Archif Awdur: Golygydd

Encil 2018

Encil Blynyddol C21
Sadwrn Medi 22ain 10.00 – 3.30

Eglwys Clynnog Fawr yn Arfon.

Duw’r Creawdwr
yng nghwmni
Dr Hefin Jones, Y Tad Deiniol,
Parch  Mererid Mair, Lloyd Jones a Gwawr Maelor

Cost £25.00 (i gynnwys cinio)

I gofrestu cysylltwch â Catrin Evans
cyn Medi 12ed.
catrin.evans@phonecoop.coop

01248  680858

 

 

Ymateb i eithafiaeth etholedig

Ymateb i eithafiaeth etholedig

Gethin Rhys

Yn draddodiadol, “silly season” yw mis Awst – y gwleidyddion, y gweision sifil a’r gohebwyr gwleidyddol ar y traeth, fawr ddim yn digwydd ac felly manion yn denu’r sylw. Mae enwogion sy’n digwydd marw yn ystod mis Awst (megis Aretha Franklin a Kofi Annan eleni) yn cael llawer mwy o sylw na phe baent wedi marw yn ystod prysurdeb y gwanwyn neu’r hydref.

Ond mae 2018 braidd yn wahanol. Nid yn unig mae helbul Brexit (neu Prymadael, fel mae’r Eisteddfod wedi ein dysgu i gyfeirio ato) fel rhyw gleddyf Damocles uwch ein pennau, ond mae gennym ornestau arweinyddiaeth ym mhob un o’r pleidiau yng Nghymru. Daeth un ohonynt i’w therfyn, gyda Gareth Bennett yn cael ei ethol gan aelodau UKIP (nid bod llawer ohonynt – 269 pleidlais gafodd Mr Bennett). Mi oedd ei ymgyrch arweinyddol yn troi o gwmpas gwrthwynebu parhad y Cynulliad, gwrthwynebu ymdrechion i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg, a gwarchod “rhyddid mynegiant” yn wyneb gofynion “lleiafrifoedd” sy’n troi Prydain yn “Police State”.

O fewn oriau, roedd yr arweinydd newydd yn corddi’r dyfroedd. Disgrifiodd ferched sy’n gwisgo gwisg Islamaidd fel “drychiolaethau o gyfnod cyn y Canoloesoedd” ac fe gerddodd allan o gyfweliad â’r newyddiadurwraig Ruth Mosalski pan gafodd ei herio am ei farn am fewnfudo. Doedd hyn ddim yn annisgwyl – bu’r gallu i greu helynt gan Mr Bennett ers cyn ei ethol yn 2016, ac fe ddichon mai dyna un rheswm pam y bu i aelodau UKIP yng Nghymru ei gefnogi.

Mae’n newid cyfeiriad i’r blaid. Er gwaethaf ambell ymgais gan y cyn-cyn-arweinydd Neil Hamilton, AC, i gipio’r penawdau â’i rethreg amheus, ymuno â chonsensws gwleidyddol y Cynulliad fu polisi UKIP hyd yma, a cheisio ennill ei phlwyf fel plaid wleidyddol dderbyniol. Gwelwyd hyn yn enwedig ar ran Caroline Jones, AC, (y cyn-arweinydd), cyn-swyddog cyfartaledd yn y gwasanaeth carchardai, a David Rowlands ,AC, cyn-Ynad Heddwch, y ddau ohonynt eisoes â phrofiad o fod mewn swyddi cyhoeddus cyfrifol.

Y drafferth yw nad pobl sy’n ymddiried yn neiliaid swyddi cyhoeddus cyfrifol yw aelodau UKIP ar lawr gwlad. Pobl sy’n drwgdybio’r sefydliad ac am ei siglo ydynt – a chawsant eu cyfle yn yr etholiad hwn. Sut felly y dylai pobl ymateb?

Mae rhai eisoes wedi penderfynu fod taith UKIP i gyrion eithaf y byd gwleidyddol yn daith na ddylid rhoi gormod o sylw iddi. Felly cafwyd datganiad polisi gan Owen Donovan, perchennog y blog ardderchog Senedd Home, yn dweud na fydd bellach yn rhoi mwy o sylw nag sydd raid i Mr Bennett a’i gefnogwyr. Fe fu peth trafod adeg ethol UKIP i’r Senedd am y tro cyntaf ym Mai 2016 a ddylai mudiadau eraill, gan gynnwys yr eglwysi, fabwysiadu polisi tebyg. Sigwyd unrhyw awydd i’r cyfeiriad hwnnw gan ganlyniad refferendwm Mehefin 2016, pan sylweddolwyd fod UKIP yn lleisio barn mwyafrif pobl Cymru yn gywirach nag unrhyw blaid etholedig arall, o leiaf ar y mater hwnnw. Un peth yw anwybyddu plaid fechan ar gyrion gwleidyddiaeth; peth arall yw anwybyddu barn 52% o’r etholwyr. Tawelwyd y dyfroedd am ddwy flynedd gan ymddygiad anrhydeddus (ar y cyfan) aelodau etholedig UKIP yn y Senedd.

