Archif Awdur: Golygydd

E-fwletin 20 Hydref 2019

Siwrne

O le daeth hi does neb yn siŵr iawn. Mae ’na straeon, wrth gwrs. Ond dyw hynny ddim yn bwysig nawr. Ei chyrraedd yw’r peth pwysig. Ei bod yma. Yna. Bob man fuodd hi ar hyd y siwrne.

Alle hi fod wedi cymryd llwybr syth, wrth gwrs. Neidio ar y trên. Neu’r Megabus. A gweud y gwir, wi’n credu fod hi wedi mynd ar hwnnw ran o’r ffordd. Ma’n nodiadau i dros y siop i gyd, ma’n ddrwg ’da fi, ond dwi’n credu fod rhyw hanes ges i ’da rhywun rywle yn dweud ma’ fyn’na aeth hi i eistedd yn agos i’r ferch ifanc ‘ma o’dd yn siarad â rhywun. Yn dadlau â nhw. Yn gweud Na-Na-Na! – Cer bant! – Bant! – mewn iaith ddiflewyn-ar-dafod – unionblydigyrchol. Ond y peth yw: doedd neb ’na. O’dd hi’n siarad â neb. ’Mond hi’i hunan.

Nes dechreuodd hi siarad â hi. Trio tynnu sgwrs â hi. A o’dd gwaith tynnu ‘da hi hefyd. Halio. Halio a halio. Ond gyda’r fath dynerwch. Tynerwch oedd cyn gryfed a dyfnder ei gwrando.

Achos, iddi hi, ystyr siarad oedd gwrando. ’Na gyd o’dd ise – i ddechrau newid pethe.

Falle mod i’n cymysgu nawr. Falle ma’ ar fws-syrfis digwyddodd hwnna. Yn y cymoedd. Achos ’na’r ffordd ddewisodd hi’i chymryd. Y ffordd hiraf bosib at ben ei thaith, glei. O ran pellter ac amser a phob dim arall.

Ble o’dd hi’n gael yr amynedd, dwn i ddim. Achos o’dd hi’n cael dim llonydd. Dim llonydd o gwbl. Bobol yn gweud eu cwyn wrthi. Am eu probleme’u hunain. Am eu salwch. Salwch eu plant yn arbennig. Ble o’n nhw’n byw. Pethe wedi cau. Ble fydden nhw’n arfer gael help. Pethe oedd i fod iddyn nhw. Pethe ddyle fod yn lleiafswm eu cyfran o fewn y wlad gyfoethog yma y’n ni’n byw ynddi.

Bobman fydde hi’n stopo – am baned – am beint – disgwyl y trên/bws nesa’ – yr un fydde’r storïe. Y cwynion. Y pryderon. Y boen. Poen-poen-poen.

Ambell waith – wel, sawl gwaith a gweud y gwir – bobol byw-ar-sylw o’n nhw. A’u storïau’n cymryd drwy’r dydd i’w gweud.

Ond yr un fydde’i hymateb. Gwrando. Hyd-yn-oed os o’dd y boen ynghudd dan domen enfawr o wastraff tywyll. Fydde hi’n dyfal-ddidwyll-wrando. Gwrando nes cyrraedd y groth a’i boen.

Dwi’n credu – alla’i ddim gweud yn iawn – ond dwi’n credu – o ddarllen rhwng llinellau’n nodiadau – ei bod hi wedi dod yn agos iawn at hildo unwaith neu ddwy. Yn agos iawn at droi sia-thre. Yn agos iawn ’fyd.

Ond gwnaeth hi ddim. Cario – na, bwrw yn ei blaen wnaeth hi. Bwrw a bwrw a bwrw yn ei blaen nes cyrraedd pen y daith. Aberexit – yr enw cyfredol ar darddle gymaint o’r dioddefaint a’r casineb a’r anghyfiawnder a fu bron a’i threchu ar ei thaith. Y boen a’r anghyfiawnder fu’n ysbrydoliaeth iddi barhau â’u chenhadaeth i dystio ar ran y Gwir yng nghadarnle Cyfoeth a Phŵer.

Tystio gan wybod y gost.

Ac yna, ymhen tridiau…

 

E-fwletin 13 Hydref 2019

Dychymyg

Dwi wastad yn rhyfeddu at ddychymyg plant a’r modd mae’n cael ei ymestyn, yn enwedig wrth chwarae.

Gwnaeth Albert Einstein gryn enw i’w hunan oherwydd ei wybodaeth eang a’i allu meddyliol rhyfeddol fel gwyddonydd a ffisegwr. Daeth ei theorïau, a’i ddarganfyddiadau, ynghyd a’i ddaliadau, yn enwog yn fyd-eang. Ond – fe ddywedodd rhywbeth annisgwyl iawn, sef bod dychymyg yn fwy pwerus na gwybodaeth. Heb ddychymyg, meddai, ni fyddai wedi llwyddo.

Gallwn gael ein cyfyngu gan ffeithiau a gwybodaeth, ac mi awn yn ddibynnol ar yr hyn yr ydym wedi ei ddysgu. Ond does dim ffiniau na chyfyngiadau i’r dychymyg. Gall dychymyg rhoi cyfle a chyfeiriad ehangach i bethau sy’n ymddangos yn amhosibl, gan arwain at bethau nad ydym yn ei wybod. Mae’r dychymyg yn gweld posibiliadau yn y sefyllfaoedd mwyaf annhebygol.

