Archif Awdur: Golygydd

E-fwletin 05 Gorffennaf 2020

Beth ddylai’r ‘gweddill’ ei wneud?

Darllenais E-fwletin Cristnogaeth 21 yr wythnos ddiwethaf (28 Mehefin 2020) â chryn ddiddordeb. Dyma e-fwletin oedd yn gorlifo â rhwystredigaeth a phwy bynnag oedd yn gyfrifol am ei llunio (boed yn ddyn neu ddynes) rhaid ei fod yn dyheu am gael trawsffurfio bywyd yr eglwys leol lle mae’n aelod.  Mae’n siwr y dylai’r llith hwn fod ar restr darllen pob Gweinidog, Diacon neu Flaenor, yn ogystal â’r rhai hynny sy’n hyfforddi ar gyfer y Weinidogaeth. At hynny, efallai y dylai cynnwys y llith fod yn eitem agenda cyfarfodydd nesaf pob eglwys gan fod yr awdur yn holi cwestiynau hynod bwysig am ddyfodol y dystiolaeth Gristnogol yng Nghymru heddiw a’r modd yr awn ati i gyrraedd pobl â neges yr Efengyl. 

Mae’r llith yn dechrau yn ddigon cadarnhaol: canmolir ymdrechion y gweinidog ac mae’n amlwg fod gan y cyfaill barch mawr tuag ato, a’i fod yn hynod ddiolchgar iddo am ei weinidogaeth. Mae hefyd yn cyfaddef nad yw wedi colli ei ffydd, yn hytrach mae ei ffydd wedi tyfu a gwreiddio’n ddyfnach dros y blynyddoedd sydd yn syndod a rhyfeddod efallai o ystyried yr holl bethau negyddol sydd ganddo i ddweud am ei brofiad o fod yn aelod yn yr eglwys arbennig hon. Hynny yw, mae wedi diflasu’n llwyr ar y cyfrif pennau, y cyfarfodydd dibwys, y diffyg cydweithio, ynghyd ag agwedd sidêt ei gyd-aelodau.  Mae’n dyheu am gael bod yn aelod o eglwys sydd yn weithgar yn y gymuned, yn trefnu banc bwyd ac yn mynd ati i ddosbarthu bwyd i’r hen a’r methedig.

Mae’n ddigon posib fod yna ryw ychydig o or-ddweud yn y pethau negyddol a restrir ond ar yr un pryd mae’n siwr fod awdur y llith i ryw raddau yn adlewyrchu rhwystredigaethau nifer o aelodau ein heglwysi heddiw sydd yn teimlo yr union yr un fath ag ef.

Sut allwn ni felly gynorthwyo ein gilydd i ddal ati pan fyddwn wedi blino’n lân ar ein sefyllfaoedd lleol ac yn teimlo nad yw ein heglwys leol ar flaen y gad o ran gwasanaethu’r gymuned a rhannu’r dystiolaeth Gristnogol?

Mae’n gwestiwn anodd ac yn gwestiwn y mae’r mwyafrif o eglwysi yn gorfod ei wynebu. Nid oes ateb hawdd. Sut mae trawsffurfio eglwys? O ystyried sefyllfaoedd nifer o’n heglwysi fel yr un a bortreadir gan y cyfaill yn yr e-fwletin mae’n amlwg na fydd llawer ohonynt yn goroesi am nad ydynt yn berthnasol i fywydau pobl gyffredin. Yn y pen draw byddant yn cau eu drysau a’r dystiolaeth draddodiadol Gristnogol o ganlyniad yn diflannu. Yn eu lle, fe ddaw eglwysi newydd a fydd yn cael eu plannu gan enwadau mwy efengylaidd, pentecostalaidd a cheidwadol Saesneg eu hiaith.  Dyma yw’r gwirionedd caled sydd yn ein hwynebu.

Beth felly ddylwn ni, ‘y gweddill’, fod yn ei wneud? Gweddïo am ddiwygiad? Plannu eglwysi Cymraeg newydd sydd yn diogelu’r pethau gorau, ond ar yr un pryd sydd yn fwy cymunedol eu gweledigaeth?  Parhau fel yr ydym gan obeithio am wyrth? Diau y bydd yr enwadau traddodiadol yn dod i ben ymhen rhai blynyddoedd, ond mae’n anodd gen i gredu nad oes modd i rywbeth gydio o’r newydd o lwch ein ffydd a gyfrannodd gymaint i dwf y deyrnas ar draws y byd. Byddai hynny yn ein galluogi i gyfathrebu’n uniongyrchol â’n cymdeithas heddiw gan ddangos fod gennym bethau cyfoes a chwbl berthnasol i’w dweud. Yn y cyfamser onid ein cyfrifoldeb yw peidio â bodloni ar ein sefyllfa drist ond bwrw ati i ymgodymu â’r materion a drafodir gan ein cyfaill yn yr e-fwletin. Daliwn ati i gwestiynu a phrocio ein gilydd gan ddyheu am gael ein herio a’n hysgwyd o’r newydd gan y proffwyd o Nasareth.

Gwirionedd consensws y 70au

Gwirioneddau consensws y 70au …

Rwy’n blentyn y chwedegau, ac o ganlyniad i’r wlad fach lle’n magwyd, y teulu a’r capel fu’n aelwydydd i mi a’r ffrindiau lluosog oedd gan fy rieni ar hyd a lled y wlad, fe gyflwynwyd rhai pethau i mi fel plentyn fel gwirioneddau tu hwnt i amheuaeth. Y gwirionedd canolog diwinyddol yn ein tŷ ni oedd hawl pawb i holi cwestiynau, heb setlo am atebion fformiwla parotaidd. Y gwirioneddau eraill non-negotiable oedd bod pob person yn gydradd, pob hil yn gydradd, bod bywyd yn well wrth wasanaethu nag wrth eistedd yn ôl a gadael i eraill wneud y gwaith. Eiconau ein cartref oedd Donald Soper a Desmond Tutu. A Dafydd Iwan a’r Gwyddel heddychlon John Hume. Ond ar y pryd, y sant-ferthyr a’r eicon pennaf oedd Martin Luther King. Ac rwy’n tybio nad oes llawer wedi newid.

Yn 1979 daeth sioc i feddylfryd y teulu. Etholwyd Margaret Thatcher yn brifweinidog, a hithau’n arddel yr un ffydd Gristnogol, ond yn prynu i mewn i athroniaeth economaidd ‘y farchnad’ – a’r athroniaeth honno bron yn sacrosanct. Yn 1980 etholwyd Ronald Reagan yn America, yn disodli’r Cristion egwyddorol Jimmy Carter, heb yn wybod i ni yn Ewrop ar y pryd, o ganlyniad i ymgyrch fwriadol gan Gristnogion efengylaidd i drechu Carter.