Mae ethol Mr Bennett wedi cyd-ddigwydd â thwf newydd yn y gefnogaeth i UKIP yn sgil amheuon a yw Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn bwriadu ymadael yn llawn â’r Undeb Ewropeaidd – amheuon a borthir gan o leiaf hanner papurau newydd Llundain sydd mor uchel eu cylchrediad yng Nghymru. Er mai bychan yw’r aelodaeth ac mai simsan yw’r gefnogaeth ar lawr gwlad, mae apêl y blaid o hyd yn fawr ymysg pobl sydd am leisio trwy’r blwch pleidleisio eu gwrthwynebiad i’r Undeb Ewropeaidd.

Dyna galon y dilema. Er mor annymunol yw rhai o ddaliadau arweinydd newydd UKIP, mae ef a’i blaid yn gweithredu trwy’r blwch pleidleisio. Cawsant eu hethol yn ddemocrataidd. Nid ydynt yn yr un cae â mudiadau sy’n ceisio cael y maen i’r wal drwy ymddygiad bygythiol ar y strydoedd, megis Britain First neu’r English Defence League [RHYBUDD: Mae’r hyperddolenni i wefannau’r mudiadau hyn, a gall eu cynnwys beri pryder i ddarllenwyr.] (Peidiwch â rhuthro, da chi! Gol.)

Ar y naill law, felly, rydym yn ofni bod statws Aelodau Cynulliad, a’r mynediad i’r cyfryngau sydd gan arweinyddion y pleidiau yn enwedig, yn mynd i roi rhwydd hynt i fynegi syniadau y byddai’r rhan fwyaf o ddarllenwyr Agora yn eu cael yn wrthun. Mae’n demtasiwn anwybyddu neu geisio cuddio’r ffaith fod y syniadau hyn yn cael eu lleisio yn ein senedd genedlaethol.

Ar y llaw arall, fe wyddom beth sy’n digwydd gyda mudiadau sy’n teimlo iddynt gael eu cau allan o wleidyddiaeth seneddol, neu sydd o’r dechrau yn awyddus i’w thanseilio. Fe ânt â’u hachos i’r strydoedd. Mae mudiadau felly yn denu llawer iawn mwy o gefnogaeth pan allant ddweud wrth bobl, “Dyw pleidleisio ddim yn gweithio”. Fe all hynny fod o ganlyniad i anhrefn ymhlith y pleidiau gwleidyddol traddodiadol (fel yn yr Eidal a’r Almaen yn y 1920au, neu yn yr Eidal yn fwy diweddar yn arwain at ddyrchafiad Silvio Berlusconi ac wedyn Fudiad y Pum Seren a’r Gynghrair Ogleddol sydd bellach yn llywodraethu yno). Fe all fod oherwydd methiant y pleidiau traddodiadol i fynd i’r afael ag argyfwng economaidd neu gymdeithasol (fel yn y 1930au mewn llawer gwlad, gan gynnwys twf Ffasgwyr Oswald Moseley ym Mhrydain). Fe all hefyd fod o ganlyniad i weld y pleidiau traddodiadol yn rhy debyg i’w gilydd, yn rhan o un sefydliad mawr sy’n cadw grym yn groes i ddymuniad a buddiannau’r bobl – a dyna welwyd gyda thwf mudiadau asgell dde ar draws cyfandir Ewrop yn ddiweddar.

Ydym ni ar fin argyfwng tebyg yma? Nid yw’n amhosibl, yn enwedig yn wyneb mudiad cynyddol Pleidlais y Bobl sydd am weld refferendwm arall ar fater yr Undeb Ewropeaidd. Mae lladmeryddion y llwybr hwnnw fel petaent yn ddall i ddau bosibilrwydd. Y cyntaf yw y byddai’r ail ymgyrch hyd yn oed yn fwy ffyrnig a chamarweiniol na’r gyntaf ac yn arwain at ganlyniad tebyg – neu fwyafrif mwy i ymadael – gan ddyfnhau holl rwygiadau ein gwlad. Yr ail yw y byddai pleidlais y tro hwn i aros yn yr Undeb Ewropeaidd yn arwain at gri o “frad” ac y byddai’r mudiad gwrth-Ewropeaidd eithafol yn mynd i’r strydoedd gan ddweud, “Does dim pwynt pleidleisio, mae democratiaeth wedi methu – i’r gad.” Mae Leanne Wood, AC, arweinydd Plaid Cymru, eisoes wedi tynnu sylw at y posibilrwydd hwn ac yn rhybuddio yn ei erbyn (ar lafar mewn cyfarfod cyhoeddus yng Nghaerdydd) – er bod nifer o Aelodau Cynulliad ei phlaid bellach yn cefnogi’r alwad am refferendwm arall.

Mae’r rhain yn ddyddiau anodd ac mae pob mudiad cyhoeddus yn wynebu penderfyniadau anodd. Gwelwn yr un dilema, wrth gwrs, ar draws Fôr Iwerydd wrth i bobl geisio ymateb i weithgarwch Donald Trump yn Arlywydd – a ddylid cydnabod canlyniad y bleidlais, gan ddadlau yn ei erbyn trwy ddulliau gwleidyddol a chyhoeddus yn unig, neu a ddylid gwrthod cydweithredu â’i weinyddiaeth, gan gadw ein hunain yn foesol lân ond gan beryglu hygrededd democratiaeth i’w gefnogwyr selog? Nid yw’n ddewis hawdd o bell ffordd.