Heb ddychymyg ni fyddai unrhyw arloesi na datblygiad newydd. Mae dychymyg yn rhoi hawl i ni weld y tu hwnt i’n llwybrau dyddiol. Oni bai amdano ni fyddai gennym lawer o’r pethau sydd gyda ni. Onid dychymyg yw ffynhonnell bron yr holl o ddyfeisiadau a datblygiadau arloesol dyn? Ail adrodd ffeithiau caled rydym eisoes wedi eu dysgu mae’r meddwl. Mae’r dychymyg yn fodd i gamu tu hwnt i wybodaeth

Yn y Bregeth ar y Mynydd mae Iesu yn cychwyn ei weinidogaeth gyda gweledigaeth o ba mor dda gall pobol dduwiol fod. Mae’n eu galw’n oleuni’r byd, gan ddweud taw nhw sydd agosaf at deyrnas nefoedd. Ar y diwedd mae’n dymchwel yr hyn a oedd yn wireb y dydd, sef llygad am lygad a dant am ddant. Rhaid gwrthod y ddysgeidiaeth o ddial a thalu drwg am ddrwg. I’r gwrthwyneb, dyma gynnig ffordd newydd o ymddwyn trwy ddweud y dylen ni garu gelynion. Tyfodd hyn o’i ddychymyg. Onid o’r dychymyg y llifa holl elfennau creadigol bywyd?

Yn anffodus, o’r union fan honno hefyd y llifa llawer o’n trafferthion, gan esgor ar pob math o ofnau. Mae hyn wedi cael ei ecsploetio drwy hanes. Mae’r cyfryngau yn hoffi bwydo arno ac mae gwleidyddiaeth yn gwneud hynny hefyd. Nid yw dwylo crefydd yn lân chwaith. Mae crefyddwyr wedi manteisio ar ofnau pobl ac wedi chwarae ar y syniad fod yna rhywbeth ‘anghywir’ ynom i gyd – hynny yw, ein bod i gyd yn sylfaenol bechadurus a drwg.

Dwi’n hoffi’r stori ddychmygol honno o draddodiad y Cherokee am dad-cu’n dysgu gwersi i’w ŵyr. Meddai’r tad-cu, “Mae yna frwydro tu fewn i bawb, megis dau flaidd yn ymladd â’i gilydd. Mae un yn ddieflig, yn llawn casineb, eiddigedd a thrachwant; mae’n drahaus a thwyllodrus. Mae’r llall yn dda – llawn llawenydd a chariad, mae’n haelionus a charedig”.

Gofynnodd yr ŵyr pa un sy’n debygol o ennill? Yr ateb: “Yr un rwyt ti yn ei fwydo fwyaf”.

Cawn ein rhybuddio yn barhaus ynghylch pa fwyd i beidio a’i fwyta a beth sy’n dda neu’n ddrwg i’r corff. Onid felly y dylai hi fod gyda’n dychymyg hefyd? Parhawn i’w ddefnyddio ym materion ffydd, gan adael iddo fywiogi a sirioli ein bywyd ysbrydol.

 

E-fwletin 6 Hydref 2019

Nithio Neges Niclas

Ddoe dadorchuddiwyd cofeb i Niclas y Glais ar ben Crugiau Dwy, ei gynefin ger Crymych yn Sir Benfro. Roedd hi’n arw. Roedd hi’n arw pan daenwyd ei lwch yn yr union fan ym mis Tachwedd 1971. Yn ôl ei gyfaddefiad ei hun roedd hi’n dywydd mellt a tharanau pan anwyd ef 140 mlynedd nôl ar Hydref 6. Bu’n fab y ‘trwste’ fyth ers hynny.

Roedd gwreiddiau’r Parch T. E. Nicholas yn ddwfn yn y fro ond ni arddelai unrhyw sentimentaliaeth tuag ati chwaith. Mynnai iddo ddysgu bod yn Gristion ymhell cyn mynychu Academi’r Gwynfryn yn Rhydaman i baratoi ei hun ar gyfer y weinidogaeth. A hynny ar sail sgwrs y bu’n clustfeinio arni y tu fas i dyddyn unnos gwraig weddw yr arferai fynd â llaeth enwyn iddi.

Cafodd fraw o’i chlywed yn cynnal sgwrs â rhywun a hithau’n byw ar ei phen ei hun. O sylweddoli mai siarad ag Iesu Grist oedd hi deallodd Niclas o’r funud honno yn laslanc nad oedd yr Iddewon wedi lladd Crist wedi’r cyfan a’i fod yn fyw yng nghyffiniau Crug yr Hwch.

Mynnai iddo arddel Sosialaeth a Chomiwnyddiaeth ymhell cyn iddo glywed am Karl Marx a Lenin ac Engels. A hynny o ganlyniad i’w brofiadau fel plentyn ar ei brifiant. O ddarllen ysgrifau radical y wasg Gymraeg ar y pryd daeth i ddeall mai gorthrwm i’w waredu oedd landlordiaeth.

Prin y byddai ei dad yn talu rhent yr un flwyddyn nes y derbyniai wŷs. Roedd bywyd yn galed a phawb yn ymgodymu â thlodi. Nid felly ddylai hi fod yng ngolwg Niclas. Roedd ei Grist ef yn cefnogi’r tlodion ac yn erlid y cyfoethogion er mwyn dileu’r gwahanfur a fodolai rhyngddynt.

