Archif Awdur: Golygydd

E-fwletin 14 Hydref 2018

Trindodau

Yng nghanol dyddiau tywyll methiannau diplomyddol 2018, dylwn werthfawrogi arwyddocâd y diwrnod hwn yn 1994. Ar 14eg Hydref y flwyddyn honno fe ddyfarnwyd Gwobr Nobel am Heddwch i Yasser Arafat, arweinydd y Palesteiniaid, Yitzhak Rabin Prif Weinidog Israel a Shimon Peres ei Ysgrifennydd Tramor. Yn ystod y misoedd blaenorol fe fframiodd y tri Gytundeb Oslo, cytundeb llwyddiannus a roddodd i’r Palesteiniaid wladwriaeth a hunanlywodraeth.

Roedd y datrysiad hwn i broblem a wynebodd genedlaethau bron yn wyrthiol. Ers pedwar degawd bu’r Palesteiniaid yn crafu byw mewn gwersylloedd a thiroedd cyfyng. Labelwyd Arafat yn derfysgwr ar draws y byd; ac roedd agweddau’r byd tuag at y Palesteiniaid yn ddidostur, yn enwedig ar ôl cyfres o ddigwyddiadau erchyll.

Fodd bynnag, fel a ddigwyddodd yn Ne Affrica yn 1990 ac yng Ngogledd Iwerddon yn 1998, fe brofwyd fod pobl dewr a didwyll yn gallu dod i gymod gweithredol i drawsnewid cenedl. Dyna drindod fawr y 1990au – De Affrica, Palesteina a Gogledd Iwerddon.

Beth ddigwyddodd ers hynny?

Mae Gogledd Iwerddon mewn man bregus iawn. Lluniwyd Cytundeb Gwener y Groglith yn allweddol seiliedig ar y Deyrnas Gyfunol fel endid parhaol a fyddai’n boddhau’r Unoliaethwyr, tra mai diogelwch o fewn yr Undeb Ewropeaidd fel endid parhaol oedd, i bob pwrpas, yn caniatáu i’r cenedlaetholwyr Gwyddelig berthyn i’r cyfan fel rhan o Iwerddon a ‘deimlai’ fel un unedig. Yn 2018 mae’r sefyllfa’n un fregus iawn wrth i genedlaetholdeb Prydeinig a Brexit beryglu’r cydbwysedd a roes i ni’r heddwch hwn yn Iwerddon.

Mae sefyllfa De Affrica hefyd yn fregus, wrth i broblemau parhaus godi o fewn cymuned yr ANC. Efallai mai tlodi ac anghydraddoldeb fydd yn peryglu heddwch mewnol De Affrica dros y cyfnod nesaf.

Gweledigaethau crefyddol sydd wedi chwalu gobeithion mawr Arafat, Rabin a Peres ar gyfer Israel a Phalesteina. Ar yr un llaw, mae darlleniad llythrennol o’u Beibl wedi tanio rhan o gymuned yr Israeliaid i feddiannu tiroedd a fu’n gartrefi i deuluoedd Palesteinaidd – Gwlad yr Addewid yw gwlad eu haddewid. Mae creulondeb y rhai sy’n ymosod ar deuluoedd Palesteinaidd ac yn dad-wreiddio eu hen goed olewydd a’u gorfodi o’u cartrefi yn gythreulig o ddinistriol. Efengylwyr America sydd wedi tanio Trump i gydnabod eu hawliau Beiblaidd, gan waethygu’r sefyllfa.

Yr haf hwn treuliodd rhai o gefnogwyr C21 benwythnos mewn cae yn Llanidloes yng nghwmni Daphna Baram a Wisam Salsaa, yng ngwyl CODA. Mae Daphna yn gyfarwyddwr yr Israeli Committee Against House Demolitions (UK), mudiad sy’n gweithio i wrthsefyll meddiant Israel gyda ffocws arbennig ar bolisi Israel o ddymchwel cartrefi Palesteinaidd. Yn CODA hefyd roedd Wisaam, Palestiniad sy’n rym creadigol o Beit Sahour, ger Bethlehem ar y Lan Orllewinol (tiriogaeth Palesteinaidd a feddiannwyd). Mae e’n fwyaf adnabyddus ar hyn o bryd am redeg gwesty Banksy, Walled Off, yn y ‘dawel ddinas’ honno. Roedd y ddau yn siaradwyr (ac yn bobl) arbennig, yn ceisio heddwch mewn anobaith.

Y penwythnos hwn yn 2018 yw penwythnos cyntaf y broses o drefnu gŵyl CODA ar gyfer haf 2020. Rwy’n mawr obeithio na fyddwn ni’n eistedd gyda dau Wyddel mewn cae ymhen dwy flynedd i drafod rhyfel newydd yng Ngogledd Iwerddon o achos ein methiannau ni. Hir oes i’r gobaith a roddodd Arafat, Rabin a Peres i’r byd, a deued trindod newydd, debyg i honno, heibio’n fuan i bob gwlad sydd mewn perygl.

 

Golwg ar y myth Cristnogol

GRADDEDIGION PRIFYSGOL CYMRU
CANGEN BANGOR

‘Dal i Gredu – Golwg ar y Myth Cristnogol’
gan Cynog Dafis

(Awdur ar y cyd ag Aled Jones Williams, Duw yw’r Broblem)

Nos Wener, 19 Hydref 2018, am 6.00 p.m.
Neuadd William Mathias, Yr Ysgol Gerdd, Prifysgol Bangor

CROESO CYNNES I BAWB

E-fwletin 7 Hydref 2018

Myfi, Tydi, Hyhi

Yn ddiweddar bu penawdau’r newyddion o America yn llawn o sôn am Bill Cosby, Brett Kavanaugh a Harvey Weinstein. O ganlyniad mae’r hashnod #MeToo yn parhau’n bresenoldeb cryf ar y cyfryngau cymdeithasol. Beth bynnag fo manylion yr achosion unigol hyn (rhaid aros am broses gyfreithiol cyn dod i farn, wrth reswm) mae’n amlwg o’r sylwebu sydd ar yr achosion bod yr ymdeimlad o hawl a theilyngdod a berthyn i gynifer o wrywod gwyn America yn nodwedd gyffredin o’r diwylliant yno.

Nôl yng Nghymru fach mae ein pleidiau gwleidyddol eto’n ffafrio dynion gwyn mewn siwtiau tywyll ar draul eu menywod. Ac mae un ohonyn nhw’n wynebu cyhuddiad o gyhoeddi fideo rhywiaethol, hyd yn oed. Bydd rhaid aros i weld a fydd aelodau’r Blaid Lafur yn cicio yn erbyn y tresi yn hyn o beth. Oes, serch degawdau o ymgyrchu am hawliau cyfartal i fenywod, mae gan y batriarchaeth afael cadarn iawn ar ddiwylliant y Gorllewin – fel nifer o ddiwylliannau eraill.

Un o’r llyfrau dw i’n edrych ymlaen at ei ddarllen dros fisoedd yr hydref yw cyfrol Arfon Jones, ‘Y Beibl ar… Ferched’ (Cyhoeddiadau’r Gair: 2018). Dïau fod Cristnogaeth wedi chwarae rhan allweddol wrth osod seiliau cadarn i’r anghydraddoldeb mae menywod wedi ei wynebu dros y canrifoedd – o ran trefn eglwysig, diwinyddiaeth, terminoleg ac arferion cymdeithasol. Tybed a yw hi’n hen bryd i ni fynd i’r afael a’r rôl orthrymus honno – a hynny o ddifri?

Un cyfrwng sy’n cynnal y batriarchiaeth yn ein cylchoedd crefyddol yw ein terminoleg, wrth gwrs, yn enwedig y geiriau ry’n ni’n eu defnyddio i gyfeirio at Dduw a’r teitlau a roddwn i Iesu. Mae’n ddisgwyliedig eu bod nhw’n eiriau gwrywaidd yn hanesyddol, gan fod hynny’n adlewyrchu gwerthoedd anghydradd y canrifoedd, ynghyd â’r gwahaniaethu a fu ar rolau cymdeithasol gwrywod a menywod. Maen nhw hefyd i raddau helaeth yn adlewyrchu trefn wleidyddol wrywaidd y cyfnodau Beiblaidd – cyfnodau o imperialaeth ar draws y Cilgant Ffrwythlon, cyfnod y Frenhiniaeth Iddewig a chyfnod Ymerodraeth Rhufain. Brenin, Tywysog, Arglwydd, gorsedd, llys a theyrnas – dyna’r ffurfiau cyffredin ry’n parhau i’w defnyddio yn ein gweddïau, ein salmau, ein hemynau a’n pregethau.

Gwir fod Hebraeg yr Hen Destament yn cynnig rhai amrywiadau niwtral i ni. O ddarllen y geiriau Hebraeg gwreiddiol a ddefnyddir i ddisgrifio Duw maen nhw’n cyfeirio’n aml at natur drosgynnol Duw – at Dduw Hollalluog, at Dduw Hollbresennol, at Dduw Tragwyddol; neu at briodoleddau Duw – Duw Heddwch a Thangnefedd, Duw Cyfiawnder, Duw’r Creawdwr, Duw’r Cynhaliwr ac ati. Maen nhw weithiau’n eiriau lluosog hefyd!

Efallai y byddai i ni arddel mwy ar y ffurfiau hynny yn un ateb ond tybed nad oes angen i ni ddechrau bathu a defnyddio termau newydd eraill hefyd – termau sy’n adlewyrchu’n realiti cyfoes, termau sy’n ystyrlon i bobl heddiw? Mae ‘Penllywydd’ Elfed yn le da i ddechrau efallai. (Arlywydd ddim cystal efallai erbyn hyn!) Arweinydd? Tywysydd? Cynhyrchydd? Oes gennych chi awgrymiadau eraill?

Ond beth am glywed llai am frenhinoedd a thywysogion a theyrnasoedd? Does dim fawr o gydraddoldeb yn y cyfeiriad hwnnw.

Cynhelir Drydedd Gynhadledd Cynnal – (Cynnal yw’r gwasanaeth cwnsela i glerigwyr a gweinidogion yr efengyl a’u teuluoedd) – yn Eglwys Christ Church, 28 Lake Road North, Caerdydd CF23 5QN, ar y 24ain o Hydref rhwng 09.00 a 13.00. Bydd nifer o siaradwyr amlwg, gan gynnwys Archesgob Cymru, y Parchedicaf John Davies, Karen Owen, y Parchd Ddr R Alun Evans, Dr Iolo ap Gwynn ac eraill, yn trafod y testun ‘Beth mae’n golygu i fyw bywyd yn ei holl gyflawnder?’ Bydd adnoddau cyfieithu ar y pryd ar gael yn ogystal â lluniaeth ysgafn. Mae’r mynediad am ddim a bydd digon o lefydd parcio ar gael. 

Lawrlwythwch y poster YMA

Seithfed Sul Adferiad Cymru

SEITHFED SUL ADFERIAD CYMRU

Bydd dydd Sul 28ain o Hydref, 2018, yn garreg filltir arall yn hanes y frwydr yn erbyn dibyniaeth ar alcohol, cyffuriau ac ymddygiadau niweidiol eraill yng Nghymru.