Hyd y gwn i, nid oes gan unrhyw un o eglwysi na mudiadau Cristnogol Cymru bolisi ynghylch ymwneud ag UKIP neu beidio. Deallaf yn llwyr yr awydd i’w hanwybyddu, osgoi cynnwys eu barn mewn erthyglau a deunydd cyhoeddus, ac yn y blaen. Ond fy marn i yw fod yn rhaid deall ac adnabod y gelyn. Felly, dylem ddeall apêl dadl Gareth Bennett fod tactegau fel hyn yn rhwystro ei ryddid mynegiant a rhyddid mynegiant y sawl sy’n cytuno ag ef – gan felly greu achos dros frwydro mewn ffyrdd llai gwaraidd. Yr un ddadl yw hon yn y bôn â’r ddadl ynghylch refferendwm Ewropeaidd arall: ydym ni mewn perygl o ddweud ein bod yn credu mewn democratiaeth dim ond pan yw’n cynhyrchu’r canlyniad yr ydym ni yn ei ffafrio?

Onid wynebu’r dadleuon gwrthun i’n dadleuon – cryfach, gwell, mwy moesol – ein hunain yw’r dewis cywir? Nid yw’n llwybr hawdd, ac fe all ein tynnu i ambell sefyllfa ddigon annymunol. Ond rhaid cofio i apêl etholiadol y BNP gael ei dryllio gan ymddangosiad Nick Griffin ar Question Time a danseiliodd yn llwyr ei ddadl ei fod yn cael ei rwystro rhag lleisio’i farn yn agored. Yn yr un modd, ffawd bron y cyfan o gynghorwyr lleol UKIP (fel rhai’r BNP gynt) yw colli eu seddi ar ôl un tymor am iddynt fethu cyflawni eu swyddi yn effeithiol – ni ellir twyllo’r etholwyr am byth.

Mae yna un rhybudd arall yn y sefyllfa sydd ohoni. Yn ystod yr Eisteddfod gwelwyd protest y tu allan i adeilad y Senedd: “Cadwch gasineb allan o’r Senedd”. Nid protest yn erbyn Mr Bennett oedd hon, ond protest yn erbyn dychweliad Helen Mary Jones, AC, i’r sefydliad a’i chefnogaeth i’r mudiad Woman’s Space. (Roedd y protestwyr wythnos yn rhy hwyr, gyda llaw – nid oedd Helen Mary yno ar y diwrnod!) Mater arall i erthygl arall yw’r ddadl honno – ond mae’n deg gofyn a yw protestio yn erbyn mynegi barn ar y sail ei fod yn “gasineb” ddim ond yn tynnu sylw oddi wrth y bobl o fewn yr un adeilad sydd wir yn gas?

Mae Gethin Rhys yn Swyddog Polisi Cytûn (Eglwysi Ynghyd yng Nghymru). Barn bersonol a fynegir yn yr erthygl hon, a ysgrifennwyd ar 19 Awst 2018.

Heddwch yn y Ddinas

Gwahoddiad i lansiad llyfryn am ‘Heddwch yn y Ddinas’ – Eisteddfod Genedlaethol, Caerdydd, 7 Awst, Cymdeithasau 3 (h.y. yn yadeilad y Senedd), 2.45 y prynhawn.

yna i ddilyn

Taith Heddwch y Ddinas – taith bws gyda Jon Gower o gwmpas rhai lleoliadau yn ymwneud â heddwch, yn cychwyn am 3.30 o du allan i’r Senedd. 

Amae angen cofrestru am y daith fws – does ond lle i 24.  Trefnwch le ynteu yn y Babell Heddwch (rhif 415-416), neu ffonio 07800 558 996

E-fwletin 30ain Gorffennaf 2018

Fyddwch chi yn y gwasanaeth fore Sul yn yr Eisteddfod? A fyddwch chi’n aros ‘mlaen i’r Gymanfa Ganu Foreol ?
Dyma un na fydd yno.

Nid am fod yr amser yn lletchwith, nac am fod Cymanfa yn y Bore yn swnio fel rhywbeth wedi ei wthio o’r neilltu, ond am nad ydw i wedi llwyddo bod yn y naill neu’r llall ers blynyddoedd. Yn wir rwy wedi bod yn osgoi Cymanfaoedd Canu ers blynyddoedd ac yn cofio Aneirin Talfan Davies yn swta sylwi mai “canu pop wnaeth ddifetha pob diwygiad a fu yng Nghymru erioed”.

Clywais ambell flwyddyn ganmol i’r côr neu edmygedd o waith y plant – y cwbl yn dystiolaeth o’r diwylliant perfformio sy’n rhan mor bwysig o’n diwylliant Cymraeg. Clywais ganmol ar ambell bregeth ddewr neu rymus , a chlywais ffrindiau annwyl yn sôn am y profiad adnewyddol o ganu emynau mewn cynulleidfa fawr.