Nodweddiadol ohono oedd ei bregeth olaf ym mhulpud Antioch ei blentyndod ym mis Awst 1969. Brawddeg agoriadol Gweddi’r Arglwydd oedd ei destun. Cyfeiriodd at ribidirês o wleidyddion a brenhinoedd na chredai y dylent arddel Duw yn dad. ‘Na fydded i chwi’r un tywysog arall o dan y ne’ taranai gan gofio fod yna Arwisgo newydd fod yng Nghaernarfon.

Clamp o gymeriad. “Buoch yn un o broffwydi Crist yn ein hoes”, meddai’r Dr Pennar Davies amdano. Yn yr un mowld ag Emrys ap Iwan ac R. J. Derfel. Fel y rheiny byddai’n traethu ei argyhoeddiadau trwy gyfrwng y wasg – pan na chai ei wahardd gan ambell olygydd.

Ond roedd Niclas hefyd yn cyhoeddi ei syniadau ar lafar a thrwy gyfrwng sonedau. Ysgydwid Waldo Williams pan ddarllenodd gerdd hir Niclas, ‘Rhyfel a Gweriniaeth’, pan oedd yn llanc ifanc, a chael ei gynhyrfu eilwaith pan ddarllenodd hi eto ymhen blynyddoedd.

Dengys yr erthyglau a’r llythyron personol o’i eiddo sydd wedi’u dyfynnu yn y gyfrol newydd ei chyhoeddi, i gyd-fynd â’r dadorchuddio, ‘Nithio Neges Niclas’, bod ei eiriau yn dal i siarad â ni heddiw.

“Gweddnewid y ddaear yw neges yr efengyl: credaf na weddnewidir hi byth gan gyfreithwyr, a barnwyr, a milwyr, a charchardai a chrogwyr. Fe gedwir y byd gan egwyddorion Iesu”. Trafodwch!

 

Sesiwn Sioned Webb i Encil 2019

Sesiwn Sioned Webb yn Encil Undydd C21, 2019

Cyfraniad cerddoriaeth i’n hymwneud ni â’r ‘Cread a’r Cymod’ oedd gan Sioned Webb yn ei sesiwn yn Encil 21. Dyma’r darnau o gerddoriaeth y gwrandawyd arnynt:

(Mae’n bosib gwrando arnynt i gyd ar y we)

Alaw a cherdd a chân, y rhodd o gelfyddyd a’r rhodd o addoli sy’n ein gwneud yn warchodwyr y cread a’r cymod, yn ôl Sioned Webb. Mewn sesiwn arbennig iawn o wrando ar gerddoriaeth fel cyfrwng cawsom glywed cerddoriaeth oedd yn ein cydio â’r nef ac â’n gilydd; weithiau yn ein harwain i ddawns, weithiau i alar ond pob amser i obaith. Roedd y darn Ami Maamin gan y Rabi o wlad Pwyl a gyfansoddwyd ar y trên i’r siamberi nwy, yn datgan y gobaith tawel yn shalom Duw yng nghanol ei gread.

Gorecki: Totus Tuus

 

Siân James: Cymun

 

Britten: Young Person’s Guide to the Orchestra

 

Queen: ‘We Will Rock You’

 

Wagner: Agorawd i Die Meistersinger von Nürnberg

Tradd.: Ani Ma’amin

 

Wythfed Sul Adferiad Cymru

WYTHFED SUL ADFERIAD CYMRU

Annwyl Gyfaill,

Bydd dydd Sul 27ain o Hydref, 2019, yn garreg filltir arall yn hanes y frwydr yn erbyn dibyniaeth ar alcohol, cyffuriau ac ymddygiadau niweidiol eraill yng Nghymru.

Unwaith eto eleni, nodwyd Sul fel Sul Adferiad i annog eglwysi nid yn unig i ystyried sefyllfa’r rhai sy’n dioddef o ddibyniaeth o ryw fath, i ddysgu mwy am eu sefyllfa, eu hangen a’r help sydd ar gael trwy ymdrechion mudiadau megis y Stafell Fyw a CAIS, ond hefyd i weithredu yn ymarferol i estyn cymorth. Gall y cymorth olygu cyfraniad ariannol tuag at y gwaith i rai, tra bydd eraill yn cymryd sylw newydd o’r anogaeth sydd yn Hebreaid 13:3: “Daliwch ati i gofio’r rheiny sydd yn y carchar, gan feddwl sut brofiad fyddai hi i fod yn y carchar eich hunain!” Efallai mai carchar llythrennol sydd dan sylw awdur y llythyr at yr Hebreaid, ond ar Sul Adferiad cofiwn fod caethiwed dibyniaeth ar alcohol, cyffuriau, bwyd, rhyw, gamblo a mwy, yn garchar i gymaint o bobl heddiw.

Mae’r gwasanaeth eleni yn seiliedig ar hanes Jona, un o storïau mawr y Beibl. Byddwn yn gweld pa mor berthnasol yw’r stori i ni heddiw a bod yna Jona y tu mewn i ni i gyd. Y Parchedig Guto Llywelyn sy’n gyfrifol am baratoi’r gwasanaeth. Ganwyd a magwyd Guto yn Felin-fach, Ceredigion, ond mae’n byw yn Caerbryn, ger Rhydaman yn Sir Gaerfyrddin, erbyn hyn. Ar ôl 25 mlynedd fel llyfrgellydd fe aeth i’r weinidogaeth yn 2013 ac mae’n weinidog gyda’r Annibynwyr yn ardal Hendy-gwyn, Sir Gaerfyrddin. Mae’n briod gyda Catrin ac mae ganddynt ddau o blant, sef Mari a Dafydd.