Unwaith eto eleni, nodwyd Sul fel Sul Adferiad i annog eglwysi nid yn unig i ystyried sefyllfa’r rhai sy’n dioddef o ddibyniaeth o ryw fath, i ddysgu mwy am eu sefyllfa, eu hangen a’r help sydd ar gael trwy ymdrechion mudiadau megis y Stafell Fyw, ond hefyd i weithredu yn ymarferol i estyn cymorth.  Gall y cymorth olygu cyfraniad ariannol tuag at y gwaith i rai, tra y bydd eraill yn cymryd sylw newydd o’r anogaeth sydd yn Hebreaid 13, 3 “Daliwch ati i gofio’r rheiny sy’n y carchar, gan feddwl sut brofiad fyddai hi i fod yn y carchar eich hunain!”  Efallai mai carchar llythrennol sydd dan sylw awdur y llythyr at yr Hebreaid, ond ar Sul Adferiad cofiwn fod caethiwed dibyniaeth ar alcohol, cyffuriau, bwyd, rhyw, gamblo a mwy, yn garchar i gymaint o bobl heddiw

Paratowyd y gwasanaeth gan y Parchedig Margaret Le Grice a chyfieithwyd gan y Parchedig Denzil I John (ar wahân i’r rhannau o Wasanaethau’r Eglwys yng Nghymru). Mae’r gwasanaeth yn seiliedig ar 12 Cam yr Alcoholigion Anhysbys.

Ceir manylion y gwasanaeth a phoster YMA

Nodiadau am y gwasanaeth 

1   Mae’r gwasanaeth mewn isadrannau gyda chyflwyniad a diweddglo. Mae pob adran yn cynnwys myfyrdod fel cyflwyniad, darlleniad o’r Beibl, amser tawel, gweddi ac emyn neu siant Taize.  Nid oes pregeth.

2   Mae’n bosibl y bydd eglwysi na all ddefnyddio’r gwasanaeth hwn ar 28 Hydref am ba bynnag reswm. Gellir defnyddio un o’r adrannau neu’r eiriolaeth mewn cyd-destunau eraill, e.e. grŵp gweddi, astudiaeth Feiblaidd neu gyfnod defosiynol byr mewn math arall o gyfarfod. Byddai’n briodol gwneud hyn ar unrhyw adeg yn ystod y deng niwrnod o 18 Hydref i 28 Hydref. Diwrnod y Sant Luc yw 18 Hydref pan fyddwn yn gweddïo dros weinidogaeth iacháu ym mhob ffurf.

3   Mae’r gwasanaeth yn fyfyrdodol.  Cofiwch ei arwain yn araf ac yn fyfyriol.  Argymhellir munud ar gyfer yr amser tawel. Mae’n amhosibl brasamcan hyd cyfnod o dawelwch ond pa beth bynnag fyddwch chi’n ei ddefnyddio fel amserydd, cofiwch na fydd yn cadw sŵn!

4   Cofiwch roi darn o bapur a phensil i bawb yn y gynulleidfa.

5   Mae’r rhifau wrth ochr yr emynau Cymraeg o Ganeuon Ffydd.  Gellir cael y gerddoriaeth ar gyfer y siantau Taize ar www.taize.fr/en_article10308.html.

Arweiniad ac arweinyddiaeth

Arweiniad ac arweinyddiaeth

Yn Agora Awst 2018 fe fûm yn sôn am oblygiadau canlyniad etholiad arweinyddol UKIP yng Nghymru. Bellach fe ddaeth dau ganlyniad arall yn etholiadau arweinyddol pleidiau gwleidyddol Cymru. Credaf fod ganddynt rywbeth i’w ddysgu i ni, nid yn unig am wleidyddiaeth Cymru, ond hefyd am syniadau cyfoes am arweiniad ac arweinyddiaeth.

Yn y Saesneg, un gair sydd am y ddau gysyniad yma (sef leadership). Ond yn Gymraeg rydym yn gwahaniaethu rhwng priodoleddau personol a chrefft yr arweinydd (arweinyddiaeth) a’r llwybr y mae pobl yn dewis ei ddilyn ai peidio (sef yr arweiniad). Efallai fod hyn yn help i ni ddeall yn well na’r Sais ambell agwedd ar y gornestau hyn.

Yr ornest gyntaf i ddod i’w therfyn ym mis Medi oedd eiddo’r Blaid Geidwadol yng Nghymru. Dyma’r gystadleuaeth a weinyddwyd orau ac yn fwyaf didrafferth o’r pedair – sy’n ddiddorol o gofio sefyllfa ranedig y blaid yn San Steffan ar hyn o bryd.

Gydag ymddiswyddiad cefnogwr selog Prymadael, Andrew R. T. Davies, a hynny ar gais aelodau’r Cynulliad, fe gafwyd cystadleuaeth rhwng dau Davies arall – Paul a Suzy. Mae’r ddau yn berfformwyr da yn y Cynulliad, ac ar adegau yn gallu mynd dan groen Carwyn Jones a’i Lywodraeth. Mae’r ddau o asgell ‘gymedrol’ y blaid, wedi cefnogi aros yn yr Undeb Ewropeaidd, ond bellach am weld gweithredu canlyniad y refferendwm heb bleidlais bellach. Mae’r ddau yn gefnogol i ddatganoli ond hefyd yn deyrngar i’r Blaid Geidwadol yn ganolog ac yn anfodlon beirniadu llywodraeth Theresa May. Mae’r ddau hefyd yn Gymry Cymraeg – pwy fyddai’n meddwl mai’r Ceidwadwyr fyddai’r unig blaid yng Nghymru i allu cynnig gornest rhwng Cymry Cymraeg yn unig eleni? Roedd y ddau ymgeisydd felly yn debyg i’w gilydd – ac yn annhebyg i lawer o aelodaeth y blaid ar lawr gwlad. Efallai dyna pam mai dim ond 52% o’r aelodau a bleidleisiodd.

Gyda’r ddau mor debyg, gornest am arweinyddiaeth oedd hon, nid gornest am arweiniad. O farnu o’r hystings teledu, roedd y ddau cystal â’i gilydd yn gyhoeddus yn y maes hwn, yn cynnig arweinyddiaeth bwyllog a gwedd gyhoeddus hyderus i’r blaid. O ystyried demograffeg y Ceidwadwyr yng Nghymru efallai nad oedd yn syndod mai’r dyn mewn siwt enillodd o fwyafrif helaeth – dyma ddelwedd arweinydd Ceidwadol. Dyma’r arweinyddiaeth mae’r blaid yn gallu ymddiried ynddi.

Dyn a etholwyd gan Blaid Cymru hefyd. Ef fydd arweinydd cyntaf unrhyw blaid wleidyddol yng ngwledydd Prydain i fod yn agored hoyw, ac mewn ffyrdd eraill hefyd nid yw’n cyfateb i stereoteip arweinydd Plaid Cymru – daw o deulu Saesneg ei iaith er ei fod bellach yn rhugl yn yr iaith, ac fe dreuliodd gyfnodau ym Mhrifysgol Havard yn yr Unol Daleithiau. Roedd y tri ymgeisydd yn eglur mai gornest am arweiniad oedd hon. Bu’r ddau ddyn yn hynod foneddigaidd a cheisio peidio ag ymosod ar arweinyddiaeth Leanne Wood, gan ddweud mai “gornest o syniadau” oedd ganddynt mewn golwg. Gan Adam Price y daeth rhan y fwyaf o’r syniadau newydd, ac mae’n amlwg i hynny blesio’r aelodau, gan iddo ennill yn gyfforddus yn y diwedd. Mae’n cynnig ystod o syniadau radicalaidd, megis gostwng trethi ar unigolion a busnesau a chynyddu trethi ar dir ac eiddo. Anodd gwybod faint o aelodau’r Blaid ddarllenodd yr holl bapurau polisi a gynhyrchodd, ond efallai iddynt gael eu bodloni gan wybod eu bod yn bodoli ac felly bod rhaglen yn barod ar gyfer arwain Llywodraeth Cymru.

Y peth rhyfedd yw bod y tri ymgeisydd yn ymlynu wrth y “weledigaeth gwbl ffantasïol”, yng ngeiriau’r Athro Richard Wyn Jones, y gall Plaid Cymru fod yn brif blaid yn y Cynulliad erbyn 2021. Mae’n anodd meddwl nad yw aelodau Plaid Cymru ar lawr gwlad yn sylweddoli mai breuddwyd gwrach sydd wrth wraidd yr arweiniad y maent wedi dewis ei dderbyn. Yn ystod yr hystings, fe fu Adam Price yn ddilornus braidd o sylwadau Leanne Wood mai “ymdaith hir” yw’r daith at annibyniaeth i Gymru a bod yn rhaid symud yn ofalus ac yn bwyllog. Roedd ef, meddai, am symud yn llawer cyflymach at y nod ac ennill refferendwm ar annibyniaeth cyn 2031. Wedi ennill yr ornest, fe fydd yn dalcen caled iddo wireddu ei addewid.

A dyna felly ystyried – ai gornest am arweinyddiaeth yn hytrach nag am arweiniad oedd hon hefyd? Fe fu buddugoliaeth Leanne Wood yn y bleidlais ddiwethaf yn 2012 yn annisgwyl. Enillodd bron iawn hanner y bleidlais ar y cyfri cyntaf (fel y gwnaeth Adam Price y tro hwn) ac felly ennill yr ail gyfri drwy fwyafrif llethol. Fe blesiodd drwch aelodaeth y Blaid yn y gogledd-orllewin trwy fireinio’i Chymraeg a’i defnyddio yn ystod yr ymgyrch, a’r un pryd yn addo’r gallu i wneud yr hyn y methodd Plaid Cymru ei wneud sawl tro, sef torri trwodd yng nghymoedd y de-ddwyrain. Ar y pryd, dywedwyd i gannoedd ymuno â’r Blaid er mwyn pleidleisio drosti – rhagflas o’r hyn a ddigwyddodd yn y Blaid Lafur adeg ymgyrch arweinyddol Jeremy Corbyn yn 2015. Yn ddigon tebyg i Corbyn, fe fu Leanne yn awyddus i lunio clymblaid o leiafrifoedd sy’n anhapus â llywodraeth ofalus, ganol y ffordd, Llafur Cymru – Cymry Cymraeg, Mwslimiaid, ffeministiaid, gwyrddion, ac yn y blaen. Fe fachodd ar y cyfle i ddefnyddio’r cyfryngau Prydeinig yn ystod cyfnodau etholiad a thrwy fod yn banelwraig gyson ar Question Time. Llwyddodd i greu proffil i’r fath raddau fel bod Katie Hopkins, yn ei chyfweliad erchyll diweddar ar Y Byd yn ei Le, dan yr argraff mai Leanne oedd arweinydd Llywodraeth Cymru!

Bu Leanne, felly, yn driw i’w gweledigaeth yn 2012 gan ddilyn y strategaeth yr oedd wedi ei haddo. Nid oedd y llwyddiant cymaint ag y gobeithiai, ond fe ddywedodd o’r dechrau mai taith hir fyddai hon. Eto i gyd, o gael y cyfle i dafoli ei hymdrechion, ei gosod yn drydydd wnaeth aelodau Plaid Cymru. Fe ddichon fod rhai, yn enwedig yn y gogledd-orllewin, yn difaru iddynt gefnogi ei harweiniad yn y lle cyntaf. Efallai eu bod am ddychwelyd i’r Blaid Gymraeg, wledig yr ymunon nhw â hi yn y lle cyntaf. Ond rwy’n amau mai ei harweinyddiaeth, ac nid ei harweiniad, achosodd ei chwymp.

Yn gyntaf, fe brofodd yn analluog i gadw ei phlaid ynghyd. Ar ôl etholiad 2016 fe gollodd Dafydd Elis-Thomas am nad oedd yn ddigon cefnogol i’r Blaid Lafur, ac fe gollodd Neil McEvoy am ei bod hi’n rhy gefnogol! Fe rygnodd achosion disgyblu yn erbyn McEvoy ac ambell un arall yn y Blaid – heb sôn am gangen gyfan Llanelli – am fisoedd lawer. Yn hyn o beth hefyd, mae yna debygrwydd i fethiant Jeremy Corbyn i gadw cefnogaeth ei gyd-Aelodau Seneddol ac ymateb yn effeithiol i’r cyhuddiadau o wrth-semitiaeth yn ei blaid. Yn y naill achos a’r llall, mae’n anodd gweld bod y bai i gyd ar yr arweinydd; ond yr arweinydd sy’n cael y bai.