Ond ai dyna amcan cynnal y gwasanaethau hyn yn yr Eisteddfod ar y Sul? Ai er mwyn galluogi pawb sy’n dal i arddel eu hymlyniad wrth yr Efengyl i fwynhau bod mewn cynulleidfa (gymharol) fawr ac i ganu hoff emynau gydag arddeliad. A’r Gymanfa?

Pan fyddwn ni’n trio ‘cynnal’ ambell sefydliad neu achos da, oni fyddai’n well weithiau ei adael i farw? Gwell torri troed neu goes i ffwrdd na gadael i’r cnawd fadru a gwenwyno gweddill y corff.

Felly dyma holi a yw gwasanaeth a Chymanfa’r Eisteddfod yn gwneud unrhyw beth o werth i fywyd Cristnogol Cymru erbyn hyn? Dichon fod unigolion neu gôr ar eu mantais ond a ydi’r gwasanaethau hyn, ddim bellach, os buon nhw erioed, yn achlysuron adfywio ffyddlondeb, porthi’n duwioldeb, dyfnhau’n deall o’r ysgrythurau, a rhoi asgwrn cefn yn ein tystiolaeth i’r Efengyl? Mae gwasanaethau bychain ym mhabell Cytûn wedi bod yn fwy bendithiol, dybiwn i.

Pam bod mor negyddol?

Mewn gwasanaeth o fawl, neu wasanaeth y Gair, neu Gymun Bendigaid y mae rhyw hanfodion sy’n rhaid i ni wrthynt. Ymwybyddiaeth o fawredd y Creawdwr, rhyfeddod o gofio dysgeidiaeth a bywyd Iesu, a hiraeth am gyffyrddiad Ysbryd Duw yn ein dwysbigo, ein cysuro, a’n cryfhau. Nid cael ein difyrru, na’n diddori na pheri rhyfeddod at ansawdd cerdd na barddoniaeth na morio canu, na dim felly. Cael ein hatgoffa o wirioneddau sy’n sail i’n buchedd. Hebddynt, nid oes addoli. ‘Diwylliant’ yw’r gweddill. Diwylliant graenus a gwreiddiol hyd yn oed. Ond ydi gwreiddioldeb yn rhinwedd mewn addoli?

Maddeuer gair o brofiad. Nid sathru ar gyrn yw’r bwriad. Mae’r Cymry sy’n aelodau o Gylch Cymraeg Eglwys Rhufain yn cynnal offeren yn Gymraeg bob blwyddyn. Y llynedd, yn Y Fenni, yr oedd, yn ôl y traddodiad yn Eglwys y Plwyf. Eglurodd yr Esgob Edwin Regan i’r twr plwyfolion lleol oedd wedi ymuno i gefnogi’r achlysur, bod y cwbl yn mynd i fod yn Gymraeg. Ac meddai yn ei ddull bachog ei hun, yn Saesneg “What matters is that the language of the Mass is love” – Beth sy’n cyfrif yw mai iaith yr Offeren yw Cariad.

Dyna i ni i gyd sut i fesur dilysrwydd ein haddoli ar unrhyw achlysur.

E-fwletin 22 Gorffennaf 2018

Rhagfarnu

Gair diddorol yw ‘rhagfarn’. Dyw pobol ragfarnllyd ddim yn agored eu meddwl. Ma’ nhw’n bobol sydd prin yn meddwl o gwbl, yn ein meddwl (rhagfarnllyd?) ni. Pobol negyddol. Pobol annymunol.

Dros y misoedd diwethaf cefais y fraint, unwaith eto, o weithio’n ddwys â chriwiau o bobol ifainc. Pobol agored eu meddyliau. Yn eiddgar i greu a chwestiynu. Pobol gadarnhaol. Pobol ddymunol dros ben.  Mi roedden nhw, serch hynny, yn bobol ragfarnllyd.

O dan sylw’r ddau griw y bues i’n gweithio â nhw oedd bywydau pobol ifainc ddau gan mlynedd yn ôl. Pobol oedd, mewn cyd-destunau go wahanol i’w gilydd, wedi gweithredu’n radical yn wyneb heriau’r oes.

Roedd y rhagfarn gyntaf i fynd i’r afael â hi yn un ddigon disgwyliedig. Mae dau gan mlynedd yn ôl yn ddau gan mlynedd yn ôl. Roedd eu ffordd o fyw yn hen ffordd o fyw. Eu ffordd o sgwennu yn hen ffordd o sgwennu. Eu ffordd o garu yn hen ffordd o garu.

Ond mi roedden nhw’n caru. Ac yn cynhennu. Yn ffoli ac yn callio. Yn llonni a phwdu. Yn mynd dros ben llestri a chwympo i’r falen.

Dipyn o waith oedd rhyddhau’r criwiau ifainc o’r rhagfarn a gyflwynwyd iddynt gan y geiriau ‘hen’ a ‘hanes’. Ond wedi cael gafael yn allwedd y meddwl agored, buon nhw fawr o dro cyn iddyn nhw, bobol ifanc heddi’, ddechrau uniaethu â gobeithion a siomedigaethau pobol ifainc ddoe a fu.