Mae croeso i chi ddefnyddio’r gwasanaeth hwn, yn y Gymraeg neu’r Saesneg. Gellir ei lawrlwytho o’n gwefan Stafell Fyw Caerdydd

neu Cynnal Cymru 

neu www.cynnal.wales

Dyma wythfed Sul Adferiad Cymru. Ar y Sul hwn, gwahoddwn Gristnogion Cymru i uno mewn gweddi dros y rhai sy’n gaeth, yn ddibynnol; yn gofyn i Dduw ein helpu ni i’w helpu nhw.

Diolch rhag blaen am bob cydweithrediad a chefnogaeth.

Wynford Ellis Owen

Ymgynghorydd Cwnsela Arbenigol
CAIS Cyf/Ltd – Stafell Fyw Caerdydd
58 Richmond Road, Caerdydd, CF24 3AT

Gellir gweld y llythyr cyfan, dwyieithog ar ffurf pdf YMA

Cliciwch YMA i weld trefn y gwasanaeth.

Gweddi boreuol

Gweddi ar gyfer Gwasanaeth Boreol
(Cymuned Iona – addasiad)

Mae’r byd yn eiddo Duw,
y ddaear a’r holl bobl;
mor dda yw byw ynghyd
gyda’n gilydd;
daw ffydd a chariad at ei gilydd,
cyfiawnder a heddwch yn cydio dwylo;
os yw disgblion Crist yn cadw’n dawel
bydd y cerrig hyn yn gweiddi’n uchel.
Agor ein gwefusau, O Dduw,
a bydd ein genau yn cyhoeddi dy glod.

Distawrwydd

Dduw, bydd yn ein plith, rho i ni fywyd,
gad i’th bobl lawenhau ynot ti;
rho i ni eto hyfrydwch dy gymorth,
yn rhyddid dy ysbryd cynnal ni;
rho i ni galonnau glân
ac adnewydda ni – gorff, meddwl ac ysbryd.

Distawrwydd

Gan ymddiried ym maddeuant Duw,
cydnabyddwn ein ffaeleddau
a’n cyfraniad i boen y byd;
gerbron Duw
cydnabyddwn i ni droi oddi wrth Dduw
drwy’r ffyrdd ry’n ni’n anafu ein bywyd,

bywydau eraill,
a bywyd y byd.

Maddeued Duw i ni,
Adnewydded Crist ni,
A boed i’r ysbryd
ein galluogi i dyfu mewn cariad.
Amen.

 

Efengyliaeth o’r newydd

Efengyliaeth o’r Newydd?

Cafwyd cryn sylw rai misoedd yn ôl i ganlyniadau ymchwil am agweddau at grefydd. Yn fras, y casgliad oedd bod dros hanner y boblogaeth yn dweud nad ydyn nhw’n arddel unrhyw grefydd a bod mwy o bobl yn rhoi eu ffydd mewn gwyddonwyr prifysgolion nag arweinwyr crefydd.

Sut ddylai cefnogwyr Cristnogaeth 21, crefyddwyr rhesymol a goleuedig un ac oll, ymateb i beth fel hyn, heblaw ochneidio a nodi nad oedd y casgliadau yn eu synnu o gwbl?

Man cychwyn hyn o sylwadau yw ail gymal y casgliadau: bod mwyafrif y boblogaeth yn rhoi eu ffydd mewn gwyddonwyr prifysgolion yn hytrach nag arweinwyr crefydd.

‘Ffydd’ ynghylch beth yw’r cwestiwn. Os mai ei ystyr yw ymddiriedaeth yn y gallu i esbonio byd natur – creu’r bydysawd a’r deddfau sy’n rheoli ei weithrediad, tarddiad ac esblygiad bywyd, ein cyfansoddiad genetegol a ffisegol ni, homo sapiens, ffenomenâu megis newid yn yr hinsawdd a dulliau ymarferol o’i gyfyngu, a rhoi rhai enghreifftiau – does bosibl na ddylen ni groesawu casgliadau’r ymchwil yn ddiamwys.

Un o ogoniannau hanes dynoliaeth yw’r ffordd yr ydyn ni, yn enwedig dros y pedair canrif ddiwethaf, wedi dod yn gynyddol i ddeall dirgelion byd natur, drwy astudio’r dystiolaeth, ei dadansoddi’n ddiduedd, datblygu theorïau a’u profi. Dyma’r dull empiraidd o ddeall, a diolch amdano.

Nawr ’te, un o dueddiadau mwyaf pryderus ein hoes ni yw’r adwaith yn erbyn parchu’r dystiolaeth wyddonol. Adwaith yn erbyn y sioc o sylweddoli mai canlyniad esblygiad biolegol yn hytrach na chreadigaeth unwaith-ac-am-byth Bod goruwchnaturiol daionus yw Dyn – dyna yw ffwndamentaliaeth grefyddol. Does ryfedd bod gwyddonwyr fel Richard Dawkins wedi’u cynddeiriogi ac wedi lachio allan, weithiau’n anghymedrol ac yn anwahaniaethol, yn erbyn ffug esboniadau megis Dylunio Deallus.