Yn ail, clymblaid yw Plaid Cymru. Yn un o’i sylwadau mwyaf treiddgar yn ystod yr ornest, dywedodd Rhun ap Iorwerth y byddai Cymru annibynnol yn cynnwys pleidiau Cymreig ar y chwith, y canol a’r dde, ond am y tro rhaid bodloni ar un blaid Gymreig gyfansawdd. Mae yna le i gredu i aelodau’r gogledd-orllewin deimlo’n fwyfwy nad un ohonyn nhw oedd Leanne wedi’r cyfan, a’i bod yn rhoi gormod o bwyslais ar ennill pleidleisiau o’r chwith yn y cymoedd. Roedd llwyddiant dros dro Llais Gwynedd eisoes wedi dangos y perygl i’r cyfeiriad hwn, ac fe ategwyd hynny pan fu bron i Blaid Cymru golli sedd Arfon yn Etholiad Cyffredinol 2017. Gyda llwyddiant Jeremy Corbyn yn ei ail ornest arweinyddol yntau yn 2016, fe ddaeth yn amlwg na ellid bellach dadlau fod y Blaid Lafur Brydeinig yn rhy ganol y ffordd. Gydag ansicrwydd am yr arweiniad, efallai i elfennau mwy cymdeithasol geidwadol Plaid Cymru – fel aelodau’r Blaid Geidwadol yng Nghymru – ddymuno arweinyddiaeth ddiogel gan ddyn mewn siwt. Yn ystod yr ymgyrch, fe honnodd Adam Price fod aelodaeth y Blaid eisoes yn lleihau’n gyflym. Fe fydd hi’n ddiddorol gweld a all Plaid Cymru ddal ei gafael ar yr aelodau newydd yn y de-ddwyrain a ddaeth i’r Blaid oherwydd eu cefnogaeth i Leanne.

Tro’r Blaid Lafur yw hi nesaf. Fe all y gwelwn ethol arweinydd pleidiol croenddu cyntaf gwledydd Prydain (Vaughan Gething), neu Brif Weinidog fenywaidd gyntaf Cymru (Eluned Morgan). Neu fe all y bydd y dynion mewn siwtiau yn arwain holl bleidiau Cymru. Cawn weld.

Nid yng ngwleidyddiaeth gyfoes Cymru yn unig y ceir dadlau am arweiniad ac arweinyddiaeth. Soniodd Iesu am y peth ym Mathew 11.16–19 gan nodi mai tasg ddiddiolch yw bod yn arweinydd. Mae pob un sydd wedi ceisio arwain eglwys, boed yn ordeiniedig neu’n lleyg, wedi darganfod yr un peth. Rydym eisiau arweiniad – ond rydym ni eisiau dewis i ba gyfeiriad i gael ein harwain. Rydym eisiau arweinyddiaeth fedrus – ond yn blino arni yn gyflym. Yn fwyaf oll, rydym am gael rhywun i’w feio pan aiff pethau o chwith. Bod yn gocyn hitio fydd prif waith Adam Price a Paul Davies o hyn allan. Pob dymuniad da iddynt!

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn (Eglwysi Ynghyd yng Nghymru). Barn bersonol a fynegir yn yr erthygl hon, a ysgrifennwyd ar 29 Medi 2018.

Duw’r Creawdwr

Duw’r Creawdwr

Anerchiad a draddodwyd gan Dr. Hefin Jones yn Encil Cristnogaeth 21 yng  Nghlynnog Medi 22ain 

“Yn y dechreuad creodd Duw y nefoedd a’r ddaear.” (Genesis 1: 1) “Clodforaf di, oherwydd yr wyt yn ofnadwy a rhyfeddol, ac y mae dy weithredoedd yn rhyfeddol.” (Salm 139: 14) “Crea galon lân ynof, O Dduw, rho ysbryd newydd cadarn ynof.” (Salm 51: 10) “… ni oedd yn feirw yn ein camweddau, yn fyw yng Nghrist; trwy ras yr ydych wedi eich achub.” (Effesiaid 2: 5).

Fel ‘Creawdwr’ y datgela Duw ei hun gyntaf i ni yn yr Ysgrythur; mae adnod gyntaf, pennod gyntaf y Beibl yn dangos i ni pwy a beth yw ein Duw. Creawdwr yw! Nid unrhyw greawdwr, nid rhywun sy’n creu, ond Y Creawdwr … “Daeth pob peth i fod trwyddo ef; hebddo ef ni ddaeth un dim sydd mewn bod” (Ioan 1: 3). Bu i Dduw ddwyn popeth i fywyd, a hynny allan o ddim. Mor fawr ei bŵer! “Elohim” – y Bod Mawr, yr un aruthrol fawr! Dengys popeth a greodd Duw mor syfrdanol yw. Mae’r greadigaeth yn “mynegi gwaith ei ddwylo” (Salm 19: 1); y “dydd yn llefaru wrth ddydd, a’r nos yn cyhoeddi gwybodaeth wrth nos”. (Salm 19:2) Wnaethoch chi stopio a gwylio’r machlud yn ddiweddar? Y Cread yn ceisio dal ein sylw i’n cyfeirio at Dduw. Mae’r greadigaeth am i ni weld Duw fel y mae: Creawdwr.

Dangoswyd Duw i ni gyntaf fel Creawdwr trwy’r hyn a’n hamgylchyna: planhigion, dŵr, haul a mynyddoedd. Ond nid dyna’r diwedd! O ddarllen y Salmau, sylweddolwn nad wedi creu yn unig y mae Duw ond ei fod yn dal wrthi nawr, y funud hon, o hyd, yn creu. Creawdwr yw Duw. Gwelwn hefyd mai ni, chi a fi, yw creadigaethau mwyaf gwerthfawr Duw:

Clodforaf di, oherwydd yr wyt yn ofnadwy a rhyfeddol, ac y mae dy weithredoedd yn rhyfeddol. Yr wyt yn fy adnabod mor dda; ni chuddiwyd fy ngwneuthuriad oddi wrthyt pan oeddwn yn cael fy ngwneud yn y dirgel, ac yn cael fy llunio yn nyfnderoedd y ddaear. Gwelodd dy lygaid fy nefnydd di-lun; y mae’r cyfan wedi ei ysgrifennu yn dy lyfr; cafodd fy nyddiau eu ffurfio pan nad oedd yr un ohonynt. (Salm 139: 14–16)

Cymerodd Duw ofal mawr wrth ein creu. Datganiad oedd creu’r bydysawd: “Bydded goleuni” (Genesis 1: 3), “Bydded ffurfafen” (Genesis 1: 6), ond rhaid oedd bod yn fwy manwl, yn fwy trylwyr wrth greu ei blant, “Gwnawn ddyn …” (Genesis 1:26). Bu iddo ein gwau cyn i ni wybod am ein bodolaeth … mae ein gwneuthuriad yn rhyfeddol.

 Synnwn i fawr nad oes o leiaf rhai agweddau o’r traethiad yna’n ‘canu cloch’, fel dywed y Sais, ym meddyliau nifer ohonom. Dyma, wedi’r cwbl, yr hyn cawsom ein magu arno. Ond nid pawb sy’n gweld pethau fel hyn! A gyda llaw, nid pobl fel yr Athro Richard Dawkins o Brifysgol Rhydychen sydd gennyf mewn golwg! Yn ôl yr Athro Ellen van Wolde, ysgolhaig ym Mhrifysgol Radboud yn Nijmegen, yr Iseldiroedd, ac un sy’n arbenigo ar lyfrau’r Hen Destament, camgymeriad dybryd yw cyfieithu’r Hebraeg ym mrawddeg gyntaf Genesis i’r geiriau cyfarwydd hynny, “Yn y dechreuad creodd Duw y nefoedd a’r ddaear.” (Genesis 1: 1) A hithau wedi astudio yn y Sefydliad Beiblaidd Archesgobol yn Rhufain a Phrifysgol Bologna yn yr Eidal, a’i hethol yn Gymrawd o Academi Frenhinol Celfyddydau a Gwyddorau’r Iseldiroedd, mae gan y chwaer hon gymwysterau academaidd sylweddol. Ei gosodiad yw bod y dadansoddiad mwyaf cyfredol o destun Hebraeg pennod gyntaf Genesis yn dangos nad cyfleu mai Duw a greodd y byd oedd bwriad yr awdur gwreiddiol; mewn gwirionedd, mae’n dadlau, roedd y Ddaear eisoes yn bodoli pan greodd Duw anifeiliaid a dynoliaeth.

Mewn erthygl a gyhoeddodd y llynedd yn y cyfnodolyn Vetus Testamentum (2017; 67: 611–47) yn dwyn y teitl: ‘Separation and Creation in Genesis 1 and Psalm 104: a Continuation of the Discussion of the Verb ארב (bara)’, mae’r Athro van Wolde yn ailddadansoddi’r testun Hebraeg gwreiddiol ac yn ei roi, nid yn unig yng nghyd-destun y Beibl cyfan, ond hefyd yng nghyd-destun storïau creu amgen Mesopotamia hynafol. Nawr, rwy’n troedio dyfroedd dyfnion fan hyn oherwydd nid arbenigwr mewn Hebraeg mohonof, ond o ddarllen ei herthygl, ac o’r hyn a ddeallaf, ei dadl yw nad ‘creu’ yw ystyr y ferf ‘ארב (bara)’ sy’n ymddangos ym mrawddeg gyntaf Llyfr Genesis, ond yn hytrach, ‘gwahanu’n ofodol’. Felly, yn ôl yr Athro van Wolde, ac mae wedi bod yn dadlau hyn ers rhyw 15 mlynedd, y cyfieithiad cywir yw: “Yn y dechreuad gwahanodd Duw y nefoedd a’r ddaear.”

Mae’n mynd ymhellach, trwy ddatgan, yn gwbl groes i’r traddodiad Iddewig-Gristnogol sy’n cyffesu bod Duw wedi creu’r Ddaear o ddim, nad dechrau amser yw dechrau’r Beibl ond dechrau adroddiant (narration), dechrau adrodd hanes! Duw greodd anifeilaiid a dynoliaeth, meddai, ond nid y Ddaear ei hun. Mewn cyfweliad ryw ddegawd yn ôl, dywedodd, ac rwy’n lled-gyfieithu, “Do, fe greodd Duw rai pethau, ond nid Nefoedd a Daear. Mae’r cysyniad o greu allan o ddim, creatio ex nihilo, yn gamddehongliad.” Â ymlaen ymhellach i ddweud, “Nid yw’r syniad traddodiadol o Dduw y Creawdwr bellach yn un credadwy (tenable).” (‘God is not the Creator, claims academic’ gan Richard Alleyne, The Telegraph, 8 Hydref 2009)

 Ymdriniaeth ddigon arwynebol rwyf wedi ei chynnwys yma â gwaith manwl ac ysgolheigaidd yr Athro van Wolde, ond gwnaf hynny er mwyn dangos nad oes angen troi at y byd gwyddonol i chwilio am rai sy’n herio’r cysyniad o Dduw yn creu o ddim; mae gennym, yn gwbl iach a chywir, rai o fewn ein corlannau crefyddol a diwinyddol sy’n codi cwestiynau pwysig am ein dealltwriaeth o beth a olygwn wrth sôn am Dduw fel Duw’r Creawdwr.

Wrth gwrs, bu tarddiad y bydysawd yn bwnc llosg mewn diwinyddiaeth Gristnogol ers canrifoedd. Yn ystod y ganrif ddiwethaf, yn fwyaf arbennig, cafwyd cryn ddadlau rhwng y sawl oedd am weld y naratifau am y creu yn nwy bennod gyntaf Llyfr Genesis fel yr awdurdod terfynol yn y materion hyn ac eraill oedd am dderbyn y damcaniaethau gwyddonol diweddaraf gan esbonio a dehongli’r naratifau Beiblaidd yng ngoleuni’r damcaniaethau hyn. Yr hyn rwyf am geisio’i wneud gyda chi heddiw yw trin yn weddol fyr – heb fynd i lawer o fanylder, ond, eto, rwy’n gobeithio, yn ddealladwy – rai o’m syniadau cyfredol ar faterion yn ymwneud â’r Cread a rôl Duw yn hyn i gyd.    