Ond dim ond dechrau. Oherwydd roedd yna ragfarn arall yn dal i gaethiwo eu dychymyg, sef y syniad fod yr holl ‘grefydd’ a ‘diwygiadau’ a phethe yma oedd yn holl bresennol yn y cyfnod yn, wel… talp mawr tywyll o ragfarn. Mai mudiad cul a rhagfarnllyd oedd Anghydffurfiaeth. Mai sefydlu sefydliadau dweud-wrthot-ti-beth-i-feddwl oedd nod yr arweinwyr. A dyma ni nôl gyda dilema’r ‘bobol ifainc oedd yn hen eu ffordd’ unwaith eto. Hynny yw, i bobol ifainc heddi’ hen ddynion diflas-geidwadol oedd Harris a Rowland a Phantycelyn. Roedd eu fandaliaeth greadigol, eu radicaliaeth fentrus-beryglus a’u joie de vivre y tu hwnt i’w dychymyg. 

Mi oedd taclo’r ail ragfarn hon yn dipyn mwy o waith. Ond, mae’n werth nodi nad tasg amhosib mohoni – yn enwedig o fewn prosiect creadigol oedd â’r broses o gwestiynu a thrafod trwyadl, didwyll ac agored (ond diogel) yn greiddiol iddi.

Yn wir, ni fu’n hir cyn i gwestiynwyr a thrafodwyr ifainc seiet greadigol heddi’ ddechrau uniaethu â chwestiynwyr a thrafodwyr ifainc y seiet greadigol a fu. Yn enwedig wrth i’r cwestiynu a thrafod hynny fentro, ar adegau, i diroedd anghysurus gan achosi i ni gyd – beth bynnag oedd ein rôl o fewn y drafodaeth – fynd sia-thre â’r galon yn gor-guro a’r meddwl yn gwrthod ymdawelu.  

A beth oedd wrth fôn ein hanesmwythyd? Beth arall ond consyrn? A chyfrifoldeb. A chydymdeimlad. Yn wir, dim byd llai nag ein consyrn. Ein cyfrifoldeb. Ein cydymdeimlad. Cwestiynau oesol y theatr-heb-ffiniau ry’n ni’n ei galw’n Gristnogaeth. 

Does dim angen adeiladau na pharaffenalia technegol ar y theatr hon. I’r gwrthwyneb. Ei dynameg gyntaf yw tynnu lawr. Datod. Datgymalu. Diddymu pob ‘rhag’ sy’n rhwystro.

Mae pobol ifainc, yn amlwg, yn barod i greu. Beth yw’r ‘rhag’? Y rhwystr? Ni, falle? A’n rhagfarnau?

Ddaeth hi’n awr eu dinistrio?

 

E-fwletin 15 Gorffennaf 2018

Colli Hunaniaeth

Profiad digon annifyr yw hi i gael rhywbeth wedi ei ddwyn oddi arnom, megis arian, ffôn symudol ac ati. Mae dwyn manylion personol (identity theft) wedi dod yn drosedd gyfarwydd erbyn heddiw hefyd. O ganlyniad, fe ddefnyddir y manylion i dwyllo a lladrata yn ein henw. Gall hyn ein haflonyddu, creu poen meddwl i ni a’n hansefydlogi.

Gall rhywbeth tebyg ddigwydd i ni yn ysbrydol, hefyd; er enghraifft, wrth i bobl wthio eu syniadau a’u ffordd o feddwl nhw arnon ni heb aros i wrando ar ein barn a’n safbwynt ninnau. Mae rhai, yn anffodus, yn mynnu bod yna becyn o athrawiaethau a dogmâu set sy’n rhaid i bawb eu derbyn; ac o’u derbyn eu derbyn yn gyfan. O beidio a’u derbyn mae perygl i ni wedyn deimlo’n wag a chawn ein dihysbyddu o nerth ac egni creadigol.

Os yw cwsmer masnachol yn ddiniwed mewn achos o golled ariannol bydd y banciau, mewn amgylchiadau cytbwys, yn barod i ad-dalu’r golled – dyna rhan o’u gwasanaeth. Onid dyna’r math o wasanaeth y dylem ninnau gynnig fel Cristnogion? Gwasanaeth sy’n ail wefru’r batri; yn dychwelyd i ni rywbeth sydd wedi ei golli. Onid rhan o’n gwasanaeth Cristnogol yw ceisio adfer ac adnewyddu’r sefyllfa? Onid dyna yw diben addoliad? Sef ein cynorthwyo i ddod i gyswllt gyda’r gronfa o egni diderfyn a’n cynorthwyo i drochi ein hunain mewn doethineb, tosturi, trugaredd, gras a chariad? Cronfa sydd â chymaint mwy wrth gefn.

Ymfalchïwn yn y gallu a gynigir i ni drwy hynny i chwilio am y gwerth a’r urddas sy’n rhan o hunaniaeth pob person; a hynny drwy ddatblygu a thyfu ein gallu i ymddiried. Gall ymddiriedaeth greu newid mawr yn ein perthynas â’n gilydd. Nid yw’n dibynnu ar gredoau a dogmâu cyfyng. Mae’n cymryd amser i ennill ymddiriedaeth. Nid rhywbeth a roddir gan eraill na’i gymryd oddi wrth eraill ydyw. Nid yw’n rhywbeth i’w etifeddu oddi wrth genhedlaeth ddoe chwaith. 