Ronald Reagan a Margaret Thatcher in 1986.
Archifau Cenedlaethol UDA. Parth Cyhoeddus

Rywbryd rhwng diwedd y 70au a dechrau’r 80au crëwyd model newydd o Gristnogaeth, sydd erbyn hyn yn ddylanwadol iawn yn y byd Saesneg ei iaith – yr aliniad hwnnw rhwng ceidwadaeth grefyddol a cheidwadaeth wleidyddol. Aeth unigolion fel Ron Sider a Jim Wallis, oedd yn flaenllaw fel cynrychiolwyr y byd efengylaidd yn y 70au yn personae non grata i nifer fawr erbyn i ni gyrraedd y 1990au.

Cristnogaeth ‘newydd’ America’r 80au

Tyfodd dylanwad gwleidyddol yr asgell dde grefyddol hon yn America yn gyflym, ac fe aliniwyd eu brwydr wleidyddol gyda rhai materion oedd bron yn diffinio’r aliniad – bod yn wrth-erthyliad, yn erbyn trethi uwch a gwariant gan y wladwriaeth, a’r cyfan wedi ei lapio mewn baner genedlaetholgar. Yn hwyrach fe ychwanegwyd agweddau fel dilorni pobl hoyw, cariad at arfau a negyddiaeth at sefydliadau global fel y Cenhedloedd Unedig a Sefydliad Iechyd y Byd (stori apocalyptaidd ‘World Government’ …). Felly, o’r pulpud cawn lythrenolrwydd beiblaidd a gwleidyddiaeth simplistig, law yn llaw fel Siôn a Siân. Hanfod y dechneg ymgyrchu yw polareiddio pobl ar sail yr egwyddor: “Os nad y’ch chi’n llwyr gyda ni, ry’ch chi i’n herbyn.” Ac yng nghanol hwnnw fe grëwyd naratif erledigaeth gref, h.y mae rhoi hawliau cyfartal i rai pobl yn erledigaeth i’r eglwys, neu mae cynnig gwasanaethau iechyd cyhoeddus yn ffordd o erlid teuluoedd sy’n gweithio’n galed.  

Mae’r Cristnogion newydd hyn wedi troi eu cefn yn llwyr ar yr hyn fu’n gryfder y ffydd Gristnogol erioed – sef ei bod yn ffydd sy’n ein galw i garu cymydog a gelyn. Dyna fu canol y ffydd dros ddau fileniwm a dealltwriaeth trwch y boblogaeth, hyd yn oed os nad oedden nhw’n tywyllu drws capel neu eglwys. Erbyn hyn, mae’r asgell dde Gristnogol rymus hon wedi newid y naratif ac mae’r eglwys mewn perygl o gael ei gweld gan nifer fawr fel y ‘nasty party’ yn yr un ffordd y soniodd Theresa May am y blaid Geidwadol. Yng nghanol y newid yn y balans mae her aruthrol i’r eglwys. Mae’n ffiaidd ein bod yn sôn am eglwysi gwyn a rhai du, ond dyna realiti cyfran fawr o America. Gyda nifer fawr o arweinwyr eglwysi efengylaidd gwyn wedi bod yn codi llais yn erbyn Black Lives Matter, mae’r hollt rhwng y du a’r gwyn wedi bod yn rhan o’r naratif ‘crefyddol’ i nifer fawr.

Y fforch yn yr heol?

Fodd bynnag, rhaid gofyn a oes tro ar fyd? Gyda lladd erchyll George Floyd, ac yntau’n weithgar yn ei flynyddoedd olaf fel heddychwr yn ei gymdogaeth, a ddaeth hi’n amser i’r asgell dde grefyddol holi cwestiynau am yr hyn wnaethon nhw i America? I ble aeth breuddwydd MLK?

O’r diwedd, yn ystod yr wythnosau diwethaf, fe gododd lleisiau cadarn a lluosog o’r byd efengylaidd gwyn yn amau doethineb eu harlywydd, ac fe roddwyd cyhoeddusrwydd cadarnhaol i arweinwyr yr eglwysi episcopalaidd yn Washington. Y rhain a fu dan lach grenades heddlu Trump i’w clirio o’r ffordd er mwyn iddo allu dod allan o’r byncar yn y Tŷ Gwyn, i gael llun o’i hunan yn dal Beibl ben i lawr o flaen yr eglwys.

Ymddengys nad oes lle i droi mwyach i’r byd Cristnogol ffwndamentalaidd, asgell dde yn America. Maen nhw ar groesffordd. Naill ai gallan nhw fynd i lawr llwybr yr eithafddyn oren sydd wedi dod i symboleiddio’u Cristnogaeth ddidrugaredd, neu fe allan nhw droi yn ôl at hanfodion y ffydd a draddodwyd yn y Gwynfydau ac a fu’n rhan o naratif dau fileniwm. Fy ngweddi yw y daw peth daioni o’r creisis presennol. Daioni fydd yn caniatáu i eglwys fyd-eang ac unedig ailgydio yn ei phriod waith – y gwaith o wasanaethu er mwyn trugaredd, maddeuant, addfwynder a chariad. Mae’n ymddangos mai dyna’r nodweddion oedd bwysicaf i George Floyd yn ei flynyddoedd olaf. Cawn obeithio y bydd ei farwolaeth ddiangen yn gymorth i’r byd ailgydio ym mreuddwyd King. Heddwch i’w lwch.

Cyhoeddwyd gyntaf yn Y Tyst, fel ‘Barn Annibynol’ gan Geraint Rees

Gweddi ar gyfer heddiw

Gweddi ar gyfer heddiw gan Nadia Bolz-Weber

Duw a’n gwnaeth ni oll,

Mae ein cysurwyr wedi hen ymlâdd. Rho orffwys i’r rhai sy’n gofalu am y cleifion.

Mae ein plant wedi diflasu, Dduw. Rho fwy o greadigrwydd i’r rhai sy’n gofalu amdanyn nhw.

Mae ein ffrindiau yn unig, Dduw. Helpa ni i estyn llaw.

Mae ein bugeiliaid yn gwneud y gorau y gallan nhw, Dduw. Helpa nhw i wybod fod eu gofal yn ddigon.

Mae ein gweithwyr mor aml nawr yn ddi-waith, Dduw. Caniatâ i ni ddatblygu moeseg gymunedol i ni gydofalu am ein gilydd.

Mae cymaint o rieni wedi diflasu wrth fod yn gaeth i’w cartrefi gyda’r plant. Dduw, rho i ni awydd am bartïon sy’n llawn chwarae annisgwyl a llawenydd a dawns i bawb sydd mewn angen.

Mae’r gweithwyr yn ein siopau yn amsugno pryder pawb, Dduw. Gwarchod nhw oddi wrthym.

Mae ein henoed hyd yn oed yn fwy ynysig, Dduw. Cysura hwy.

Dy’n ni ddim wedi gwneud hyn o’r blaen ac mae arnom ofn, Dduw.

Dwi ddim hyd yn oed yn gwybod beth arall i weddïo amdano.    

Amen.