Cynigiwyd y Glec Fawr fel esboniad o darddiad y bydysawd ar sail y ffaith y gwyddom fod y bydysawd mewn cyflwr cyson o ehangu; ac os yw’n ehangu, mae’n rhaid ei fod yn ehangu o fan cychwyn, ‘pwynt unigoliaeth’. Credwn i hynny ddigwydd ryw 13.8 biliwn o flynyddoedd yn ôl. Ond a ddigwyddodd y Glec Fawr o ‘bwynt unigoliaeth’, pwynt lle mae’r cyfaint yn sero a’r dwysedd yn anfeidraidd, neu a ddigwyddodd o bwynt lle nad oedd, yn llythrennol, ddim o gwbl yn bodoli (damcaniaeth sydd, wrth gwrs, yn adleisio’r athrawiaeth Gristnogol am creatio ex nihilo, y creu o ddim)? Mewn erthygl gymharol ddiweddar yn y cyfnodolyn Physics of the Dark Universe (2013; 2(4): 184–7), er enghraifft, mae’r ffisegydd Christof Wetterich, cosmolegydd o Brifysgol Heidelberg, yn dadlau y gellid cael darlun gwahanol o darddiad y bydysawd, sef fod y bydysawd wedi cychwyn o dan amodau oer iawn, iawn yn hytrach nag mewn cyflwr anhygoel o boeth, fel y ceir yn namcaniaeth y Glec Fawr. Yn y darlun newydd hwn o’r dechreuad nid oes pwynt unigoliaeth … a yw hyn yn dadlau drosg greu o ddim, creatio ex nihilo?

 Y cwestiwn rwyf i wedi gorfod ei ofyn yw: a yw damcaniaethau cosmolegol fel y Glec Fawr yn fygythiad mewn unrhyw fodd i’r ffydd Gristnogol? Mae gennyf ateb cwbl bendant i hynny. Nac ydyw! A hynny oherwydd nad ymgais i gynnig esboniad gwyddonol o darddiad y bydysawd yw naratifau Llyfr Genesis. Gallwn ddweud fod Duw wedi creu’r byd a bod y Glec Fawr yn cynnig esboniad gwyddonol derbyniol a dilys o ddechreuad y bydysawd, heb fod y naill ddatganiad yn amharu mewn unrhyw ffordd ar hygrededd y llall. Yn wir, byddwn i’n dadlau fod y ddealltwriaeth wyddonol am darddiad y bydysawd yn cyfoethogi ac yn dyfnhau’r athrawiaeth Gristnogol, ac yn wir, fod yr athrawiaeth Gristnogol yn medru rhoi dimensiwn newydd i’r esboniadau gwyddonol.

Os caf, rwyf am fynd ar drywydd ymylol fan hyn, a dim ond nodi sut ymateb sydd wedi bod i’r syniad hwn fod gwyddoniaeth a chrefydd – Cristnogaeth yn ein cyd-destun ni – wedi cyd-gerdded, ac yn dal i wneud hynny. Bydd nifer ohonoch yn gyfarwydd â’r enw Michael Faraday, y ffisegydd o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a fu’n gyfrifol am ddarganfod adwythiad electromagnetaidd. Roedd hefyd yn bregethwr lleyg, ond bu iddo nodi ei fod ef yn cyfyngu ei wyddoniaeth i’r labordy, a’i ffydd i’r eglwys. Hynny yw, yn ei dyb ef, roedd gwyddoniaeth a chrefydd yn nacáu ei gilydd, ac er ei fod yn credu ei bod yn bosibl bod yn wyddonydd ac arddel ffydd, rhaid oedd eu cadw ar wahân. Mae hon, gyda llaw, yn agwedd hynod gyffredin ymysg y cyhoedd, ac yn sicr ymysg gwyddonwyr. Gallwn restru nifer o’m cyd-weithwyr yn y brifysgol y gwn eu bod yn addoli ar y Sul ond nad ydynt am drafod ffydd yn y gweithle, yn y labordy.

Gwahanol iawn oedd canfyddiad Albert Einstein o’r berthynas. Fe gofiwch ei eiriau, a ddyfynnir yn aml: “Science without religion is lame, religion without science is blind.” Mae’r agwedd hon yn un hynod gadarnhaol, ac yn y garfan hon rwy’n gweld fy hun – carfan sy’n gweld rhyngweithio rhwng crefydd a’r gwyddorau, rhwng credu mewn Duw fel Creawdwr a chredu yng ngrym a gallu’r broses wyddonol yn rhoi mewnwelediad pellgyrhaeddol a threiddgar i fywyd, ei ystyr a’i fodolaeth. O berthyn i’r garfan hon gwelir bod ffydd a gwyddoniaeth, a’r prosesau sy’n ynghlwm wrthynt, yn gorgyffwrdd; hynny yw, gellir holi a darganfod trwy ddefnyddio ymchwiliadau gwyddonol yn ogystal ag ymarfer ffydd. Diddorol sylwi cynifer o wyddonwyr cynnar a wnaeth hyn: Robert Boyle – tad Cemeg – o’r ail ganrif ar bymtheg, a John Ray – tad Astudiaethau Natur – a oedd yn defnyddio’i wyddor wyddonol a’i ddarganfyddiadau i arddangos gallu anfesuradwy Duw – dwy enghraifft yn unig o’r llu gwyddonwyr hanesyddol a chyfredol y gellir eu rhestru.

A dychwelyd at y cwestiwn roeddem yn ei drafod cyn i mi eich arwain ar drywydd ychydig yn wahanol, a’r cwestiwn y bydd myfyrwyr yn ei ofyn yn amlach na’r un cwestiwn arall pan fyddant yn sylweddoli mod i’n fiolegydd sy’n arddel ffydd – beth felly ddigwyddodd? Beth ddigwyddodd adeg creu’r bydysawd, beth oedd digwyddiad cyntaf y cosmos? Rydym eisoes wedi ystyried y Glec Fawr ond cymharol ddiweddar, wrth gwrs, yw’r drafodaeth honno. Fel rwyf eisoes wedi crybwyll, dyma’r cwestiwn sydd wedi bod yn trethu rhai o feddylwyr mawr y ddynoliaeth ar hyd y canrifoedd. Bu i’r athronydd enwog Platon ddatgan bod symudiadau wedi tarddu o “enaid” unigryw a bod yr enaid hwn yn “bopeth sydd, sydd wedi bod, ac a ddaw”. Bu Thomas Aquinas yn dadlau ein bod yn byw mewn byd o “ddigwyddiad ac achos”, hynny yw, rhaid bod achos i bopeth a ddigwydd. Os ydy hynny’n wir, yna rhaid sylweddoli bod rhywbeth wedi achosi creu’r bydysawd; ni all fod wedi digwydd heb achos.

Ac efallai nad “beth ddigwyddodd” y dylem fod yn ei ofyn ond yn hytrach “pam y digwyddodd”? Dechrau’r 1990au fe gynhaliwyd dadl hynod o ddiddorol ar fodolaeth Duw fel rhan o gyfres o drafodaethau o Brifysgol Rhydychen ar Sianel 4. Yng Ngholeg Imperial roeddwn i’n gweithio ar y pryd a buom fel grŵp o Gristnogion o wyddonwyr ôl-ddoethuriaethol yn defnyddio’r gyfres yn sail i drafodaethau’r dosbarth Beiblaidd roeddem yn ei gynnal. Rwy’n cofio Richard Swinburne, athronydd ym Mhrifysgol Rhydychen sydd wedi bod ar flaen y gad mewn llawer ystyr am hanner canrif, bron, yn cynnig dadleuon athronyddol dros fodolaeth Duw, yn dweud rhywbeth tebyg i hyn: “Gall gwyddoniaeth ddweud wrthym beth yw Deddfau Natur ond ni all gwyddoniaeth ddweud wrthym pam y maent yr hyn ydynt.” Ac yntau wedi cyhoeddi nifer o lyfrau dros y blynyddoedd, gan gynnwys The Existence of God (1991), mae ei ddadleuon yn hynod ddiddorol a gafaelgar; maent wedi eu crynhoi, gyda llaw, mewn modd hynod ddarllenadwy a hylaw i leygwyr yn ei lyfr Is There a God?, cyfrol a gyhoeddwyd ’nôl yn 1996 ac sydd erbyn hyn wedi ei chyfieithu i 22 o wahanol ieithoedd. Wrth gwrs, mae eraill – Richard Dawkins, Christopher Hitchins, Steven Pinker a Steven Weinberg – sy’n dadlau mai digwyddiadau ar hap sydd wedi arwain at ein bodolaeth fel dynoliaeth ar y Ddaear. Yn annheg o syml, gellir crynhoi barn y garfan hon o bobl fel rhai sy’n dadlau mai camgymeriad yw gofyn pam yr ydym yma. Nid oes angen gofyn hyn. Mae’r bydysawd yma am ei fod yma!

Ar y llaw arall, wrth gwrs, fe gawn bobl mewn hanes fel y bardd a’r dychanwr Eingl-Wyddelig a Deon Eglwys Gadeiriol Padrig Sant yn Nulyn, Jonathan Swift, sy’n dweud yn ei draethawd A Tritical Essay upon the Faculties of the Mind yn 1707: “That the universe was formed by a fortuitous concourse of atoms, I will no more believe that the accidental jumbling of the alphabet would fall into a most ingenious treatise of philosophy.” Yn fwy cyfredol, gwyddonydd y mae gennyf barch mawr tuag ato yw Paul Davies, Athro Ffiseg Fathemategol ym Mhrifysgol Arizona yn yr Unol Daleithiau, a ddywedodd yn 1995 yn ei anerchiad ‘Physics and the Mind of God’ wrth dderbyn Gwobr Templeton: “I have no idea what the universe is about, but that it is about something I have no doubt.” Yn fwy diweddar, datblygodd y syniadaeth hon mewn erthygl, yn 2007, o dan y pennawd “Taking Science on Faith” yn y New York Times, erthygl oedd yn ymchwilio i ddylanwad ffydd mewn gwyddoniaeth. Ei ddadl oedd fod ffydd gwyddonwyr yn natur ddigyfnewid rheolau ffiseg wedi ei gwreiddio mewn diwinyddiaeth Gristnogol. Aeth ymhellach drwy ysgrifennu bod unrhyw hawlio bod gwyddoniaeth yn ‘rhydd o ffydd’ yn ‘gwbl amlwg ffug’ (‘mainfestly bogus’ oedd yr union eiriau a ddefnyddiodd).