Mae’r broses o adeiladu ymddiriedaeth yn broses ddwy ffordd. Nid mater o gymryd na dwyn ydyw. Y ffordd i adeiladu ymddiriedaeth yw drwy adnabod, parchu a deall ein gilydd. Mae materion megis ordeinio gwragedd, sefydlu esgobion benywaidd, hawl i farw gydag urddas a chysegru phriodasau rhwng pobl hoyw yn dal i beri rhwygiadau o fewn enwadau. Mae’n eironig y gall dynion sy’n casáu ei gilydd achosi’r byd fynd a’r chwâl drwy ryfela; tra gall dau ddyn sy’n caru ei gilydd chwalu eglwys a chreu cweryl rhwng aelodau. Rhyfedd o fyd!

Rhan o berthyn i gymdeithas gariadus a gofalus yw’r cyfrifoldeb sydd arnon ni i ofalu yn gariadus am ein gilydd. Mae’n anodd gwneud hynny pan fydd y nodweddion elfennol sy’n creu ein hunaniaeth yn cael eu cipio oddi arnom. Diolch am lefydd lle gallwn eu hadennill a’u hadfer.

Ymfalchïwn, felly, mewn cyfleoedd sy’n rhoi’r hawl i bawb fod yn berson llawn drwy i ni barchu eraill – yn enwedig y rhai hynny ohonom sy’n ‘wahanol’ i’r normau cymdeithasol cyffredin. Defnyddiwn ein gwasanaethau, felly, yn gyfryngau i ddiwallu, i adfer a chyflenwi, gan roi yn ôl i bawb yr hyn a gollwyd ganddynt.

 

Gwneud Synnwyr o’r Ysgrythur

 Gaf i ddechrau gyda gweddi?

Dyma’r Colect Anglicanaidd ar gyfer Sul y Beibl:

Gwynfydedig Arglwydd, a beraist i’r holl Ysgrythurau Glân gael eu hysgrifennu i’n haddysgu ni, dyro i ni yn y fath fodd eu gwrando, eu darllen, eu chwilio, ac ymborthi arnynt, fel, trwy ddyfalbarhad, a chymorth dy Air Sanctaidd, y cofleidiwn ac y daliwn ein gafael yn wastadol yng ngobaith bendigedig y bywyd tragwyddol, a roddaist i ni yn ein Hiachawdwr Iesu Grist. Amen.

……………………………..

Gwneud Synnwyr o’r Ysgrythur

Bob dydd Sul, yn yr eglwys Anglicanaidd, o leiaf – dw i ddim yn siŵr a ydy’r un peth yn digwydd yn yr eglwysi rhydd – bob dydd Sul, rydyn ni’n eistedd yn yr eglwys ac yn gwrando ar rywun yn darllen darnau bach o’r ysgrythur sy wedi cael eu dethol ymlaen llaw gan y llithiadur. Ac fel rheol mae hynny’n iawn, achos fel rheol mae’r llithiadur yn dewis darlleniadau sy’n weddol uniongyrchol ac yn weddol amlwg eu hystyr. Ond bob hyn a hyn gellwch chi gael sioc.

Er enghraifft, ychydig fisoedd yn ôl, roeddwn i’n eistedd mewn cynulleidfa – nid fy nghynulleidfa i – pan ddarllenwyd darn o Lyfr Numeri, Pennod 15. Fel byddwch chi’n cofio, dwi’n siŵr, mae Pennod 15 Llyfr Numeri yn adrodd hanes rhyw hogyn o blant Israel a aeth allan o’r gwersyll un nos i gasglu brigau er mwyn gwneud tân i’w gadw’n dwym. Ond, yn anffodus, roedd y dyn druan wedi anghofio mai dydd Saboth ydoedd, ac felly fe gafodd ei arestio gan y gwarchodwyr am dorri’r Saboth.

‘And so …’ – aeth y darllenwr yn ei flaen – ‘And so the guards dragged the man before Moses and Aaron, who said, “This man is a sabbath-breaker; he must put to death. Let him be stoned by all the community outside the camp”. So they dragged the man outside and they stoned him with stones as Moses and Aaron commanded, until he was dead … This is the word of the Lord”. A dyma ni i gyd yn ateb, ‘Thanks be to God!’

Y peth a’m haflonyddodd fwyaf oedd na sylwodd neb ar yr eironi. Ac yn waeth byth, pan gyfeiriodd y pregethwr at y stori yn ei bregeth, wnaeth e ddim ond cymryd y stori’n arwynebol. Wnaeth e ddim cwestiynu o gwbl ym mha synnwyr gallwn ni ddweud mai ‘Gair Duw’ ydy stori mor anwar, neu beth yn y byd mae hi’n ei ddweud wrthym am natur Duw.