Y weddi gwreiddiol ar Facebook

Nadia Bolz-Weber, gan Stephen Ludwig, CC BY 2.0 https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=85367564

Epynt

BETH I’W WNEUD AG EPYNT?
neu
‘GO HOME, SAVE LIVES’

Yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae tipyn o sylw wedi ei roi ar y cyfryngau ac yn y wasg i gofio Epynt a’r 80 mlynedd ers y ‘Chwalu’. Un o’r cyfryngau mwyaf effeithiol fu tudalen Facebook, ‘Atgofion Epynt’, a sefydlwyd ddiwedd Mawrth ac sydd bellach efo 800 o ddilynwyr.

I’r sawl na ŵyr yr hanes, aeth y Weinyddiaeth Amaeth i gymdogaeth Epynt ym Mawrth 1940 a rhoi gwybod i aelodau’r gymdogaeth fod angen iddynt symud o’u tai o fewn deufis, gan fod eisiau’r tir ar y Fyddin fel maes tanio. Cwynodd y trigolion fod hyn yn amhosib oherwydd ei bod yn dymor wyna a chawsant ddeufis o ras. Yn fuan iawn, roedd yr ysgol, y dafarn a’r capel wedi eu cau. Erbyn 30 Mehefin roedd preswylwyr 54 o gartrefi wedi eu symud a’u holl anifeiliaid wedi eu gwerthu. Ar 1 Gorffennaf dechreuodd y tanio.

 Fel y gallwch ddychmygu, bu’n brofiad trawmatig i bob un ohonynt, yn enwedig y rhai hŷn. Gadawsant aelwydydd lle ganed hwy, lle ganed eu rhieni a’u teidiau a’u neiniau. Roedd ebolion wedi bod ar y mynydd am dros fil o flynyddoedd. Roedd yn gymdogaeth wâr, gyfeillgar, ddiwylliedig, ac roedd bron yn uniaith Gymraeg. Dywedwyd bod yr hyn ddigwyddodd ar Fynydd Epynt wedi symud ffin y Gymraeg bron ugain milltir i’r gorllewin. Mae hynny i’w weld ar y dudalen Facebook. Mae sawl cyfraniad yn Saesneg yn cyfeirio at ‘Tad-cu’ neu ‘my grandmother … who used to live there’.

 Mae’n gymdogaeth werthfawr i hanes Cymru. Wrth i Williams Pantycelyn ganu, ‘Rwy’n edrych dros y bryniau pell’, golygfa tua Mynydd Epynt roedd o’n cyfeirio ati. Ar gyrion Epynt mae ei gartref. Ym mhen arall y gymdogaeth mae Cefn Brith, cartref y merthyr John Penri. Allwch chi weld y Fyddin yn sefydlu maes tanio mor agos i rai o dai mwyaf hanesyddol Lloegr?

 Gan i’r cyfan ddigwydd mor sydyn, ni chafwyd ymgyrch faith yn erbyn y cynllun. Ceisiodd Plaid Cymru godi llais, ond yn ofer. Roedd hi’n gyfnod rhyfel â’r Natsïaid yn rhuthro drwy Ewrop. Mater bach oedd tynged cymuned ar fynydd-dir yng Nghymru, pris bach i’w dalu am amddiffyn pobl wrth i fomiau ddisgyn ar Gaerdydd ac Abertawe. Mudodd pobl Epynt dan yr argraff y cawsent ddod yn ôl yno unwaith y deuai’r rhyfel i ben. Gadawodd y Weinyddiaeth Amddiffyn iddynt gredu hynny.

 Cymerodd Thomas Morgan, Glandŵr, yr addewid yn rhy lythrennol. Mynnai ddychwelyd i’w gartref yn rheolaidd i gynnau tân ar yr aelwyd rhag ofn i’r lle ddirywio. Anwybyddodd rybudd y milwyr i gadw draw. Un diwrnod, daeth yno i ganfod fod ei gartref wedi diflannu. Roedd y Fyddin wedi ei ffrwydro. Deallodd Thomas Morgan nad oeddent am gael dychwelyd.

Daeth y rhyfel i ben a chadwodd y Fyddin ei gafael ar y 30,000 o erwau o Fynydd Epynt. Erbyn 1990, pan euthum yno gyntaf, roedd hanner can mlynedd wedi mynd heibio ac roedd y Fyddin wedi cynyddu nifer yr erwau roedden nhw wedi eu meddiannu yn yr ardal. Yr hyn a’m dychrynodd oedd y pentref ffug yr oedden nhw wedi ei godi ar y tir yn ddiweddar. Wedi dymchwel 54 o ffermydd, codasant dai o’r newydd, tai gwag na fyddai neb yn byw ynddynt. Adeiladwyd eglwys hyd yn oed, eglwys na fyddai neb yn addoli ynddi a mynwent na fyddai neb yn cael ei gladdu yno. Unig ddiben yr eglwys ar Epynt yw lle i ymarfer lladd o’i chwmpas. Unig ddiben y cerrig beddi ffug yw lle i guddio tu ôl iddynt wrth anelu gwn. Mae’r cyfan yn ffiaidd. Fel y dywed Tudur Dylan mewn cerdd ddiweddar:

Ar hyd afon Rhiw Defaid
sgidiau dur sy’n lledu’r llaid
o’u barics nos a bore
i ddod â lladd hyd y lle;
yma’n y cwm, tanc mewn cae,
bwledi ’Mhant y Blodau.

Dyna pam y teimlaf fod yr hyn ddigwyddodd ar Epynt yn waeth na’r hyn ddigwyddodd yng Nghapel Celyn. Nid oedd trawma’r bobl y bu raid iddynt adael eu cartrefi yng Nghapel Celyn fymryn llai, ond mae’r hyn ddigwyddodd wedyn yn waeth yn achos Epynt. Cwm wedi ei foddi fydd Cwm Tryweryn am byth. Nid oes modd newid y dirwedd.

Ar Epynt, mae’r tir yn dal yno. A phob dydd ers 1 Gorffennaf 1940, maent yn sarnu’r cof o’r newydd wrth berffeithio’r dechneg o ladd. Roedd y rhai a ffermiai dir Epynt yn trin tir da. Mae’r Fyddin wedi ei lygru efo gwerth 80 mlynedd o ffrwydradau. Nid oes modd ffermio ar Epynt drachefn.

Diben y cofio yn 2020 yw dysgu cenhedlaeth newydd am yr hyn ddigwyddodd 80 mlynedd yn ôl. Wrth ddweud ‘Cofiwch Dryweryn’ neu ‘Cofiwch Epynt’, fedrwch chi mo’u cofio heb wybod amdanynt yn gyntaf. Credaf yn gryf y dylai Tryweryn ac Epynt fod ar y maes llafur ym mhob ysgol yng Nghymru.

Ond mae cwestiwn arall yn codi ac yn un sy’n berthnasol inni i gyd – beth i’w wneud ag Epynt heddiw? A ddylid caniatáu i’r Fyddin ddal ei gafael arno?