Er gwaethaf holl ymdrechion Richard Dawkins yn ei lyfrau cwbl unigryw a hynod ddarllenadwy, fel y The Blind Watchmaker (1986) a’r Selfish Gene (1976), yr hyn sydd efallai’n rhyfedd yw fod canran uchel o wyddonwyr blaengar yn ei chael yn gwbl amhosibl derbyn bod bywyd wedi digwydd trwy hap a damwain. Meddyliwch, er enghraifft, am John Haughton, Cymro a anwyd yn Nyserth ac a ddychwelodd i fyw, ar ôl ymddeol, i Aberdyfi; mae’n un o arbenigwyr mwya’r byd ar wyddorau’r hinsawdd, a hefyd yn bregethwr lleyg nodedig gyda’r Methodistiaid ac yn Gristion o argyhoeddiad. Enillodd Wobr Siapan – y wobr wyddonol uchaf ei bri a roddir i fiolegwyr – yn 2006, ac roedd yn aelod o’r tîm a enillodd Wobr Heddwch Nobel, yr un pryd ag Al Gore, am ei waith gyda’r Cenhedloedd Unedig ar newid hinsawdd. Dyma rywun sy’n credu’n gwbl argyhoeddedig yn rôl Duw fel Creawdwr ac yn wir, fel Llywydd Sefydliad John Ray, fe fu iddo gymharu ein rôl fel stiwardiaid ar y Ddaear i’r hyn a ddisgwyliai Duw oddi wrth Adda ac Efa yng ngardd Eden. A’r Athro J. N. Hawthorne wedyn, Athro Biocemeg o Goleg Meddygol Prifysgol Nottingham, yn ei lyfr Windows on Science and Faith (1986) yn trafod creu “bywyd gwreiddiol”. Hanfodion bywyd yw proteinau; brics adeiladu proteinau yw asidiau amino. I greu bywyd, meddai J. N. Hawthorne, byddai angen trefnu’n gywir ryw ddeg mil o flociau asid amino i greu cyfres o broteinau. Mae yna dros 10 i’r pŵer 8,000, hynny yw 1 gydag wyth mil 0 yn dilyn, o ffyrdd o wneud hyn. Ydy hynny’n debyg o ddigwydd trwy hap a damwain? gofynna.

Bu i’r Athro Lipson, mathemategydd o Philadelphia yn yr Unol Daleithiau, grynhoi’r cyfan fel hyn mewn erthygl o dan y teitl ‘A Physicist Looks at Evolution’ (1980; Physics Bulletin, 31: 127–43): “Very reluctantly, I now take the view that evolution cannot be a chance process, and I now postulate the notion of a Creator.” Ond efallai mai’r dyfyniad sy’n dod â gwên i’m hwyneb i bob tro y byddaf yn ei ddarllen – yn rhannol oherwydd mod i’n credu mai camarweiniol yw dilyn y math hwn o resymeg – yw geiriau George Wald, y gwyddonydd a enillodd y Wobr Nobel mewn Ffisioleg yn 1967 am ei waith ar retina’r llygad, pan ysgrifennodd mewn erthygl o dan y pennawd ‘Innovation and Biology’, ’nôl yn 1958, yn y cylchgrawn Scientific American:

There are only two possibilities as to how life arose. One is spontaneous generation arising to evolution; the other is a supernatural creative act of God. There is no third possibility. Spontaneous generation, that life arose from non-living matter, was scientifically disproved 120 years ago by Louis Pasteur and others. That leaves us with the only possible conclusion that life arose as a supernatural creative act of God. I will not accept that philosophically because I do not want to believe in God. Therefore, I choose to believe in that which I know is scientifically impossible: spontaneous generation arising to evolution.

O’m rhan i, a sut y gwelaf i bethau, er fy mod yn derbyn y bydd rhai ohonoch chi yma efallai’n anghytuno â mi, a gaf i gynnig bod credu bod Duw wedi bod – mewn rhyw fodd nad ydw i, rwy’n cyfaddef yn gwbl agored, yn deall, a thebyg na ddof byth i ddeall – yn rhan anhepgor o broses y creu, yng ngwneuthuriad sylweddau ac yn nechreuad bywyd ei hun yn llawer mwy deallusol-foddhaol na chredu bod y cyfan wedi digwydd trwy hap a damwain llwyr. Dwn i ddim faint ohonoch chi, barchusion Cristnogaeth21, sy’n bobl ceffylau, ond a gaf i gynnig nad yw’r “ods” fod y cyfan yn digwydd trwy hap a damwain yn ffafriol o gwbl; byddai tipyn, tipyn, tipyn mwy o siawns, dybia i, o ennill y Loteri Genedlaethol dair gwaith!

Felly, o ddod i’r casgliad fod Duw wedi chwarae rôl – ac rwy’n derbyn bod yna sawl ffordd o ystyried a dehongli beth yn union yw’r rôl honno – yn ymddangosiad a bodolaeth y Ddaear, y bydysawd, y Cread, cwyd y cwestiwn: beth, felly yw ein hymateb, a beth ddylai ein hymateb ni, fel dynoliaeth a phobl ffydd, fod. Gwyddom, ers iddi ymddangos, fod y rhywogaeth ddynol wedi dylanwadu ar y Ddaear drwy effeithio ar yr amgylchedd bioffisegol, bioamrywiaeth ac adnoddau naturiol eraill. Daethom hefyd, fel rhywogaeth, yn llawer mwy ymwybodol, nid yn unig o ganlyniadau ein bod, ond hefyd o’r modd y dibynna un rhywogaeth ar rywogaeth arall am fodolaeth, am y gwead deinamig sy’n bodoli rhwng creaduriaid a’i gilydd, a rhwng creaduriaid a phlanhigion. Cydbwysedd deinamig ond sensitif a berthyn i’r Cread; ni chymer llawer i’w danseilio. Yn Only One Earth, llyfr a ddefnyddiwyd fel deunydd ymgynghorol yng Nghynhadledd Gyntaf y Cenhedloedd Unedig ar yr Amgylchedd yn Stockholm yn 1972, mae Barbara Ward a Rene Dubos yn datgan: “Mae’r gwersi a ddysgwn wrth geisio cyfannu at ei gilydd hanes diderfyn ein bydysawd a’r Blaned Ddaear yn ein dysgu am un peth yn fwy na dim arall – yr angen am y gofal eithaf, synhwyro ehangder arswydus a chymhlethdod y grymoedd y gellid eu gollwng yn rhydd, ac eiddilwch plisgyn wy’r trefniadau y gellid eu disodli.”

Beth, felly, ddylai agwedd y Cristion fod tuag at fyd natur a thuag at y cread yn ei gyfanrwydd? A yw’r ffydd Gristnogol wedi diffinio’i pherthynas â’r cread mewn modd sy’n ateb heriau amgylcheddol yr unfed ganrif ar hugain? Hallt oedd beirniadaeth Lynn White yn ei draethawd, ‘The historical roots of our ecologic crisis’ yn y cyfnodolyn Science yn 1967; ynddo ysgrifennodd: “Both our present science and our present technology are so tinctured with orthodox Christian arrogance towards nature that no solution for our ecologic crisis can be expected from them alone. Since the roots of our trouble are so largely religious, the remedy must also be essentially religious, whether we call it that or not. We must rethink and refeeel our nature and destiny.” Yn sicr, cafwyd tuedd i ddynoliaeth gredu a darbwyllo’i hun fod ganddi statws uwch na phob organeb arall sy’n bodoli ar y blaned. Dadl draddodiadol ymwybyddiaeth Iddewig-Gristnogol yw fod Duw wedi creu dynolryw â chomisiwn arbennig i arglwyddiaethu yn y cread, ac arno, ac i ymelwa ar ei gynnwys a’i adnoddau: “Bendithiodd Duw hwy a dweud, ‘Byddwch ffrwythlon ac amlhewch, llanwch y ddaear a darostyngwch hi: llywodraethwch ar bysgod y môr, ar adar yr awyr, ac ar bopeth byw sy’n ymlusgo ar y ddaear.’” (Genesis 1: 28). Eto, yn amser Noa: “Bydd eich ofn a’ch arswyd ar yr holl fwystfilod gwyllt, ar holl adar yr awyr, ar holl ymlusgiaid y tir ac ar holl bysgod y môr; gosodwyd hwy dan eich awdurdod. Bydd popeth byw sy’n symud yn fwyd i chwi.” (Genesis 9: 2–3). Cred ac agwedd gyfangwbl anthropoganolig! Yn un o’i phapurau trafod, In Relationship with Creation, noda Ruth Page mai un o “beryglon mawr” Cristnogaeth yw’r gred mai yn y rhywogaeth ddynol yr ymddiddora Dduw fwyaf. Mae Lawrence Osborne, yn ei lyfr Guardians of Creation (1993), yn dilyn trywydd tebyg ac yn sôn bod y Beibl, er yn tanlinellu’r gwahaniaeth rhwng y ddynoliaeth a gweddill y greadigaeth, yn gwneud hynny drwy gyflwyno’r ddynoliaeth fel creaduriaid sydd wedi cael galwad arbennig ac wedi derbyn rôl unigryw, fel rhan o economi Duw a’r cread. Â Osborne ymhellach trwy nodi bod yn rhaid derbyn y Cread fel anrheg; o roddi’r anrheg i’r ddynoliaeth mae Duw yn cynnig ei hun i’r rhywogaeth ddynol, yn cynnig ei greadigaeth i ddynoliaeth.

Nid yw syniadaeth Lawrence Osborne yn newydd. Cyfeiria Dietrich Bonhoeffer, yn ei lyfryn Creation and Fall yn 1959, at bwysigrwydd deall pa fath ryddid a ddaw i law’r derbynnydd o dderbyn y fath anrheg. Datgan Bonhoeffer fod y math hwn o ryddid yn cynnwys adnabod a chydnabod y berthynas rhwng unigolyn a gweddill y ddynoliaeth, â Duw a hefyd â byd natur. Datblyga Bonhoeffer y ddadl ymhellach. Ni ellir derbyn yr anrheg heb ddealltwriaeth o ddymuniad y rhoddwr … dyma’r pam, yn hytrach na sut, y soniais amdano ar ddechrau’r sylwadau hyn. Felly, yng nghyd-destun y greadigaeth, rhaid derbyn rhodd Duw o’r ddaear gan ddeall bod dynoliaeth yn rhan unigryw, cwbl annatod ohoni, yn union fel pob creadur, planhigyn neu unrhyw organeb arall sydd hefyd yn byw arni.

“Ni ellir gwerthu tir yn barhaol, oherwydd eiddof fi yw’r tir, ac nid ydych chwi ond estroniaid a thenantiaid i mi” (Lefiticus 25: 23). Prydlesol ac nid rhydd-ddaliadol yw perchnogaeth y ddynoliaeth o’r ddaear; mae’n berchnogaeth sy’n ymgorffori’r cysyniad o stiwardiaeth. Duw sydd wedi rhoi’r hawl i ddynoliaeth, drwy roi’r byd yn anrheg iddi, i ‘arglwyddiaethu’. Diffinia John Calvin yn ei Institutes (1536), mewn modd unigryw o gynhwysfawr, beth a olygir gan stiwardiaeth yng nghyd-destun y ffydd:

Rydym yn meddu ar y pethau hyn a draddododd Duw i’n gofal, ar yr amod, gan fodloni ar ddefnydd cynnil a chymedrol ohonynt, ein bod yn gofalu dros yr hyn sy’n weddill. Boed i’r sawl sy’n berchen cae ymgymryd o’i ffrwythau blynyddol, gan sicrhau na niweidir y tir trwy ddiofalwch; bydded iddo wneud pob ymdrech i’w drosglwyddo i’w ddisgynyddion yn y cyflwr y’i derbyniwyd, os nad mewn cyflwr gwell. Boed iddo ymborthi ar ei ffrwythau, ond mewn modd na fydd yn afradloni trwy foethusrwydd, na’i andwyo a’i ddinistrio trwy esgeulustra. Ymhellach, fel bo’r cynildeb a’r dyfalbarhad, yng nghyd-destun y pethau a roddodd Duw i ni eu mwynhau, yn ffynnu yn ein plith, boed i bob un ystyried ei hun yn stiward i Dduw ar bopeth y mae’n ei berchenogi. O wneud hyn, ni fydd yn arddangos ymarweddiad afradlon, nac yn llygru trwy gamddefnydd, y pethau hynny y mynna Duw eu gwarchod.

Ynghlwm wrth y cysyniad o stiwardiaeth ceir hefyd yr awgrym o fod yn un â byd natur. Os ydyw Duw yn un â’r cread, oni ddylai’r ddynoliaeth hefyd fod yn un â gweddill y cread? Yn wir, gellid dadlau, yng nghyd-destun tystiolaeth wyddonol ac esblygiadol, yn arbennig felly ym meysydd geneteg a bioleg foleciwlaidd, nad oes llawer o wahaniaeth rhwng y rhywogaeth ddynol a nifer sylweddol o rywogaethau eraill!