Mewn gwirionedd, yr hyn ddylai fod yn ofid i ddarllenwyr Agora yw bod cynifer yn dal i ffafrio esboniadau diwinyddol ar draul rhai gwyddonol. Mae carfanau crefyddol niferus a dylanwadol i’w cael sy’n gwadu’r dystiolaeth am newid yr hinsawdd, neu ddadlau mai barn Duw am bechod Dyn ydyw, neu weithiau mai mater i’r Bod Mawr yw ymyrryd i achub dynoliaeth, neu beidio, yn ôl ei ddoethineb.

Felly, rhaid ymwrthod â ffwndamentaliaeth, ac yn wir rhaid ei chollfarnu. Ond beth am Gristnogaeth gymedrol, ganol-y-ffordd – yr union fath sy ar hyn o bryd yn colli tir rhwng efengyliaeth ffwndamentalaidd ar y naill law a’r byd-olwg cyfangwbl wyddonol ar y llaw arall?

Ei phroblem hi, yn fy marn i, yw ei bod yn amwys ac yn aneglur. Wedi gwrthod llythrenoliaeth a ffwndamentaliaeth, mae’n dal i siarad mewn termau cyn-wyddonol, yn dal i awgrymu y gall diwinyddiaeth rywsut gwblhau’r darlun gwyddonol drwy ychwanegu’r syniad o bwrpas ac ymyriad goruwchnaturiol yn y bydysawd ac ym myd natur. Mewn geiriau eraill, mae gweddillion yr hen ddadl dreuliedig rhwng Crefydd a Gwyddoniaeth yn parhau.

Awn ni ddim ymhell, yn fy marn i, heb i ni adael y ddadl seithug yna o’n hôl unwaith ac am byth.

Gwyddoniaeth (gair arall am Wybodaeth) biau esbonio. Mae gwaith Crefydd yn wahanol, ac yn ddeublyg: ein helpu i ddygymod â’n cyflwr a’n tynged, yn wir i lawenhau ynddynt; ac i feithrin moeseg a all ein galluogi i fyw mewn cytgord â’n cyd-ddyn ac (fel rydyn ni’n sylweddoli’n gynyddol y dyddiau hyn) â gweddill y byd naturiol yr ydyn ni’n rhan annatod ohono.

Heb barch i Wyddoniaeth, gwae ni. A heb ymroi i’r ffordd grefyddol o weld y byd, heb fynd ati drwy ddefod i feithrin rhyfeddod, parchedigaeth, gostyngeiddrwydd, cydymdeimlad a chariad, gwae ni hefyd.

Rwyf i, beth bynnag, mor siŵr ag y galla i fod o unrhyw beth fod dysgeidiaeth Iesu a’r weledigaeth Gristnogol mor berthnasol heddiw ag y buon nhw erioed. Yn wir, gall fod yr angen amdanynt, a ninnau yng nghanol argyfwng amlweddog go ddifrifol, yn fwy taer nag erioed. Cymharwch wir werthoedd Cristnogaeth â’r rhai sy’n tra-arglwyddiaethu yn niwylliant y Gorllewin heddiw, ac mae’r cyferbyniad i’w weld yn glir. Dyma ymdrech i wneud hynny ar ffurf tabl amrwd:

Yr Efengyl Gristnogol

Ideoleg Cyfalafiaeth Brynwriaethol

Gofal dros eraill

Symlrwydd buchedd

Rhannu

Cydweithio er lles y lliaws

Cyfiawnder

Cydymdeimlad

Gostyngeiddrwydd

Onestrwydd

Diddigrwydd

Tangnefedd/Heddwch

Cymodi

Goddefgarwch

Gofalu am yr hunan

Gloddesta

Bachu

Cystadlu dilyffethair

Buddugoliaeth y trechaf

Ecsbloetio

Hunan-arddangos

Ffugio

Elw

Milwriaeth

Bygwth

Gorfodi

 

Er mwyn harneisio’r weledigaeth Gristnogol, mae angen ei disgrifio, a’i disgrifio o’r newydd. O wneud hynny, a allai hi esgor ar fath newydd o efengyliaeth?

Cynog Dafis
01.09.19

 

 

Cread a Chymod

CREAD A CHYMOD
Yr Hen Destament a’r Amgylchfyd

I.  Rhagarweiniad Am sawl rheswm, buddiol yw dechrau unrhyw astudiaeth drwy amlinellu’r cefndir i’n defnydd o’r Hen Destament fel canllaw awdurdodol i’n hagwedd at yr amgylchfyd. Nid mater syml ydi darganfod arweiniad ar bynciau moesol, pa bwnc bynnag y bo, yn y Beibl. Nid yw dyfyniad moel, o angenrheidrwydd, yn rhoi ateb digonol i unrhyw gwestiwn. Rhaid derbyn hefyd nad oedd gan yr awduron farn ar bynciau sydd o bwys i ni, am y rheswm syml nad oeddent o bwys iddynt hwy. Gochelwn rhag symud yn rhy sydyn o fyd y Beibl i’r byd modern, ac anwybyddu’r bwlch rhyngddynt. Cwestiwn teg yw: ydi’r Hen Destament yn dangos, yn hybu ac yn gorchymyn parch at fyd natur? Os ydyw, i ba raddau? I ateb y cwestiwn, taler sylw i’r cefndir cyn ystyried y testun.