Mae un peth y gallem fel Cristnogion fod yn gytûn arno, sef ei bod yn hen bryd dymchwel yr eglwys ffug ar Epynt a’r fynwent wrth ei hymyl. Mae’n rhan o FIBUA (Fighting in Built-up Areas). Ond wedi dymchwel Capel y Babell, fu’n safle sanctaidd i gymuned Epynt, sarhad ar ben sarhad oedd codi eglwys ffug i ddiben ymarfer lladd. Dylem ddatgan yn glir a diamwys wrth y Fyddin nad oes lle i’r fath adeilad ar Epynt nac yn unman arall.

Wedi dymchwel yr eglwys, mi fyddwn yn galw ar y Fyddin i ddymchwel gweddill yr adeiladau yn y pentref ffug. Byddwch yn ddigon dewr i’w dymchwel. Fe’i codwyd er mwyn i filwyr Prydeinig ymarfer eu sgiliau cyn mynd i Bosnia, i Afghanistan ac i lefydd eraill yn y Dwyrain Canol. Mae’n hyll eu bod yn dal i sefyll. Er cof am y bobl a laddwyd yn y gwledydd hyn, byddwch yn ddigon o fois i’w dymchwel. Rhowch ffrwydron oddi tanynt. Chwalwch hwy’n yfflon, fel y gwnaethoch i Glandŵr, cartref Thomas Morgan.

Ac os oes gennych ffrwydron yn weddill, ewch â hwythau hefyd ac ewch o Fynydd Epynt. Gadawch y lle. Wedi 80 mlynedd, mae’n hen bryd i chi fynd. I ba ddiben ydych chi’n dal eich gafael ar y lle? Beth yw gwaddol y Fyddin ar Epynt? Be lwyddoch chi i’w wneud yno?

Hirllwyn, Brynmelyn, Llwyn-coll, Gilfach-yr-haidd, Neuadd Fach, Croffte, Cwm-nant-y-moch, Llwyn-teg Isaf, Cefn-bryn Isaf, Gelli-gaeth, Cefn-bryn Uchaf, Lan-fraith a Gythane: dyma enwau rhai o’r cartrefi ddaru chi eu dileu. Dydyn nhw ddim yn bod bellach, dim ond enwau ar dudalen Facebook ydynt. Ond mae pobl yn dal i gofio. Ar gyfryngau cymdeithasol, yng nghanol pandemig, y mae cenhedlaeth newydd yn trafod yr enwau hyn.

Sy’n dod â ni at gwestiwn arall. Drannoeth Diwrnod y Lluoedd Arfog, ar Bwrw Golwg, roedd trafodaeth rhwng Marcus Robinson a Mererid Hopwood. Daliai Marcus fod ‘angen amddiffyn heddwch ein gwlad’. Rhag beth? Rhag pwy? Fel yr atebodd Mererid, mae holl gyfundrefn y Weinyddiaeth Amddiffyn yn seiliedig ar gynnal ofn a drwgdybio ein gilydd.

Mae COVID-19 wedi newid ein meddyliau am gymaint o bethau. Mae wedi ein gorfodi, mewn ychydig wythnosau, i ddod wyneb yn wyneb efo miliynau yn colli eu bywydau. Mae wedi codi’r ofn mwyaf dychrynllyd arnom ac wedi peri inni chwilio am achubiaeth. Mae wedi achosi inni ailystyried ein gwerthoedd a’r modd y caiff arian y wlad ei wario. Pa ystyr sydd mewn gwario ar atalfa niwclear neu ymosodiad seibr? Arian ar gyfer PPE yw ein hangen pennaf. Ariannu brechlyn yw’r flaenoriaeth fwyaf. Amddiffyn bywydau yw’r gri ddyddiol. Onid yw dadlau dros faes tanio yn chwerthinllyd o amherthnasol bellach?

Ar blacardiau, ar faneri mewn gwahanol bentrefi yng Nghymru, mae’r sloganau wedi eu peintio yn datgan, ‘Go Home. Save Lives’. Mae’n neges yr un mor berthnasol i’r Fyddin ar Epynt heddiw.

Angharad Tomos
Gorffennaf 2020

 

Dyfodol yr eglwys – ystyriaethau gwaith Gabor Maté

Dyfodol yr Eglwys Gristnogol – ystyriaethau sy’n deillio o waith Gabor Maté?

Yn ystod y deugain mlynedd diwethaf, bu newid mawr yn natur ein heconomi, ein cymdeithas a natur ein teuluoedd. I bob pwrpas, i drwch cymdeithas, fe ddiflannodd pwysigrwydd y teulu estynedig. Yr un pryd fe ddiflannodd y syniad o gymuned sy’n bodoli o amgylch sefydliad economaidd fel pwll glo neu ffatri benodol, ac fe ddiflannodd gan amlaf hyd yn oed yr ymdeimlad gwledig o gadernid cymunedol rhwng teuluoedd y ffermydd a theuluoedd y pentref neu’r dre.

Yr un pryd, fe welwyd cenedlaeth (neu ddwy neu dair, erbyn hyn) o bobl a fagwyd mewn capel neu eglwys yn penderfynu peidio â rhoi’r un fagwraeth i’w plant eu hunain. Tenau iawn yw pobl yn eu 20au sy’n cynnal perthynas ag eglwys Gymraeg erbyn hyn. Mae hyn yn hysbys i ni i gyd, ond a ddylai fod yn destun gofid?

Yn ddiweddar bûm yn edrych ar waith y therapydd Gabor Maté. Gwnaeth ei enw yn fwyaf amlwg ym maes dibyniaeth (addiction), ond mae ganddo lawer i’w ddweud am gyflwr ein cymdeithas yn ehangach. Meddyg wedi ymddeol yw e, ac er iddo gael ei eni i deulu Iddewig yn Hwngari yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe dreuliodd ei fywyd yn gweithio fel meddyg yng Nghanada.

https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=23547626

Gabor_Maté, gan Gabor Gastonyi – Clare Day, CC BY-SA 3.0

Cafodd ddylanwad ar Gymru dros y cyfnod diwethaf o ganlyniad i’w waith arloesol ym maes datblygiad plant, ac effaith profiadau plentyndod ar bob oedolyn. Fe ddatblygodd fodel sy’n cael ei ddefnyddio yng Nghymru – sef yr ACEs (Adverse Childhood Experiences). Hanfod y gwaith hwn fu canfod pa nodweddion o fagwraeth plentyn fydd yn dylanwadu’n sylweddol ar ei allu i weithredu fel oedolyn cyfrifol a hunangynhaliol. O ganlyniad i’w waith, mae model bras ar gael i ddarogan pa blant sy’n fwyaf tebygol o ddioddef anawsterau sylweddol yn eu harddegau a thu hwnt, wrth sgorio’r profiadau negyddol a gaiff plentyn yn ystod y blynyddoedd mwyaf ffurfiannol, e.e. byw gyda rhiant sy’n gaeth i gyffur, ysgariad rhieni, marwolaeth, camdriniaeth rywiol, ayyb. Mae Cymru erbyn hyn yn wlad arloesol yn y maes hwn, ynghyd â’r Alban, ac ambell dalaith yng Nghanada. Y gred yw y gellir arbed pwysau ar yr unigolyn a’r gwasanaethau cyhoeddus yn hwyrach mewn bywyd wrth fuddsoddi, pan maent yn ifanc, yn y plant sy’n dioddef yr ACEs mwyaf allweddol yn ystod eu plentyndod.