Gellir sôn am stiwardiaeth fel ymddiriedolaeth; rhoddir i stiward, fel ymddiriedolwr, rywbeth i ymddiried ynddo. Yn union fel y derbynia ymddiriedolwyr amgueddfeydd ac orielau cenedlaethol ymddiriedaeth y cyhoedd i ofalu am gelfyddyd, archifau a phensaernïaeth cenedl, onid felly hefyd yr ymddirieda Duw yn y ddynoliaeth i edrych ar ôl ei greadigaeth? Datblygwyd y syniad o stiwardiaeth y cread ymhellach gan Walter Brueggeman mewn cyfrol a gyhoeddwyd yn 1977, The Land: Place as Gift, Promise, and Challenge in Biblical Faith. Ynghyd â’r awdurdod a roddir gan Dduw i’r ddynoliaeth, mae disgwyl i’r ddynolryw fod yn stiwardiaid ffyddlon a gofalus o’r greadigaeth, gan sicrhau cyflawniad ei bwrpas. Yn benodol, er cael awdurdod i ddefnyddio natur er budd y ddynoliaeth, rhaid gwneud hynny mewn ufudd-dod i ewyllys Duw. Ynghlwm wrth ddealltwriaeth Brueggeman o stiwardiaeth mae’r cysyniad fod stiwardiaeth yn deillio o’r gobaith Cristnogol nad achubir dynoliaeth o’r greadigaeth ond, hytrach, fel rhan o’r greadigaeth. Datblygwyd y cysyniad hwn ymhellach gan A, R. Peacocke yn ei lyfr Creation and the World of Science (1979), mewn ymdriniaeth lawer mwy eschatolegol ei naws lle dadleuir i ddynoliaeth gael ei chreu fel cyd-greawdwyr â Duw; y dwyfol a’r dynol yn cydweithio i greu ac achub y byd. Cyfeirir at hyn fel cysyniad creatio continua.

Yn y Testament Newydd ceir aml gyfeiriad at stiwardiaeth, oikonomia (e.e. Luc 16: 2–4; 1 Corinthiaid 9: 17) ac at stiward y tŷ, oikonomeo. Yn ei lyfr Conservation and Lifestyle (1977), cyfeiria Klaus Bockmuehl at y gwahanol gyd-destunau y defnyddir y cysyniad o stiwardiaeth ynddynt yn y Testament Newydd wrth sôn am ymwneud ag eraill: er enghraifft, agweddau – “pan fyddi’n rhoi elusen, paid â chanu utgorn o’th flaen” (Mathew 6: 2–4; 6: 19–33; Marc 14: 11; Actau 8: 18–23; Rhufeiniaid 13: 8); perchnogaeth – ymateb Iesu i gynnig y diafol adeg y temtiad: “y rhain i gyd a roddaf i ti” (Mathew 4: 8–9; Colosiaid 1: 16-18); gwaith – “gweithio … rhag bod yn faich ar neb ohonoch” (2 Thesaloniaid 3: 6–13); a ffordd o fyw – “rhaid i’r sawl sydd ganddo ddau grys eu rhannu ag unrhyw un sydd heb grys” (Luc 3: 1–14; 12: 16–31; 19: 1–8; 1 Timotheus 6: 6–19). Cred Bockmuehl y dylai pob Cristion feddwl amdano’i hun fel ffermwr sydd wedi derbyn tenantiaeth ar fferm y cread. Fel tenant, mae ganddo’r hawl i wneud defnydd o’r hyn sydd ar gael ar y fferm, ond mae hefyd yn atebol i Dduw am y modd y defnyddia’r hawl hwnnw. Pwysleisia’r Testament Newydd hefyd na ddylid bod yn drachwantus; dim ond yr hyn sydd ei angen y dylid ei ddisgwyl: “A chwithau, peidiwch â rhoi eich bryd ar beth i’w fwyta a beth i’w yfed, a pheidiwch â byw mewn pryder” (Luc 12:29); “Os oes gennym fwyd a dillad, gadewch inni fodloni ar hynny” (1 Timotheus 6: 8). Mewn ymdriniaeth ddeongliadol dreiddgar mewn cyfres o ddogfennau rhwng 1995 a 2016, datblygodd Peter Kockelkoren raddfa o ymagweddau amgylcheddol posibl: teyrnaswr a wêl y ddaear yn adnodd i ymelwa ohono; stiward sy’n arfer y ddyletswydd o ofalu am y cread; partner sy’n ymateb i bob ffurf nad yw’n ddynol fel pe bai’n gynghreiriad posibl; neu gyfranogwr sy’n gweithio ar y cyd â’r cread. Penderfynu ym mhle y saif ar y continwwm yw her y Cristion!

Yn gymharol ddiweddar, bu i John Bergstrom, Athro Economeg a Pholisi Amaethyddol Prifysgol Georgia, UDA, grynhoi egwyddorion y safbwynt Cristnogol tuag at amaethyddiaeth, adnoddau naturiol a’r amgylchedd mewn erthygl yn The Areopagus Journal of the Apologetics Research Center (2009; 7: 16–27). Ceisia Bergstrom ein darbwyllo bod stiwardiaeth Gristnogol yn cydnabod bod y greadigaeth wedi ei chreu gan Dduw, yn perthyn i Dduw, ac o werth i Dduw am yr hyn ydyw. O ganlyniad, gwaith y Cristion yw defnyddio’r greadigaeth er budd Duw ac er budd y ddynoliaeth. Mae parchu planhigion, anifeiliaid ac elfennau eraill o’r greadigaeth yn dangos parch tuag at y Duw sy’n dri yn un. Mae’r stiward Cristnogol yn parchu’r greadigaeth am fod iddi hithau le yn adfer ac achub “y nef newydd a’r ddaear newydd” (Datguddiad 21: 1). Gocheler, rhybuddia Bergstrom, rhag gwneud y greadigaeth yn wrthrych addoliad; yr arlunydd, nid y darn o gelf, sydd i’w anrhydeddu!

 Mae gan Gristnogaeth draddodiad hir o ddwys ystyried cyfrifoldeb y ddynolryw tuag at fyd natur. Rhaid cydnabod tuedd ymagweddiad Cristnogaeth i fod yn anthropoganolig, a thanlinellwyd hynny yn nadansoddiadau pobl fel Lynn White a Ruth Page. Ceir nifer o Gristnogion sy’n ymdrin â’r berthynas yn llawer mwy bioganolig, ac er i Eglwys Rufain yn hanesyddol ganolbwyntio ar y ddynoliaeth yn hytrach na’r “syniad haniaethol o natur”, bu i’r Pab Ioan Paul II ddatgan yn 2001 nad cenhadaeth y Cristion oedd bod yn “feistr absoliwt a diamheuol ond yn stiward o deyrnas Duw”. Cadarnhawyd hynny yn anerchiad y Pab Bened XVI ar Ddiwrnod Heddwch 2008, ddeng mlynedd i ddoe, pan alwodd ar Gatholigion, wrth gyfaddef bod “trysorau’r ddaear wedi eu gorfodi i wasanaethu pwerau ymelwa a dinistr”, i fod yn well stiwardiaid o greadigaeth Duw gan beidio “ystyried yn hunanol mai unig swydd natur oedd gwasanaethu ein mympwyon”. A thair blynedd yn ôl, yn 2015, tanlinellwyd hyn oll yng nghylchlythyr pellgyrhaeddol y Pab Ffransis, Laudato Si. On Care for Our Common Home. Pwysleisia Cristnogion amgylcheddol gyfrifoldebau ecolegol Cristnogion fel stiwardiaid o ddaear Duw. Ceir canllawiau gan Dduw ynghylch yr hyn y dymuna i ddynolryw ei wneud â’r greadigaeth (Genesis 1: 28); fe’n hatgoffir mai rôl gyntaf Adda yng ngardd Eden oedd ei “thrin a’i chadw” (Genesis 2: 15). Stiwardiaeth, nid perchnogaeth, yw pwyslais y Beibl – erys y ddaear yn eiddo’r Arglwydd (Salm 24: 1) ac nid ei phreswylwyr (Lefiticus 25: 23).

Cread Duw. Duw’r Creawdwr. Boed yn berson o ffydd neu o anffydd, boed yn arddel Creadaeth neu’n wyddonydd Darwinaidd sy’n arddel ffydd, mae gan E. O. Wilson, anffyddiwr, biolegydd sy’n arbenigo ar forgrug, ac un o feddylwyr mawr y ddisgyblaeth rwy’n arbenigo ynddi, sef entomoleg, eiriau priodol yn ei lyfryn The Creation: An Appeal to Save Life on Earth y gallaf eu defnyddio i gloi:

religion and science are the two most powerful forces yn the world today … If religion and science could be united on the common ground of biological conservation, the problem would soon be solved. If there is any moral precept shared by people of all beliefs, it is that we owe ourselves and future generations a beautiful, rich and healthful environment. Those living today will either win the race against extinction or lose it, the latter for all time. They will earn either everlasting honor or everlasting contempt.

O led gyfieithu i’r Gymraeg:

crefydd a gwyddoniaeth yw’r ddau rym mwyaf pwerus yn y byd heddiw … Pe gellid cyfuno crefydd a gwyddoniaeth ar dir cyffredin cadwraeth fiolegol, byddai’r broblem wedi ei datrys mewn chwinciad. Os oes y fath beth â gwireb foesol a rennir gan bobl o bob cred, er parch i ni ein hunain ac i genedlaethau’r dyfodol, amgylchedd hardd, cyfoethog ac iach yw hynny! Rydym ni sy’n byw heddiw naill ai’n mynd i ennill y ras yn erbyn difodiant neu ei cholli, a bydd goblygiadau i hynny am byth. Gan ddibynnu ar yr hyn a ddigwydd, fe fyddwn un ai’n ennill parch neu ddirmyg tragwyddol.”

Gwneud Synnwyr o’r Ysgrythurau

GWNEUD SYNNWYR O’R YSGRYTHURAU

Eleni Dr Jeffrey John, Deon St Alban, oedd y darlithydd yng Nghynhadledd flynyddol Cristnogaeth 21 ar 30 Mehefin yng Nghapel Salem, Canton, Caerdydd

Dechreuodd drwy ddyfynnu’r Colect Anglicanaidd ar gyfer Sul y Beibl:

Gwynfydedig Arglwydd, a beraist i’r holl Ysgrythurau Glân gael eu hysgrifennu i’n haddysgu ni, dyro i ni yn y fath fodd eu gwrando, eu darllen, eu chwilio, ac ymborthi arnynt, fel, trwy ddyfalbarhad, a chymorth dy Air Sanctaidd, y cofleidiwn ac y daliwn ein gafael yn wastadol yng ngobaith bendigedig y bywyd tragwyddol, a roddaist i ni yn ein Hiachawdwr Iesu Grist. Amen.

Bob dydd Sul, yn yr eglwys Anglicanaidd, o leiaf – dwi i ddim yn siwr a ydy’r un peth yn digwydd yn yr eglwysi rhydd – bob dydd Sul, rydyn ni’n eistedd yn yr eglwys ac yn gwrando ar rywun yn darllen darnau bach o’r ysgrythur sy wedi cael eu dethol ymlaen llaw gan y llithiadur. Ac fel rheol mae hynny’n iawn, achos fel rheol mae’r llithiadur yn dewis darlleniadau sy’n weddol uniongyrchol ac yn weddol amlwg eu hystyr. Ond bob hyn a hyn gellwch chi gael sioc.