Roeddem ni beth amser yn ôl yn y gadeirlan yn St Alban’s yn dweud y Foreol Weddi, a Salm 109 wedi ei gosod ar gyfer y dydd. Wel, os dach chi fyth yn flin fel cacwn gyda rhywun, rwy’n argymell Salm 109. Un o’r salmau melltithio yw hi. Ac felly fe wnaethon ni i gyd sefyll ac adrodd, mwy neu lai, hyn:

O God, how I hate this man, your enemy and mine!
Let him be found guilty when he is judged!
Let his days be few, and let even his prayer for help be counted as sin!
Let his children be fatherless, let his wife be made a widow,
And don’t let anyone take pity on them either.
And now I come to think of it, curse his children’s children,    
And don’’t forget the sins of his parents as well.  
Glory be to the Father …

Roedd yn amhosib i ni orffen y salm am ein bod ni’n chwerthin gymaint. Ond y peth sy’n fy mhryderu fi yw – beth am yr holl eglwysi lle maen nhw’n meddwl mai pechod fyddai chwerthin amdani?

Roeddwn i mewn eglwys ar un achlysur pan wrthryfelodd cydwybod rhywun. Pan oeddwn i’n ficer yn Eltham, yn Ne Llundain, roedd gennym ni yn y gynulleidfa foneddiges urddasol iawn o’r enw Elsie. Roedd Elsie’n arfer darllen yr Epistol yn ystod yr Offeren, ac un bore Sul roedd yn rhaid iddi ddarllen rhywbeth gan Sant Paul ynglŷn ag israddoldeb gwragedd, a bod yn rhaid i wragedd ufuddhau i’w gwŷr ac yn y blaen.

Wel, darllenodd Elsie’r testun hwn, deadpan, yn ei llais cryf ac urddasol, ac wedyn edrychodd i fyny ar y gynulleidfa a dweud, ‘I shall NOT say “This is the Word of the Lord”, for it plainly is not. This is simply St Paul being SILLY’.

Wel, rydw i’n cydymdeimlo ag Elsie, achos mae’n gwestiwn perthnasol iawn a ddylem ni ddweud ‘This is the word of the Lord’ ar ôl pob darn o’r ysgrythur; achos weithiau, megis ar ôl Numeri, Pennod 15, neu Salm 109, mae’n amlwg nad yw hynny ddim yn gwneud synnwyr. Os oes cydwybod Gristnogol gyda ni, rydyn ni’n gwybod yn berffaith dda na ddylem ni labyddio torwyr y Saboth, na gweddïo ar Dduw i ddinistrio ein gelynion. Y problem yw, pan ddywedir ‘This is the Word of the Lord’ ar ôl pob darlleniad, mae hynny’n rhoi’r argraff bod pob darn o’r Beibl, tu allan i’w gyd-destun, i’w weld fel neges lythrennol ac uniongyrchol i ni gan Dduw nawr. Ac mae’n amlwg fod hynny’n anghywir, ac efallai’n beryglus. Mae’r ysgrythur yn cludo gair Duw, mae’n gyfrwng i glywed gair Duw, ond mae hynny’n wahanol i ddweud mai Gair Duw yw hi ym mhob rhan a darn.

Yn y synnwyr mwyaf ‘gwirioneddol’ does dim ond un Gair Duw, sef Iesu Grist, y Logos, y Gair bywiol a thragwyddol; ac mae Ef yn dod atom ni trwy eiriau’r ysgrythur, wrth gwrs ei fod e, ond mae’n dod hefyd trwy weddi a’r eglwys a’r sacramentau, a’n cydwybod, a’n rheswm, a’n profiad, a thrwy bobl eraill.

Dyna paham rydw i’n anhapus i ddweud ‘Dyma air yr Arglwydd’ ar ôl pob darlleniad o’r Beibl. Byddai’n gywirach, efallai, dweud mai’r holl Feibl, yn ei gyfanrwydd, yw gair Duw; achos yna o leiaf rydych chi’n derbyn bod yn rhaid dehongli pob darn trwy ei gymharu â’r gweddill. Ond i wneud hynny, wrth gwrs, rydych chi’n dal angen eich rheswm a’ch gwybodaeth a’ch profiad personol i weithio mas beth yw safbwynt y cyfanrwydd.

Y gwir broblem yw bod pawb, bron, yn anwybodus iawn o’r Beibl, hyd yn oed y rhai sy’n mynd i’r eglwys. Dwi ddim yn gwybod am y capeli, ond prin iawn yw’r Anglicaniaid sy’n darllen neu’n astudio’r Beibl y tu allan i wasanaethau. Ac oherwydd nad ydyn nhw’n clywed dim ond darnau bach mewn gwasanaethau, dydyn nhw byth yn cael persbectif ar y cyfanrwydd, nac yn gweld pa mor hanfodol yw’r cyd-destun er mwyn deall y testun.

Ar y lefel fwyaf sylfaenol mae llawer o Gristnogion heb sylweddoli nad un llyfr yw’r Beibl, ond wyth deg pedwar o lyfrau, gan gynnwys yr Apocryffa – llyfrau a ysgrifennwyd ac a adolygwyd ar hyd mil o flynyddoedd mewn amrywiaeth eang o ddiwylliannau gwahanol. I’m tyb i, mae’r Beibl yn debyg i kaleidoscope, sy’n trosglwyddo golau Duw, ond golau sydd wedi’i hidlo a’i blygu a’i liwio gan gymaint o awduron a golygyddion gwahanol yn y proses. Ac mae rhai rhannau o ddarlun y caleidosgop yn ddisglair ac yn wych, ond mae eraill yn dywyll iawn, a rhai’n farbaraidd rhonc.