Yn fwy diweddar fe drodd Gabor Maté ei sylw at ffenomen sy’n destun pryder byd-eang. Yn ei waith, mae’n olrhain sut y bu plant yn cael eu meithrin dros y canrifoedd drwy gyfres o gamau, i’w helpu i dyfu o fod yn faban i fod yn oedolyn. Yn y camau hynny, byddai plant wedi cael y profiad o chwarae ond hefyd y profiad o dreulio oriau sylweddol mewn sefyllfaoedd pob oed, e.e. gyda rhieni, modrybedd, cymdogion yn galw am baned. Yn y gymysgfa gyfoethog hon byddai profiad plentyn o fod yn rhan o eglwys neu fosg neu synagog, gan ddysgu patrymau ymddygiad tuag at oedolion, a’r plentyn yn gorfod byw ar delerau oedolion o tua 7/8 oed. Rwy’n tybio mai dyma oedd norm bywyd yn tyfu i fyny i’r mwayfrif o ddarllenwyr C21.

Dadl Maté yw fod y byd gorllewinol (gydag America a Phrydain yn aml yn esiamplau mwyaf eithafol) wedi symud at sefyllfa erbyn hyn lle mae dylanwad oedolion ar blant yn llai ac yn llai. Mewn canran uchel o’n poblogaeth, mae plant yn cael eu magu gan y sgrin ddigidol a gan bobl o’u cenhedlaeth nhw eu hunain. Felly, o ganlyniad, yr ymddygiad sy’n normal i blentyn yw ymddygiad plant eraill. Yr ymddygiad sy’n normal yn ystod glasoed yw ymddygiad glaslanciau a glaslancesi eraill. Nid yw ymddygiad oedolion yn cael ei fodelu yn y ffordd y bu, ac mae’r prognosis sydd ynglwm â hyn yn un sy’n codi braw ar Maté.

Yn ystod y broses hon, rydym wedi mynd o feddylfryd fyddai wedi cymryd yn ganiatol ei bod yn cymryd pentref cyfan i fagu plentyn, i’r sefyllfa interim a ddywedai mai ei rieni, yn breifat, oedd yn magu plentyn, i’r sefyllfa bresennol sy’n golygu mai plant eraill sy’n magu ein plant ni. Mae canlyniad hyn, yn ôl Maté, yn ein gadael yn agored i fethiant cymdeithasol llwyr.  

Wrth ddilyn ei ddadl, fe welwn fod teclynnau electronig yn wael am helpu gyda datblygiad emosiynol, ond os mai’r ffynhonnell arall ar gyfer datblygiad plentyn yw plant eraill, bydd y sgiliau o ddangos empathi, cydymdeimlad, gofal a llawer o bethau eraill yn mynd yn sgiliau sy’n estron i genhedlaeth gyfan o oedolion. Mae’n bosib ein bod yn gweld ffrwyth hyn yn ystod y dyddiau diwethaf lle mae pobl ifanc niferus wedi bod yn herio’r drefn ar strydoedd a thraethau Cymru, ac yn ymddwyn heb gonsýrn amdanynt eu hunain nac am eraill yn ystod pandemig.

Yn y cyfamser, mae eglwysi yn treulio llawer o’u hamser yn becso am dynnu’r sêt fawr neu’n trafod statws merched neu a ydy “Duw Cariad yw” yn cynnwys pobl hoyw.

Os ydy dadansoddiad Gabor Maté yn iawn, byddai’n ddoeth i’r eglwys Gristnogol ddeffro’n gyflym, neu bydd y sgiliau a’r nodweddion sydd eu hangen i weithredu yn unol â’r Gwynfydau yn gwbl estron i drwch y ddynoliaeth. Rwy’n cofio’r beiciwr a’r efengylwr John Smith o Awstralia yn siarad yn Greenbelt. Fe ddywedodd bryd hynny: “God has no grandchildren”. Yr hyn yr oedd yn ei olygu oedd fod pob cenhedlaeth yn gorfod ffeindio’u traed eu hunain yn y bywyd ysbrydol, ac nad ydym fel pobl yn etifeddu duwioldeb oddi wrth ein cyndeidiau. Her John Smith yn y sesiwn honno dros chwarter canrif yn ôl oedd fod angen i bob eglwys wneud cyswllt uniongyrchol â’r ifanc. Os ydy Maté yn iawn, mae hynny jyst wedi mynd yn llawer mwy anodd nag y bu, ond hefyd yn fwy tyngedfennol i’n gwareiddiad.

Geraint Rees

Mehefin 2020

E-fwletin 28 Mehefin 2020

Mynd nôl i’r capel?

“Wyt ti’n edrych ymlaen at fynd nôl i’r capel?” Dyna oedd cwestiwn cellweirus fy mab wrth i mi bendwmpian ar y soffa un bore Sul, yn hanner gwrando ar y radio. Rhaid oedd ei ateb yn onest a’r ateb oedd, ‘Na’.

Wedi ateb rhaid oedd i mi gyfiawnhau fy hun. Pam ydw i’n teimlo fel hyn? Pam y diffyg awydd? Mae gen i weinidog sy’n ‘neud ei orau glas o dan amgylchiadau anodd. Dw i’n hoff o’i ffordd o gyflwyno’r efengyl. Dw i, mwy na heb, yn mwynhau cynnwys ei bregethau a’i gyflwyniadau. Mae’n ddarllenwr. Mae’n trafod syniadau newydd ac yn ein herio i gymryd ein ffydd o ddifri. Mae’n ‘neud ei orau glas i fod yn gyfoes. Mae’r plant yn hoff ohono. Mae ganddo ffordd rhwydd ‘da’r plant a’r bobl ifanc. A phan fydd gofyn mae fy mhlant yn fwy na pharod i gymryd rhan mewn oedfa.

Dw i heb golli fy ffydd. Os rhywbeth, mae’n tyfu ac yn gwreiddio’n ddyfnach. Dw i’n credu ei fod yn bwysig i mi fel Cristion i fanteisio ar bob cyfle i gyd-addoli, i rannu profiad, i rannu gofid ac i rannu llawenydd fy ffydd.

Felly, pam dweud, Na? Beth yw fy mhroblem?

Dw i wedi blino brwydro gydag aelodau sy’n gwrthod ildio modfedd er mwyn sicrhau parhad yr achos. Dw i wedi blino ceisio dal pen rheswm gydag aelodau sy’n dal i gredu mai un ffordd yn unig o addoli sy’n bodoli – trefn a osodwyd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Dw i wedi danto ar fynychu cyfarfodydd dibwys sy’n cymryd dwy awr i ddod at benderfyniad ar bwy fydd yn derbyn gwahoddiad i bregethu ar Suliau gwag y gweinidog. Dw i wedi blino dadlau dros ymarferoldeb uno oedfaon yr ofalaeth ar y Sul a meithrin perthynas agosach gyda gweddill capeli’r cylch.