Er enghraifft, ychydig fisoedd yn ôl, roeddwn i’n eistedd mewn cynulleidfa – nid fy nghynulleidfa i – pan ddarllenwyd darn o Lyfr Numeri, Pennod 15. Fel byddwch chi’n cofio, dwi’n siŵr, mae Pennod 15 yn Llyfr Numeri yn adrodd hanes rhyw hogyn o blith plant Israel a aeth allan o’r gwersyll un noson i gasglu brigau er mwyn gwneud tân i’w gadw’n dwym. Ond yn anffodus roedd y dyn druan wedi anghofio mai dydd Saboth ydoedd, ac felly fe gafodd ei arestio gan y gwarchodwyr am dorri’r Saboth.

‘And so’, aeth y darllenydd yn ei flaen, ‘and so the guards dragged the man before Moses and Aaron, who said, “This man is a sabbath-breaker; he must put to death. Let him be stoned by all the community outside the camp”. So they dragged the man outside and they stoned him with stones as Moses and Aaron commanded, until he was dead … This is the word of the Lord.’ A dyma ni i gyd yn ateb, ‘Thanks be to God!’

Yr hyn barodd yr anesmwythyd mwyaf i mi oedd na sylwodd neb ar yr eironi! Ac yn waeth byth, pan gyfeiriodd y pregethwr at y stori yn ei bregeth, wnaeth e ddim ond cymryd y stori’n arwynebol. Wnaeth e ddim cwestiynu o gwbl ym mha synnwyr y gallwn ni ddweud mai ‘Gair Duw’ ydy stori mor anwar, neu beth yn y byd mae hi’n ei ddweud wrthym am natur Duw.

Roeddem ni, beth amser yn ôl yn y Gadeirlan yn St Albans, yn dweud y Foreol Weddi, a Salm 109 wedi ei gosod ar gyfer y dydd. Wel, os ydych chi byth yn flin fel cacwn gyda rhywun, rwy’n argymell Salm 109. Un o’r salmau melltithio yw hi. Ac felly fe wnaethon ni i gyd sefyll ac adrodd, mwy neu lai, hyn:

O God, how I hate this man, your enemy and mine!
Let him be found guilty when he is judged!
Let his days be few, and let even his prayer for help be counted as sin!
Let his children be fatherless, let his wife be made a widow,
And don’t let anyone take pity on them either.
And now I come to think of it, curse his children’s children,
And don’t forget the sins of his parents as well.  
Glory be to the Father …

Roedd yn amhosib i ni orffen y salm am ein bod ni’n chwerthin cymaint! Ond y peth sy’n fy mhryderu i yw – beth am yr holl eglwysi lle maen nhw’n meddwl mai pechod fyddai chwerthin amdani?

Roeddwn i mewn eglwys ar un achlysur pan wrthryfelodd cydwybod rhywun. Pan oeddwn ni’n ficer yn Eltham, yn ne Llundain, roedd gennym ni yn y gynulleidfa foneddiges urddasol iawn o’r enw Elsie. Roedd Elsie’n arfer darllen yr Epistol yn ystod yr Offeren, ac un bore Sul roedd rhaid iddi hi ddarllen rhywbeth gan Sant Paul ynglŷn ag israddoldeb gwragedd, a bod yn rhaid i wragedd ufuddhau i’w gwŷr ac yn y blaen. Wel, darllenodd Elsie’r testun hwn, deadpan, yn ei llais cryf ac urddasol, ac wedyn edrychodd i fyny ar y gynulleidfa a dweud, ‘I shall NOT say “This is the Word of the Lord”, for it plainly is not. This is simply St Paul being SILLY.’

Wel, rydw i’n cydymdeimlo ag Elsie, achos mae’n gwestiwn perthnasol iawn a ddylem ni ddweud ‘This is the word of the Lord’ ar ôl pob darn o’r ysgrythur; achos weithiau, megis ar ôl Numeri, Pennod 15, neu Salm 109, mae’n amlwg nad yw hynny ddim yn gwneud synnwyr. Os oes cydwybod Gristnogol gennym, rydyn ni’n gwybod yn berffaith dda na ddylem ni labyddio torwyr y Saboth, na gweddïo ar Dduw i ddinistrio ein gelynion. Y broblem yw, pan ddywedir ‘This is the Word of the Lord’ ar ôl pob darlleniad, fod hynny’n rhoi’r argraff fod pob darn o’r Beibl, allan o’i gyd-destun, i’w weld fel neges lythrennol ac uniongyrchol i ni gan Dduw nawr. Ac mae’n amlwg fod hynny’n anghywir, ac efallai’n beryglus. Mae’r ysgrythur yn cludo gair Duw, mae hi’n gyfrwng i glywed gair Duw, ond mae hynny’n wahanol i ddweud mai Gair Duw yw hi ym mhob rhan a darn.

Yn yr ystyr fwyaf sylfaenol does dim ond un Gair Duw, sef Iesu Grist, y Logos, y Gair bywiol a thragwyddol; ac mae Ef yn dod atom ni trwy eiriau’r ysgrythur, wrth gwrs ei fod e, ond mae’n dod hefyd drwy weddi a’r eglwys a’r sacramentau, a’n cydwybod, a’n rheswm, a’n profiad, a thrwy bobl eraill.

Dyna paham rydw i’n anhapus i ddweud ‘Dyma air yr Arglwydd’ ar ôl pob darlleniad o’r Beibl. Efallai y byddai’n gywirach dweud mai’r holl Feibl, yn ei gyfanrwydd, yw gair Duw; achos yna o leiaf rydych chi’n derbyn bod yn rhaid dehongli pob darn drwy ei gymharu â’r gweddill. Ond i wneud hynny, wrth gwrs, rydych chi’n dal angen eich rheswm a’ch gwybodaeth a’ch profiad personol i weithio mas beth yw safbwynt y cyfanrwydd.

Y broblem mewn gwirionedd yw fod pawb, bron, yn anwybodus iawn o’r Beibl, hyd yn oed y rhai sy’n mynd i’r eglwys. Dwi ddim yn gwybod am y capeli, ond prin iawn yw’r Anglicaniaid sy’n darllen neu’n astudio’r Beibl y tu allan i wasanaethau. Ac oherwydd nad ydyn nhw’n clywed dim ond darnau bach mewn gwasanaethau, dydyn nhw byth yn cael persbectif ar y cyfanrwydd, nac yn gweld pa mor hanfodol yw’r cyd-destun er mwyn deall y testun.

Ar y lefel fwyaf sylfaenol, mae llawer o Gristnogion heb sylweddoli nad un llyfr yw’r Beibl, ond 84 o lyfrau, gan gynnwys yr apocryffa, llyfrau a ysgrifennwyd ac a adolygwyd am fil o flynyddoedd mewn amrywiaeth eang o ddiwylliannau gwahanol. Yn fy marn i, mae’r Beibl yn debyg i kaleidoscope, sy’n trosglwyddo golau Duw, ond golau sy wedi ei hidlo a’i blygu a’i liwio gan gymaint o awduron a golygyddion gwahanol yn y proses. Ac mae rhai rhannau o ddarlun y kaleidoscope yn ddisglair ac yn wych, ond mae eraill yn dywyll iawn, a rhai’n farbaraidd rhonc.

Yn fwy na dim, mae’n rhaid i bobl weld yn llawer cliriach nag y maent fod syniadau sylfaenol yn y Beibl yn newid o lyfr i lyfr, ac yn aml iawn o adnod i adnod o fewn llyfrau. O awdur i awdur ac o olygydd i olygydd, rydyn ni’n symud rhwng undduwiaeth ac amldduwiaeth, unwreiciaeth ac amlwreiciaeth, rhwng y Duw anthropomorffaidd a gerddodd yng ngardd Eden, a’r Duw Diderfyn sy’n llenwi nef a daear; rhwng aberthu anifeiliaid a gwrthod aberthu anifeiliaid, rhwng moesoldeb y llwyth a moesoldeb yr unigolyn, rhwng anghrediniaeth mewn bywyd ar ôl marw a chredu ynddo.

Mae’r gwahaniaethau sylfaenol hyn yn fwy amlwg wrth gwrs yn yr Hen Destament nag yn y Testament Newydd, achos bod yr Hen Destament yn ymestyn dros lawer mwy o amser; ond mae cryn dipyn o anghytundeb sylfaenol yn y Testament Newydd hefyd, fel y cawn weld.

O ganlyniad mae’n amhosib darllen y Beibl a bod yn siŵr o wneud y synnwyr iawn ohono, heb fod yn barod i wneud tipyn o waith ymlaen llaw, er mwyn darganfod y cefndir y mae pob llyfr a phob awdur yn dod ohono. Mae’n rhaid gofyn cwestiynau. O ble mae’r awdur yn dod, o ran hanes, lleoliad, cymdeithas, traddodiad crefyddol? Beth yw’r berthynas rhwng yr awduron a’r testunau gwahanol? Pwy sy wedi adolygu pwy, a phaham? Beth yw amcan diwinyddol neu boliticaidd yr awdur hwn? Pwy oedd yn ei dalu fe? Beth yw’r genre y mae e’n ysgrifennu o’i fewn, a’r traddodiad llenyddol sy wedi dylanwadu arno?

Mae diwinyddion yn hoffi rhoi enwau crand ar y cwestiynau hyn: ‘form criticism, redaction criticism, genre criticism’ ac yn y blaen. Ond, yn y pen draw, maen nhw i gyd yn gwestiynau hollol syml, ac yn gwestiynau mae’n rhaid eu gofyn er mwyn gweld y testun o fewn y cyd-destun a thynnu’r ystyr allan.

Y peth sy’n fy mhoeni i, yn enwedig ar ôl gweithio am flynyddoedd fel deon coleg yn Rhydychen, yw’r ffaith fod cynifer o Gristnogion deallus, ac yn enwedig myfyrwyr, yn gwrthod cwestiynu’r Beibl o gwbl. Ym mhob Undeb Cristnogol dwi wedi dod ar ei draws mewn prifysgolion, os ydych chi’n mentro gofyn cwestiynau fel hyn, neu’n sôn am bwysigrwydd astudiaeth academaidd o’r Beibl, byddwch chi’n cael eich labelu fel ‘unsound, unbiblical, dangerous liberal’, ac os ydych chi’n parhau i wneud hynny, byddwch chi allan drwy’r drws mewn amrantiad.

Ond y gwir yw, os nad ydych chi’n gofyn y cwestiynau hyn, fyddwch chi byth yn mynd i’r afael â’r Beibl o gwbl. Os mai dim ond cymryd y testun yn arwynebol, heb wybodaeth bellach, wnewch chi, y perygl yw y byddwch chi’n camddeall neu’n colli ystyr gywir y testun yn llwyr.

7 Canllaw wrth ddarllen yr Ysgrythur

Yng ngweddill y ddarlith, meddai Dr Jeffrey: “Rwy’n gobeithio tanlinellu sut y mae gwir astudio’r Beibl, yn hytrach na’r hyn sy’n honni bod yn ‘astudiaeth feiblaidd’, yn ei gyfoethogi’n aruthrol ac nid yn ei danseilio, ac yn ei wneud yn llawer mwy perthnasol i’n bywyd bob dydd.”

  1. Mae llawer o destunau Beiblaidd wedi cael eu golygu a’u hailolygu dan wahanol amgylchiadau yng ngoleuni syniadau newydd. Dydyn nhw ddim yn gwneud synnwyr oni bai ein bod ni’n deall hynny.

    Dyna pam mae Salm 51 fel petai’n gwrth-ddweud ei hunan ar bwnc aberthu anifeiliaid. Nid llyfr gan un person yw ‘Llyfr y Proffwyd Eseia’, ond cynnyrch dau neu dri o unigolion oedd yn rhan o ‘ysgol Eseia’ yn cymhwyso syniadau i wahanol amgylchiadau.

    Y mae yn Efengyl Ioan arwyddion ei bod naill ai heb ei gorffen, neu fod pwyllgor wrthi’n ei golygu.