II. Pynciau Perthnasol Mae cefndir a chyfnod yr awduron, yn ogystal â natur yr ysgrythur, yn bynciau o bwys.

  1. Daearyddiaeth Daeth Israel i fodolaeth mewn rhan o’r byd a oedd yn ddidostur a garw, yn elyniaethus i ddyn ac anifail. I ymdopi, rhaid oedd ymdrechu’n ddiderfyn i feistroli’r amgylchfyd. Felly, cwestiwn perthnasol ydi: pa agwedd tuag at yr amgylchfyd sydd yn fwyaf tebygol yn yr Hen Destament o safbwynt daearyddol, un cadarnhaol ynteu un negyddol? Beth mae cymdeithas amaethyddol yn debygol o’i wneud yn wyneb caledi cyson: parchu byd natur ynteu ymdrechu’n gyson i’w ddofi?
  2. Hanes Yn ôl y Beibl, mae dwy elfen unigryw yn hanes Israel yn berthnasol i ddatblygiad y genedl.

    a. Crefydd Canaan Ym meddwl y Canaaneaid, roedd y duwdod yn datguddio’i hun ym myd natur, yn enwedig yn ffrwythlondeb y tir a’r ddiadell. Ffynhonnell y ffrwythlondeb oedd cyfathrach rhywiol rhwng y duwiau. I sicrhau cynhaeaf cynhyrchiol, roedd yn ofynnol i’r amaethwr uniaethu ei hun â’r ffrwythlondeb dwyfol trwy ddefnyddio puteiniaid cysegredig a oedd i’w cael ym mhob teml a chysegr-le. Am ei bod hithau’n awyddus i ffynnu, cafodd Israel ei hudo i dderbyn syniadau a dilyn arferion ei chymdogion – anathema i’r proffwydi (Jeremeia 3:6–9). Eu neges gyson hwy oedd mai oherwydd ei hanffyddlondeb yn dilyn arferion crefydd Canaan yr anfonwyd y genedl i’r gaethglud ym Mabilon.

    b. Sôn am Achub Digwyddiadau penodol yn hanes Israel, megis yr ymwared o’r Aifft, sy’n gwneud Duw yn realiti i awduron yr Hen Destament. Ar Dduw yr achubwr y mae’r pwyslais. Mae ei berthynas â dynoliaeth, a seliwyd trwy gyfamod Sinai, yn ddatblygiad o bwys yn nhreftadaeth grefyddol Iddew a Christion. Ond wrth sôn am achub a chyfamodi, dynoliaeth, nid yr amgylchfyd, sydd gan y Beibl dan sylw. Hyn sydd i gyfrif am y disgrifiad cyson o ddiwinyddiaeth Gristnogol fel un dyn-ganolog (anthropocentric). Hynny yw, hynt a helynt y ddynoliaeth yn unig sydd o bwys. Os felly, onid ofer yw disgwyl gweld yn yr ysgrythur agwedd gyfrifol at yr amgylchfyd?

  3. Anghysondebau Mae’r rhain yn britho’r testun, ac yn peri anhawster i’r sawl sy’n ystyried yr ysgrythur fel gair awdurdodol, anffaeledig a digyfnewid Duw. I ymdopi, mae pawb, pa liw bynnag fo’u diwinyddiaeth, yn dewis a dethol testunau, ac yn eu dehongli i gyd-fynd â’u safbwynt. A dyna sy’n digwydd gyda thestunau’r amgylchfyd, am eu bod hwythau’n gwrth-ddweud ei gilydd.

III. Stori’r Creu Mae gwreiddiau’r mudiad i warchod yr amgylchfyd yn ymestyn i flynyddoedd cynnar chwedegau’r ganrif ddiwethaf (e.e. llyfr Rachel Carson, Silent Spring). Pan ddaeth arweiniad ar y pwnc gan yr eglwysi, wedi hir ymaros, y testun sylfaenol oedd Genesis 1–3, lle mae dau fersiwn gwahanol o hanes y creu: Genesis 1:1–2:4a Hon yw’r stori ieuengaf. Fe’i priodolir i’r gainc P (priest), y garfan offeiriadol. Creu’r ddynoliaeth allan o ddim ar ôl creu popeth arall yw’r uchafbwynt. Genesis 2:4b–3:24 – Adroddiad cynharach yw hwn yn perthyn i’r gainc J (Jehofa). Llunnir dyn ac anifail, nid allan o ddim, ond o lwch y ddaear, a’r tro hwn, dyn sy’n cael ei greu gyntaf. Ar sail y testunau hyn, ceir dwy ddamcaniaeth ynglŷn â lle a diben dyn yn y greadigaeth: gormeswr a goruchwyliwr.

1. Gormeswr Yr adroddiad perthnasol yw P, yn enwedig 1:26–8. Dehongliad posibl yw fod gan ddyn hawl i ddefnyddio’r amgylchfyd i’w dibenion ei hun am ei fod ar lun a delw Duw. Un esboniad o’r ddelw yw mai yn awdurdod dyn dros ei amgylchfyd y mae i’w ganfod. Fel y mae Duw yn arglwyddiaethu ar y byd cyfan, mae’r un a greodd ar ei lun yn arglwyddiaethu ar fyd natur. Os felly, unig bwrpas natur yw gwasanaethu dynolryw. Dyfynnir testunau eraill i’r un perwyl (Genesis 9:1–3 a Salm 8). Mae’r syniad o arglwyddiaethu a darostwng yn cyd-fynd â’r ddiwinyddiaeth anthroposentrig sy’n ystyried y ddynolryw fel pinacl y greadigaeth. Rhoddwyd lle amlwg iddi mewn Cristnogaeth gan ein cyndadau Protestannaidd. Ond mae rhai ecolegwyr cyfoes yn beio’r Eglwys am ein hargyfwng oherwydd iddi lynu wth ddiwinyddiaeth ddyn-ganolog, a bod mor di-hid ynglŷn â’r amgylchfyd. Er enghraifft, mae Lynn White, yn ‘The Historical Roots of our Ecological Crisis’ (Science 1966), yn cyfeirio at ‘the orthodox Christian arrogance towards nature’. Mae crefydd, meddai, wedi tanseilio gwarchodaeth byd natur trwy ganiatáu i ddynolryw wneud fel y myn. Felly, cyhuddir dyn o fod yn ormeswr ar sail testunau dewisol a dehongliad poblogaidd a thraddodiadol o’r ysgrythur, un na ellir ei wadu.