Dw i wedi cael llond bola ar weld aelodau yn cyfri pennau ar ddechrau oedfa ac yna yn trafod cyn lleied oedd yn bresennol ar ddiwedd oedfa.

Dw i wedi cael llond bola addoli mewn hen adeilad damp ac eistedd ar sedd galed pan mae yna gynifer o neuaddau modern cysurus a chynnes, ffit i bwrpas, o fewn cam geiliog i’r capel.

Dw i wedi blino mynd trwy’r ‘mosiwns’, chwedl mam-gu.

Dw i’n teimlo’n chwithig nad oes bellach gennym gymdeithas yn y capel. Does neb yn aros i sgwrsio, yn annog ei gilydd, yn sicrhau fod pawb yn ‘OK’ ar ddiwedd oedfa dros ddisied o de neu goffi.

Dw i’n ‘ffed-yp’ o orfod chwilio am le diogel i barcio a phoeni am ddiogelwch rhai o’r aelodau hŷn sy’n straffaglu i gyrraedd y capel. Ar ddiwedd oedfa dw i’n poeni bydd un o’n haelodau yn cael ei daro gan gar neu lori wrth gerdded ar y pafin cul o flaen y capel.

Dw i wedi ystyried symud. Ond i ble? Yr unig addoldy cyfagos sy’n apelio yw’r un Saesneg. Mae’n fywiog. Maen nhw wedi gweithio’n galed yn ystod cyfnod COVID-19 drwy drefnu banc bwyd, cynnig cyngor pan mae modd a threfnu dosbarthu bwyd i’r hen a’r methedig a’r rhai sy’n gorfod ynysu. Ond dw i’n Gymro a dw i ddim am addoli yn fy ail iaith. Er dw i’n cael fy nhemtio!

Felly, parhau sy’n rhaid. ‘Ych chi’n gweld, dw i ddim yn aelod o deulu o Gristnogion gweithgar, bywiog sy’n gweithredu neges y Bregeth ar y Mynydd. Na, dw i’n aelod o glwb bach preifat, Y Gweddill. Dw i’n perthyn i draddodiad bach neis nad oes a wnelo bron dim ag efengyl achubol Iesu Grist. Does dim rhyw lawer o awydd arnom, er gwaethaf ymdrechion diflino ein gweinidog, i daflu mas lifebelt yr efengyl i’r holl bobl yna tu draw i ddrws derw mawr ein capel bach ni. R’yn ni lot rhy sidêt i hynny. Cofiwch bydd hysbys yn y papur bro a chyhoeddiad i’r dethol rhai o’r set fawr am wasanaeth Nadolig y plant a’r gymanfa  ganu. Os i chi’n lwcus.

                SESIWN ZOOM

7:00 p.m. Nos Fercher, 15fed Gorffennaf

ADDOLI YN Y CYFNOD CLO

Rhannu profiadau yng nghwmni

Rhodri Darcy, Beti Wyn James, Evan Morgan

Llywydd: Enid Morgan

Cadeirydd y drafodaeth: Emlyn Davies

Bydd y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yn dilyn yn syth wedyn.

Rhaid cofrestru i gael cyfrinair er mwyn ymuno.

Anfonwch e-bost at: cristnogaeth21@gmail.com neu atebwch y neges hon.

 

 

E-fwletin 21 Mehefin 2020

“Tynnu i lawr y cedyrn o’u heisteddfâu….”

Mae tri darlun yn glynu yn y cof am gynnwrf yr wythnosau diwethaf.

  • Cerflun efydd o lofrudd gwyn a wnaeth ffortiwn ar werthu caethion, yn cael ei dynnu i lawr a’i daflu i ddoc Bryste.
  • Dyn du yn cario ar ei ysgwyddau ddyn gwyn a anafwyd mewn gwrthdystio chwyrn yn Llundain.
  • Dyn gwyn â’i gefn tuag at y camera yn arllwys ei ddŵr gerllaw cofeb i blismon a laddwyd mewn ymosodiad terfysgol flwyddyn neu ddwy yn ôl.

Hiliaeth yw’r cefndir cyffredin y tri llun. Protest gyfiawn yw Black Lives Matter (BLM) yn erbyn lladd pobl dduon, dynion ifanc yn bennaf, gan heddlu yn America, peth sy’n parhau traddodiad di-ddeddf y ‘lynching’ oedd yn ddifyrrwch prynhawn Sul i Gristnogion gwyn De America ar un cyfnod. Mae diwylliant gynnau i bawb yn golygu bod llu o bobl wynion hefyd yn dioddef yr un cam.

Mae’r tri llun yn tystio naill ai i rym neu i berygl tyrfa o bobl wedi gwylltio neu wedi meddwi. Y mae angen disgyblaeth ac undod ysbrydol i rwystro torf rhag troi’n giwed dreisgar. Yr oedd Ghandi yn hyfforddi pobl sut i fod yn ddi-drais mewn protest. Pan oedd Martin Luther King yn ei anterth yr oedd diwylliant o hunan ddisgyblaeth a gweddi yn clymu’r dorf yn uned o ddyheu am gyfiawnder. Dymchwelwyd y cerflun o Colston ym Mryste i ‘Hwre’ gan filoedd – minnau’ n eu plith. Ond oherwydd natur dorfol y cyfryngau, mae mwy o sylw yn cael i roi i ddymchwel cerfluniau erbyn hyn nag i ddymchwel hiliaeth. Ardderchog o beth wythnos yn ddiweddarach oedd gweld urddas argyhoeddedig peldroediwr ifanc croenddu yn ennill dadl o blaid plant newynog. Gallai hynny wneud mwy yn erbyn hiliaeth na’r protestio.

Ac mae’r criw o ddynion du a arbedodd fywyd creadur gwyn o’r aden dde yn arddangos dynoliaeth gref a thrugarog oedd yn drech na bygythiadau ciwed ddi-feddwl. Trawiadol hefyd mai ei deulu ei hun a ddywedodd wrth yr heddlu pwy oedd yr un yn gollwng ei ddwr ger cofeb i heddwas a laddwyd wrth wneud ei waith o ddiogelu’r cyhoedd. Yr oedd arnynt gywilydd ohono – ac yntau ohono’i hun erbyn hyn.

Y lleiaf y gallwn ei wneud ydi dysgu am hanes pobl dduon yma ym Mhrydain, ac yn arbennig yng Nghymru. (Mae’r enw Floyd yn swnio fel llygriad o’r enw Lloyd/Llwyd. Pwy tybed oedd y Llwyd hwnnw oedd yn berchennog cyndeidiau George Floyd?) Nid peth hawdd yw newid cwricwlwm hanes, fel y gwyddom yng Nghymru ac mae angen i ninnau glywed hanes disgynyddion y caethion.