  2. Anaml y bydd y Beibl yn ‘datrys problemau’ nac yn rhoi atebion awdurdodol megis ‘ar blât’. Yr hyn a gawn yn amlach yw clywed dadl yn mynd ymlaen rhwng gwahanol safbwyntiau neu draddodiadau, er enghraifft, mae Efengyl Mathew yn newid Efengyl Marc i fod yn fwy “Iddewig”. Noder bod y prif raniad yn y Testament Newydd yn troi ar y pwnc pa mor Iddewig yw Cristnogaeth. Gwelir hyn yn y ddadl rhwng Paul a Phedr yn Antioch. Weithiau mae dau safbwynt yn y Testament Newydd ar foesau: mae Marc a Mathew yn wahanol i’w gilydd ar bwnc ysgaru ac ailbriodi.
  3. Cafodd ambell lyfr ei ysgrifennu’n benodol i anghytuno â llyfr arall. Ysgrifennwyd llyfrau Ruth a Jona gan ‘ryddfrydwyr’ oedd am herio’r pwyslais ‘cenedl-ganolog’ a ddaeth i’r amlwg gydag Esra a Nehemeia.
  4. Cafodd rhai llyfrau eu hysgrifennu’n ddienw er mwyn hawlio awdurdod rhyw unigolion crefyddol o blaid syniadau newydd. Er enghraifft, lluniwyd yr epistolau bugeiliol Timotheus 1 a 2 a Titus i ‘lanhau’ neu wneud Paul yn fwy ‘Catholig’ er mwyn dadlau yn erbyn dylanwad y Gnosticiaid ac er mwyn ei wneud yn debycach i awdurdod prif ffrwd yr eglwys.
  5. Y mae gwybod y cyd-destun bob amser yn allweddol i ddeall stori neu destun. Er enghraifft, nid yw prif werth ‘y gwyrthiau iacháu’ yn deillio o’r elfen ‘oruwchnaturiol’, ond am eu bod yn dangos fod Iesu am ‘gynnwys’ y bobl hynny oedd yn cael eu cau allan gan y deddfau purdeb – y wraig oedd yn colli gwaed a gwas y canwriad.
  6. Mae i lawer o’r straeon sawl haen o ystyr – hanesyddol, diwinyddol a symbolaidd, er enghraifft, y dyn dall ym Methsaida a drama Marc am ‘weld’ yn ysbrydol’; iacháu’r mudan â’r gair ‘Ephphatha’; ‘gwyrth’ y goeden ffigys ddiffrwyth a’r cysylltiad â Jeremeia 8:13.
  7. Rhaid wrth ofal a gwybodaeth drylwyr wrth ystyried rhai mathau o lên feiblaidd sy’n defnyddio systemau symbolaidd sydd bron yn annealladwy i ddarllenwyr heddiw, er enghraifft system rhifau’r llyfrau apocalyptig sydd ag enwau technegol, sef gematria ac isosephia. Gwelir hyn yn llyfrau Daniel a’r Datguddiad ac yn straeon bwydo’r 4,000 a’r 5,000 yn Marc a Mathew. Hefyd yn y drafodaeth yn y cwch: 153 o bysgod yn Efengyl Ioan; 6 llestr dŵr yng Nghana a 666 – sef rhif y bwystfil. Mae mentro i’r meysydd hyn heb wybod am ystyr symbolaidd rhifau yn beryglus iawn. Cymerwch ofal felly!

 

E-fwletin 30 Medi, 2018

 

“Os ydy rhywun ddim yn ein herbyn ni, mae o’n plaid ni.” (Marc 9:40. Beibl. net)

Nid cyfeiriad at elynion, gwrthwynebwyr, na rhai sy’n anghytuno sydd yma ond cyfeirio at rai sy’n gweithredu fel dilynwyr Iesu ond ddim o anghenraid o’r un feddylfryd â hwy. Pan ystyriwn elyn yna y mae casineb yn elfen annatod ohono, a gall casáu daliadau person arall yn rhy aml arwain at gasineb at y person ei hun sydd yn arddel y syniadau hynny. Pan ystyriwn ein gwrthwynebwyr, nid oes gasineb o anghenraid ymhlyg yn hynny dim ond gwrthwynebiad dilys a diffuant i’w syniadau. Pan ystyriwn wedyn y rhai sy’n anghytuno â ni, nid ydym hyd yn oed yn gwrthwynebu, dim ond yn unig yn anghytuno. A dyfynnu’r hen ddywediad Cymreig: Cytuno i anghytuno! Ond pan sonnir am elyn, nid oes awgrym o oddefgarwch, ond mae gwrthwynebiad ac anghytundeb yn safbwyntiau goddefgar.

A dyna sydd i’w groesawu o gyfeiriad awduron atheistiaidd fel John Gray sydd yn feirniadol iawn o rai o’i gyd-atheistiaid. Mae atheistiaeth, fe ymddengys, yn derm llawer mwy cywir nac anffyddiaeth, ac y mae cyfrol ddiweddaraf John Gray. Seven Types of Atheism yn cadarnhau hynny. Mae ei oddefgarwch yn seiliedig ar fod yn sgeptig.

Fel y mae teitl ei lyfr yn awgrymu y mae sawl math o atheistiaeth fel y mae sawl math o grefydd. Y mae’r pum math cyntaf yn fathau y mae John Gray yn ymwrthod â nhw, oherwydd mai gwrthod “Duw” y crefyddwyr y maen nhw a chofleidio “duw” arall yn ei le. Ymwrthyd ag “Atheistiaeth Newydd” (Dawkins a’i gyfeillion ymosodol ac anrhyddfrydol), dyneiddiaeth seciwlar sydd yn dwyfoli dynoliaeth (Cristnogaeth wedi ei diberfeddu nôl Gray!), y rhai sy’n gwneud gwyddoniaeth yn grefydd, y rhai sy’n gwneud  crefydd o ideolegau gwleidyddol, ac yn olaf y rhai sy’n casáu Duw (The God-haters” fel y geilw ef hwy). Yr hyn sy’n chwithig ynghylch y dosbarth olaf hwn yw ei fod wedi cynnwys Dostoevski yn eu plith. Yr oedd hwnnw yn ymgodymu hefo’i ffydd mae’n wir, ond ni feddyliais amdano erioed fel un yn casáu Duw. Ymwrthyd â’r rhain oll am eu bod wrth ymwrthod â monotheistiaeth wedi creu monotheistiaeth newydd!

Fodd bynnag y  mae’r awdur yn arddel y ddau ddosbarth sydd yn weddill; atheistiaeth heb “gynnydd” ac “Atheistiaeth distawrwydd”. Gallwn anghytuno hefo’i safbwynt pesimistaidd, ond efallai y gallwn uniaethu rhyw gymaint hefo’i gyfriniaeth gan ei fod yn cydnabod fod i’n bodolaeth ei ddirgelwch.

Na nid yw pob atheist yn elyn nac yn wrthwynebwr, ond gallwn wrth gwrs anghytuno neu gytuno i anghytuno!

E-fwletin 23 Medi, 2018

Perygl athrawiaethau yw cyfyngu a gwahanu. Gogoniant addoli yw ehangu a chyfannu. Daeth hynny’n amlwg yn yr Encil yng Nghlynnog Fawr. Roedd y thema ’Duw’r Creawdwr’ yn fwriadol eang, a’r dewis o leoliad yn fwriadol hynafol. Bywyd o addoli oedd bywyd pererinion, fel Beuno.

Fe ddechreuwyd yr encil  dan arweiniad Anna Jane, trwy osod hen wn AK47 o Mozambique wedi ei  ail-greu yn aderyn yn ein canol, ynghyd â lluniau o’n byd cyfoes yn gefndir i ni fyfyrio. Ymunwyd i ddarllen yr wythfed salm a chanwyd (yn yr hen Ladin) “Canmolwch enw’r Arglwydd.”

Fe ddaeth yr encil i ben dan arweiniad Mererid Mair, gyda cherddoriaeth Shostakovich, lluniau trawiadol o eglwys Llanfaglan a’r lleuad wedi ei gynnwys yn llawn o fewn clochdy bychan yr eglwys a geiriau cofiadwy fel ‘Fe hoffwn adael ôl fy niolch ar y lle yma’. A chyn ymadael, “Canmolwch enw’r Arglwydd” eto.

Ond yn ein byd gwyddonol mae i addoli Creawdwr ei oblygiadau. Fe ddechreuodd Dr Hefin Jones ei sgwrs drwy sôn am y ‘cread yn ceisio tynnu ein sylw ’ er mwyn ein  cyfeirio tuag at Greawdwr. Y cread, meddai , yw ein profiad cyntaf o Dduw. Nid oes gofod i fanylu ar ei  sylwadau goleuedig am y berthynas rhwng  crefydd a gwyddoniaeth/gwyddonwyr; rhwng addoli a dadansoddi, rhwng y ‘beth a’r pam y digwyddodd’, am y creu drwy hap a’r creu i bwrpas, am ystyr ‘bara’ y gair Hebraeg, am ystyr ‘creu’, ac am y perygl o weld y creu yn ddyn-ganolog a gweld cyfanrwydd y cread. Rhodd yw’r cread, meddai Bonhoeffer, ond ni allwn dderbyn y rhodd heb ddeall beth yw dymuniad y Rhoddwr. Cred Hefin, y Cristion o wyddonydd a’r gwyddonydd o Gristion (yn wahanol i’r rhai sydd yn gweld eu gwyddoniaeth a’u crefydd fel dau faes gwahanol) fod Duw yn Greawdwr ‘er nad wyf yn gwbl siŵr beth mae hynny yn ei olygu’. Dyma’r Duw y mae Hefin yn ei addoli. (Fe fydd ei arweiniad – a’r sgyrsiau eraill, gobeithio – yn ymddangos ar wefan C21 yn fuan.)

Daeth y Tad Deiniol atom i’n helpu i fyfyrio ar brydferthwch addoliad a soniodd am yr Esgob Tryphon yn Rwsia yn gweld harddwch ynghanol dinistr a dychryn y 1930au. “Arglwydd, mor dda yw bod yn westeion i Ti… gwyn fyd y Fam ddaear a’i harddwch brau… gogoniant i Ti am Ŵyl Bywyd.” Mae’r ffin rhwng nef a daer, yr ysbrydol a’r materol, yn diflannu mewn addoliad. Ffenestr yw’r eiconau a’u harddwch syml yn datguddio gorwelion ehangach. “Pam,” gofynnodd un o seintiau’r Eglwys Uniongred, “mae  holl fyd natur yn gwenu ar ddyddiau gŵyl?”  I’n denu yn ôl i fwynhau rhodd y Creawdwr.

Soniodd Gwawr Maelor am y plentyn oedd ynddi hi  o hyd. Aeth rhyfeddod ffosiliau, majig a syrcas ymlaen i ryfeddodau technoleg gyfoes. Mae plant yn  cwestiynu (“Ydi Duw yn Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd?”) Ond mewn gwirionedd, nid sut y mae’r byd wedi ei greu yw’r cwestiwn pwysig, ond i ble mae’r byd wedi cyrraedd. Yng ngeiriau’r  plant, “Dw i’n deall Adda ac Efa. Ond rwyt ti wedi rhoi Sudocu andros o anodd i ni.” Rwyt Ti’n gwneud i ni feddwl a dewis – eto. Mae ysbryd ymchwilgar eu hoes ynddynt, ond mae ysbryd addolgar yr oesoedd ynddynt/ynom ni hefyd.

Un peth yw ein dewis o ffurfiau addoli, peth arall yw gadael i’n hathrawiaethau ein rhwystro rhag cyd-addoli Duw’r Creawdwr – a’r Gwaredwr. Wedi’r cyfan, adnoddau  Llyfrgell Addoli yw’r Beibl. Dyna pam fod pobl gydag amrywiaeth mawr o safbwyntiau yn medru treulio diwrnod mewn encil yn eglwys hynafol Sant Beuno.