2. Goruchwyliwr Mae esbonwyr Cristnogol wedi herio’r cyhuddiad yn erbyn y Beibl (e.e. Andrew Linzey, Animal Theology). Maent yn ei amddiffyn: a. Trwy ddangos nad Cristnogion yn unig sy’n euog. Llwyddodd sawl diwylliant i lygru’r amgylchfyd heb help Cristnogaeth. b. Trwy ddangos fod y Beibl yn anghyson, sy’n gwneud dewis a dethol testunau addas yn bosibl. c. Trwy gywiro’r dehongliad traddodiadol, dyn-ganolog, o Genesis a phwysleisio dyletswydd a chyfrifoldeb, yn hytrach na darostwng a llywodraethu. Dyma’r ‘Stewardship Interpretation’. Caiff ei hategu gan ddau destun: Genesis 1:1–25 lle mae’r greadigaeth gyfan yn dda yng ngolwg Duw, a Genesis 2:4b–3:24 sy’n rhoi swydd gyfrifol i Adda yn Eden. Mae’r Ardd yn gyfystyr â’r byd cyfan. Disgwylir iddo ofalu am y greadigaeth fel y mae brenin yn gofalu am ei ddeiliaid. Hefyd, yn ôl yr adroddiad yma, o lwch y ddaear, nid o ddim, y lluniwyd dyn ac anifail. Crëwyd y ddau o’r un stwff. Ymgais, efallai, i bwysleisio’r cysylltiad agos rhwng dynoliaeth a byd natur.

IV. Y Gyfraith a’r Proffwydi

  1. Anifeiliaid Pwyslais y Deg Gorchymyn ar y berthynas rhwng Duw a dynoliaeth, a rhwng unigolion a’i gilydd, yw un o seiliau diwinyddiaeth anthroposentrig. Hyn sy’n arwain un ysgolhaig Iddewig i honni nad oes gan Iddewiaeth unrhyw ofal am anifeiliaid.

    a. Agwedd negyddol Dyfynnir rhai testunau i ddangos nad oedd gan Israel reswm dros ddiogelu bywyd gwyllt. Y nod oedd ei feistroli, nid hyrwyddo’i barhad.

    i. Ci (Diarhebion 26:11; Salm 59:14–15) Prin bod ystyried y ci fel metaffor delfrydol am y ffŵl a’r gelyn yn arwydd o barch tuag ato. Dwy enghraifft o gi anwes sydd yn y Beibl, hyd y gwn i: Tobit 6:1; 11:4; Mathew 15:27.

    ii. Bugail a’i braidd Yn ogystal â gofalu am ei braidd, roedd yn rhaid i’r bugail eu hamddiffyn rhag anifeiliaid rheibus. Treuliodd Dafydd lawer o’i amser yn gwneud hyn cyn cael ei wneud yn frenin. Mae’r un peth yn wir mewn rhannau helaeth o’r byd heddiw.

iii. Arf Duw Un o ddulliau Duw o gosbi Israel oedd defnyddio byd natur i greu hafog (Eseia 13:12; Eseciel 34:25). Gwneir defnydd helaeth gan y proffwydi o fygythiad cyson yr amgylchfyd wrth geisio dod â’r genedl at ei choed.

b. Agwedd gadarnhaol Sylwn ar rai cyfreithiau a ddyfynnir i amddiffyn yr Hen Destament trwy weld agwedd gadarnhaol ynddo at anifeiliaid: Exodus 23:5,12; Deuteronomium 22:6. Ond beth mae ystyried yr adnodau yn eu cyd-destun yn ei awgrymu am eu diben gwreiddiol?

  2. Y Tir Mae cefnogaeth i faterion amgylcheddol yn fwy amlwg mewn testunau am y tir: Deuteronomium 20:19–20. Dangos parch at fyd natur trwy ffrwyno fandaliaeth rhyfel, ynteu sicrhau bwyd i’r fyddin fuddugol? Exodus 23:10. Diben cymdeithasol (helpu’r tlawd), diwinyddol (Israel fel tenant yn cydnabod mai eiddo Duw oedd y tir), ynteu amgylcheddol (rhoi cyfle i’r tir adennill ei nerth)?