Na wrthwynebwch ddrwg meddai Iesu wrth ei ddilynwyr, ac mae’n haws deall pam pan welwn weithredoedd sy’n peri rhyfeddod a llawenydd. Gallwn ddechrau trwy ddiheintio’n calonnau o bob rhagfarn cudd anymwybodol ynom ni’n hunain a’n gwared rhag pob hunan-gyfiawnder a gwrando.

 “Dydw i ddim am sylweddoli faint y mae rhyddid yn ei hawlio gen i, na faint o ymroddiad mewn cariad a thangnefedd y bydd ei angen”. (Rumi, bardd Sufi o’r Dwyrain Canol).

 

SESIWN ZOOM C21

7:00 p.m. Nos Fercher, 15fed Gorffennaf

‘ADDOLI YN Y CYFNOD CLO’

Rhannu profiadau yng nghwmni:

Rhodri Darcy, Beti Wyn James, Evan Morgan

Llywydd: Enid Morgan

Cadeirydd y drafodaeth: Emlyn Davies

Bydd y Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol yn dilyn yn syth wedyn.

Rhaid cofrestru i gael cyfrinair er mwyn ymuno.

Anfonwch e-bost at: cristnogaeth21@gmail.com neu atebwch y neges hon.

 

O Eglwys Plymouth

O Eglwys Plymouth, Minneapolis

Plymouth Congregational Church is a progressive faith community grounded in the Christian tradition. In mutual care and with respect for our diverse understandings of God, we seek to embody the radical love and justice found in the life, teachings and spirit of Jesus.

 Minneapolis: 14 Mehefin 2020

Ddydd Sul, 14 Mehefin 2020, yn Eglwys Annibynnol Plymouth, Minneapolis, sydd dair milltir o’r fan lle lladdwyd George Floyd, traddodwyd pregeth o bulpud y capel (heb gynulleidfa) gan Seth Patterson, sydd newydd ei alw’n weinidog ‘Spiritual Formation and Theatre’ fel rhan o dîm gweinidogaeth yr eglwys. Teitl y bregeth oedd ‘Gwrth-hilyddiaeth fel ymarfer ysbrydol’ ac meddai mewn geiriau grymus yn ei bregeth: ‘here in our city we have seen bodies not protected by whiteness and state sanctioned crucifixion’.

 

Minneapolis: 3 Mai 1992

O’r pulpud hwn, ar 3 Mai 1992, y traddododd Gweinidog ac Arweinydd y Tîm, y Parchedig Vivian Jones, bregeth yn dilyn trais dychrynllyd yn Los Angeles ar ôl i Rodney King gael ei gicio a’i guro (51 o ergydion mewn munud a 20 eiliad) yn ddidrugaredd gan nifer o aelodau’r heddlu. Bu achos llys cwbwl annheg a arweiniodd at brotestiadau pan laddwyd 63 ac yr anafwyd dros 2,000 o bobl. Yn dilyn y protestiadau hyn y traddododd Vivian ei bregeth. Mewn 28 mlynedd does dim wedi newid. Mae hilyddiaeth hefyd yn bla.

Yr ydym yn ddiolchgar iawn i Anna, merch Vivian a Mary a chwaer i Heledd, am anfon copi llawn o’r bregeth i ni ac mae i’w gweld ar ein cyfrif Facebook (https://www.facebook.com/groups/673420236088661/?fref=ts ). Y mae mor gyfoes ag yr oedd yn 1992. [Os nad ydych yn aelod o grŵp Facebook C21, cliciwch ar ‘Join Group’ i geisio mynediad]

Un ydym ni

 Dywed Vivian yn ei bregeth fod Cyngor Eglwysi Minneapolis wedi gofyn i bob eglwys y Sul hwnnw roi hilyddiaeth yn thema ar gyfer yr addoli. Yn yr un ffordd, golygfa ardderchog oedd gweld yr holl arweinwyr Cristnogol ac arweinwyr crefyddau eraill yn gorymdeithio gyda’i gilydd y Sul ar ôl llofruddiaeth George Floyd.

Menter Ffydd

Mae gan Vivian bennod ar ‘Hiliaeth’ yn ei gyfrol Menter Ffydd (2009) ac mae’n cynnwys yr un arweiniad, yr un argyhoeddiad a’r un welediageth Gristnogol ag a welwyd yn ei weinidogaeth yng Nghymru ac yn Minneapolis.

Anfonwn ein cofion ato ef a Mary yng nghartref Nyrsio Cysgod y Coed yn Llanelli, gan ddiolch iddo am ei dystiolaeth i’r Efengyl.

Y neges

Rhan allweddol o gelfyddyd byw yw nid yn unig dderbyn a goddef amrywiaeth ymysg pobl, ond ei groesawu, chwilio amdano ac ymhyfrydu wrth weld ein dynoliaeth gyffredin yn edrych yn wahanol, yn siarad yn wahanol, neu â hanes a storïau gwahanol. Rhan arall o gelfyddyd byw yw cyfrannu at adeiladu cyumedau sy’n croesawu’r amrywiaeth ac yn barod i wynebu’r heriau a ddaw mewn cymunedau felly. Rwyf am awgrymu fod y llys a fu’n trafod achos Rodney King yn byw, yn anffodus, gyda meddwl ‘cyfraith a threfn’ yn hytrach na meddwl ein dynoliaeth a’n bod i gyd yn blant i Dduw.
(Pregeth, 3 Mai 1992)

Yr oedd Howerd Thurman (1899–1981) yn ffrind ac yn weinidog i’r teulu pan oedd Martin Luther King yn blentyn. Gdawodd Thurman swydd ym Mhrifysgol Washington er mwyn sefydlu’r eglwys anenwadol ac amlddiwylliannol gyntaf yn UDA. Yn ei gyfrol Jesus and the disinherited y mae’n sôn am ddarllen y Beibl i’w fam-gu a fu’n gaethferch ac felly na chafodd ddysgu darllen. Mwynhâi hi rannau o’r Salmau, Eseia a’r Efengylau, ond ni ofynnai iddo fyth ddarllen o lythyrau Paul, ar wahân i’r bennod ar gariad. Pan ofynnodd iddi pam, ei hateb oedd y byddai ‘old McGhee’, ei pherchennog gynt, yn trefnu cwrdd i’w gaethweision, ond ei weinidog gwyn ef a bregethai, ac yn aml, meddai, pregethai ar Effesiaid 6.5, sy’n dweud wrth gaethweision, ‘ufuddhewch i’ch meisitri daearol mewn ofn a dychryn, mewn unplygrwydd calon, fel i Grist’. Dywedai wrthynt y caent nefoedd yn wobr os byddent yn gaethweision da. Penderfynais, meddai’r hen wraig, pe down yn rhydd, a dysgu darllen, na ddarllenwn yr adnodau hynny fyth eto.
(O’r gyfrol Menter Ffydd, tud. 120–121)

 Bûm yn byw ar stryd lle roedd un dyn du yn byw arni ac weithiau, wrth fynd heibio iddo, yr oedd yn anodd peidio gor-gysylltu ag ef! Ond cofiaf hefyd gerdded stryd llond pobl o bob lliw a llun yn San Jose, Costa Rica, a sylweddoli mai fi oedd yr unig ddyn gwyn yn y golwg, ond nad oedd neb o’m cwmpas yn malio taten bob beth oedd fy marn na’m rhagfarn i am neb na dim. Am eiliad ogoneddus teimlais yn gwbwl rydd o’r smicyn lleiaf o fwrdwn hiliaeth.

 Ond yn y diwedd, ffurf amlwg yw hiliaeth seiliedig ar liw croen, ar edrych i lawr ar bobl, am ba reswm bynnag – cefndir, cenedl, teulu, addysg, tlodi, anallu, anfantais, rhywioldeb, henaint. Daeth MLK ei hun gydag amser yn fwy ymwybodol o ‘gydgyswllt pethau’. Siaradai wedyn yn erbyn popeth a gyfyngai ar fywydau pobl – rhyfel, diweithdra, materoliaeth, tlodi, llwytholdeb, rhagfarn, anghyfiawnder – ‘beichiau’r difreintiedig’ y soniodd Thurman amdanynt.
(Menter Ffydd, 123)

 Yn 1961 yr oedd Cymanfa Cyngor Eglwysi’r Byd i gyfarfod yn India, y tro cyntaf erioed mewn gwlad nad oedd yn orllewinol wyn. Yn 1960 cynhaliwyd cyfarfod gyda chynrhychiolwyr y Dutch Reformed Church yn Ne Affrica oedd yn cefnogi polisi apartheid yn y wlad. Er bod y Cyngor yn awyddus iawn i gynnwys amrywiaeth eang o ddiwylliant ac eglwysi Cristnogol, yr oedd rhai pethau sylfaenol nad oedd cyfaddawdu arnynt oherwydd eu bod yn ymwneud â chalon yr Efengyl. Un o’r pethau hynny oedd fod pob un, yn ddiwahân, yn blentyn Duw.

Yr oedd y Cyngor yn iawn, wrth gwrs. Fe ddywedodd Paul yr un peth fwy nag unwaith, nad oedd yng Nghrist nac Iddew na Groegwr. Ac yr oedd Iesu yn byw hynny wrth siarad gyda’r wraig o Samaria, wrth ganmol y milwr Rhufeinig neu wrth iacháu plentyn y wraig o Syroffenicia. Nid eitem ar ryw agenda adain chwith yw brwydro i ddileu hiliaeth – calon y mater ydyw. Boed i Dduw ein galluogi fel ei bobl yn yr ymdrech i adeiladu cymdeithas gyfiawn a heddychol.(Pregeth, 3 Mai 1992)


Vivian Jones yn arwyddo copi o’i gyfrol Menter Ffydd yn Eisteddfod Genedlaethol y Bala, 2009

E-fwletin 14 Mehefin 2020

Oen Du

Cefais fy ngheryddu. Ond gan garennydd. A hynny ar fater o oen du oedd ar goll. Gwelwyd ei lun yng nghwmni ci defaid yr un mor ddu ar dudalen gweplyfr. Roedd tynnwr y llun am wybod pwy piau’r ddau. Fe fuon nhw’n crwydro’r pentref ers dyddiau yn hamddenol gyfeillgar yng nghwmni ei gilydd. Roedden nhw’n bartners.

Mentrais y sylw, rhwng difri a chwarae, bod yr oen gwlanddu mae’n siŵr wedi dod o bell. Doedd hynny ddim yn gwneud y tro. Dywedwyd wrthyf y gallai’r fath sylw gael ei ddehongli fel enghraifft o hiliaeth sefydliadol. Ni ddylwn awgrymu nad oedd y fath greadur anarferol mewn gwirionedd yn ei gynefin. Roeddwn yn dangos arlliw o ragfarn. A hynny ar adeg hynod sensitif.

Mae’r genhedlaeth iau yn meddu ar gydwybod effro. Doedd fyw i mi son am ganeuon diniwed ar gyfer plant sy’n cyfeirio at oen bach du. Doedd fyw i mi ddyfalu fod yr oen hwn wedi’i wrthod gan ei gymheiriaid gwlanwyn. P’un a oedd yn  swci neu beidio ni ddylid cyfeirio at liw ei got mewn modd a allai fod yn ddiraddiol. A hyn yng nghefn gwlad. Doedd yr un amddiffyniad yn cael ei dderbyn.

Ond mae’r carennydd yn treulio eu hamser ar dudalennau gweplyfr yn llyncu pob math o wybodaeth. Roedd hanes yr oen ym mhentref Mynachlog-ddu yr un mor gyfarwydd â hanes George Floyd yn Minneapolis iddyn nhw. A’r un mor fyw. Persbectif. Wrth i’r byd fynd yn llai mae’r gri i ganiatáu i bawb anadlu’n ddilyffethair yn mynd yn fwy.

Gwelais innau’r ben-glin wen yn gwasgu ar wddf du am wyth munud a phedwar deg chwe eiliad. Clywais y canu ysbrydoledig yn gyfuniad o ymdrech corff, enaid a chalon. Gwrandewais innau ar y Parch Al Sharpton yn cyfeirio at adnodau yn Llyfr y Pregethwr sy’n son bod yna amser priodol i bob dim. Mae’n amser nawr meddai i godi ei bobl o’u caethglud a symud y ben-glin orthrymus naill ochr unwaith ac am byth.

Afraid dweud na fyddai’r un ohonom yn cymeradwyo gweithred gŵr hysbys mewn siwt las a ddaliodd Feibl uwch ei ben ar gyfer camerâu’r byd yn hytrach nag agor ei gloriau a dyfynnu ohono. Afraid dweud na fyddem yn cymeradwyo ymddygiad sy’n annog rhaniadau yn hytrach na cheisio creu undod a chyfartaledd i bawb. A naw wfft i sylwadau cyfeiliornus.

Ond cofiais am bregeth bwerus Martin Luther King ar y testun “Pe bai un ohonoch yn mynd at gyfaill ganol nos a dweud wrtho, ‘Gyfaill rho fenthyg tair torth i mi, oherwydd y mae cyfaill i mi wedi cyrraedd acw ar ôl taith, ac nid oes gennyf ddim i’w osod o’i flaen”. Dadleuai bod ei bobl yn y 1970au ar daith barhaus ac yn disgwyl eu siâr o’r dorth pa bynnag adeg o’r dydd oedd hi.  Maen nhw’n dal i ddibynnu ar friwsion o ran cyfiawnder cymdeithasol a chyfiawnder cyfreithiol.

O ran yr oenig deallaf erbyn hyn mai ef mewn gwirionedd oedd yn bugeilio’r ast am ei bod yn oedrannus ac yn llesg.