V. I Gloi I ba raddau mae’r Hen Destament yn dangos, yn hybu ac yn gorchymyn parch at fyd natur? Mae dau ateb, cadarnhaol a negyddol. Mae llenyddiaeth sylweddol gan ddiwinyddion o fri ar gael yn cefnogi’r ddwy ochr. Barn rhai yw nad hybu gofal oedd bwriad yr awduron am nad oedd yr argyfwng presennol yn bod yn eu hamser hwy: ‘The biblical writers did not envision our current environmental crisis, nor should we expect them to have addressed it’ (R. Simkins, Creator and Creation, 263). Cred eraill y gellir canfod sylfaen grefyddol i arbed yr amgylchfyd yn yr Hen Destament. Dyn fel goruchwyliwr yw’r darlun llywodraethol. Gwyddai’r Israeliaid y byddai’r hyn oedd yn digwydd i fyd natur yn digwydd ymhen hir a hwyr iddynt hwythau. Gwyddent nad oeddent yn bodoli ar wahân i’r greadigaeth, ond fel rhan ohoni, ac o bosibl, y rhan fwyaf bregus: ‘The idea of a radical separation between human beings and the world of nature was totally foreign to Hebrew thought’ (I. Bradley, God is Green, 31). Mae ein dealltwriaeth o agwedd yr Hen Destament at fyd natur yn dibynnu ar yr adnodau y dewiswn eu dyfynnu, a’r dehongliad y dewiswn ei dderbyn. Yn y pen draw, yn yr achos hwn, fel mewn llawer un arall, y darllenwyr sy’n penderfynu pa destunau yn y Beibl sy’n awdurdodol, a pha rai sy ddim.

Yr Athro Gareth Lloyd Jones

E-fwletin 29 Medi, 2019

Galaru, Gwewyr, ac Ochneidio

Meddai John Roberts yn ei emyn mawr, “Ni ddaw o’r ddaear ond llonyddwch brau.” Onid y gwrthwyneb sydd yn wir? Mae’r greadigaeth yn llafar iawn! “Y nefoedd sydd yn datgan gogoniant Duw” ac mae Duw  “yn gwneud y gwyntoedd yn negeswyr a’r fflamau tân yn weision” meddai’r Salmyddion! Ac ni ellir osgoi’r berthynas rhwng y ddynoliaeth gyda’r ddaear dan ei thraed yn y Beibl. Er bod y ddaear a’r ddynoliaeth o’r un defnydd – “llwch ydym” – y mae dehongli’r berthynas yn amrywio. Y mae dehongliad y proffwydi yn cael ei adleisio ym mhroffwydoliaeth Hosea.

Y mae gan yr Arglwydd achos yn erbyn trigolion y tir, am nad oes ffyddlondeb, cariad na gwybodaeth o Dduw yn y tir, ond tyngu a chelwydda, lladd a lladrata, godinebu a threisio a lladd yn dilyn lladd, am hynny, galara’r wlad/tir(?), nycha’r holl drigolion: dygir ymaith anifeiliaid y maes, adar yr awyr hefyd a physgod y môr.”*

Cosb am bechod oedd digwyddiadau annymunol yn y cread. Ond y darlun o’r tir sy’n arwyddocaol: “galara’r wlad/tir

Fel y dywedodd yr Athro Emeritws Gareth Lloyd Jones mewn encil yn ddiweddar nid ”gwlad yn llifeirio o laeth a mêl” oedd hi o bell ffordd ond gwlad yn dioddef trychinebau fel sychdwr a phla’r locustiaid yn gyson.

A phan ddown ni at y Testament Newydd a phrofiad yr apostol Paul yn ei lythyr at y Rhufeiniaid ei ddarlun o o’r cread yw” “fe wyddom fod yr holl greadigaeth yn ochneidio ac mewn gwewyr drwyddi”.

Er, yn ôl Llyfr Genesis, i Dduw gyhoeddi mai da oedd y ddaear a greodd, gwelir fod y greadigaeth fel y ddynoliaeth wedi profi cwymp yn ôl dehongliad Hebreig. Onid oedd dilyw, sychdwr a daeargrynfeydd yn nodweddion brawychus o’r hen fyd fel heddiw? Y mae’r ddaear fel pe bai yn brwydro yn erbyn esblygiad! Neu fel arall!

Ond i wneud sefyllfa ddyrys yn waeth rydym ni ddynoliaeth bellach wedi dwysau’r frwydr yn y canrifoedd diwethaf hyn wrth ecsbloetio’r ddaear yn ddilyffethair,. Rydym wedi ychwanegu at ei galar, ei gwewyr a’i hochneidio. Ond erbyn hyn yr ydym yn raddol ddeffro i dynged posibl y ddynoliaeth a’r bywyd amrywiol o’n cwmpas os anwybyddwn ni’r llwybr carbon. Fel y dywedodd Dyfed Wyn Roberts yn yr un encil, bywyd dyn a bywyd o’i gwmpas ar y ddaear fydd yn diflannu, ond bydd y ddaear ei hun yn goroesi ac yn ail-greu ei hun. Ac fel y gwelson ni, a hynny yn fyd-eang yn ddiweddar, mae’r genhedlaeth ifanc yn effro iawn i’r hyn sydd yn ein hwynebu, o dan arweiniad Greta Thunberg..

Onid darlun o genedl yn ymdrechu i oroesi yw’r darlun o’r hen genedl yn yr Hen Destament? Ac onid dyna yw ein pryder ninnau heddiw, pryder a fyddwn fel hil yn goroesi? Ond mae’n amlwg yn ôl tystiolaeth y rhelyw o wyddonwyr fod yn rhaid troi pryder yn weithredu, a hynny ar bob lefel o’n bywyd.

(* gwlad/tir. Mae`r NRSV yn defnyddio`r gair “land” bob tro ond mae`r BCN yn rhoi “gwlad”  wrth sôn am alar!)