Yn fwy na dim, mae’n rhaid i bobl weld yn llawer cliriach nag y maent fod syniadau sylfaenol yn y Beibl yn newid o lyfr i lyfr, ac yn aml iawn, o adnod i adnod o fewn llyfrau. O awdur i awdur ac o olygydd i olygydd, rydyn ni’n symud rhwng undduwiaeth ac amldduwiaeth, unwreiciaeth ac amlwreiciaeth, rhwng y Duw anthropomorffaidd a gerddodd yng ngardd Eden, a’r Duw Diderfyn sy’n llenwi nef a daear; rhwng aberthu anifeiliaid a gwrthod aberthu anifeiliaid, rhwng moesoldeb y llwyth a moesoldeb yr unigolyn, rhwng anghrediniaeth mewn bywyd ar ôl marw a chrediniaeth ynddo.

Mae’r gwahaniaethau sylfaenol hyn yn fwy amlwg wrth gwrs yn yr Hen Destament nag yn y Newydd, achos bod yr Hen Destament yn ymestyn dros lawer mwy o amser, ond mae cryn dipyn o anghytundeb sylfaenol yn y Testament Newydd hefyd, fel y cawn weld.

O ganlyniad, mae’n amhosib darllen y Beibl a bod yn siŵr o wneud y synnwyr iawn ohono, heb fod yn barod i wneud tipyn o waith ymlaen llaw, er mwyn darganfod y cefndir y mae pob llyfr a phob awdur yn dod ohono. Mae’n rhaid gofyn cwestiynau. O ble mae’r awdur yn dod – o ran hanes, lleoliad, cymdeithas, traddodiad crefyddol? Beth yw’r perthnasau rhwng yr awduron a’r testunau gwahanol? Pwy sy wedi adolygu pwy, a phaham? Beth yw amcan diwinyddol neu boliticaidd yr awdur hwn? Pwy oedd yn ei dalu fe? Beth yw’r genre y mae e’n ysgrifennu o’i fewn, a’r traddodiad llenyddol sy wedi dylanwadu arno?

Mae diwinyddion yn hoffi rhoi enwau crand ar y cwestiynau hyn – ‘form criticism, redaction criticism, genre criticism’ ac yn y blaen. Ond yn y pen draw, maen nhw i gyd yn berwi i lawr i gwestiynau perffaith syml, sy’n gwestiynau mae’n rhaid eu gofyn er mwyn gweld y testun yn erbyn y cyd-destun a thynnu’r ystyr allan.

Y peth sy’n fy mhoeni i, yn enwedig ar ôl gweithio am flynyddoedd fel deon coleg yn Rhydychen, yw’r ffaith fod cynifer o Gristnogion deallus, ac yn enwedig myfyrwyr, yn gwrthod cwestiynu’r Beibl o gwbl. Ym mhob Undeb Cristnogol dwi wedi gwybod amdano mewn prifysgolion, os dach chi’n mentro gofyn cwestiynau fel hyn, neu sôn am bwysigrwydd astudiaeth academaidd o’r Beibl, byddwch chi’n cael eich labelu fel ‘unsound, unbiblical, dangerous liberal’, ac os dach chi’n parhau i ofyn cwestiynau, byddwch chi allan drwy’r drws mewn amrantiad.

Ond y gwir yw: os nad ydych chi’n gofyn y cwestiynau hyn, ni fyddwch chi fyth yn mynd i’r afael â’r Beibl o gwbl. Os wnewch chi ddim ond cymryd y testun yn arwynebol, heb wybodaeth bellach, y risg yw y byddwch chi’n camddeall neu’n colli ystyr gywir y testun yn llwyr.

Yng ngweddill y ddarlith aeth Dr Jeffrey John drwy nifer o enghreifftiau. Meddai, “Wrth wneud hyn rwy’n gobeithio tanlinellu sut y mae gwir astudio’r Beibl, yn hytrach na’r hyn sy’n honni bod yn astudiaeth feiblaidd, yn ei gyfoethogi’n aruthrol ac nid yn ei danseilio, ac yn ei wneud yn llawer mwy perthnasol i’n bywyd bob dydd.”

 Yn y misoedd nesaf bydd C21 yn cyhoeddi, un ar y tro, saith llith fer sy’n ddeifiol ddangos werth ei ffordd o fynd at y Beibl.

Jeffrey Hywel Philip John

Y TRA PHARCHEDIG JEFFREY HYWEL PHILIP JOHN

Rhoddwyd croeso a chymeradwyaeth gynnes i Dr Jeffrey John pan ddaeth i Gapel Salem, Canton, Caerdydd, ar 30 Mehefin i ddarlithio ar y testun: “Gwneud synnwyr o’r Ysgrythur”. Teg dweud bod cywreinrwydd a gwerthfawrogiad yng nghalonnau’r gynulleidfa. Wrth gyflwyno Dr John, dywedodd Enid Morgan, Cadeirydd newydd Cristnogaeth21, nad oedd wedi’i wahodd oherwydd y stormydd o gyhoeddusrwydd sydd wedi’i oddiweddyd dros y blynyddoedd, nac am iddo ddioddef cam gan Eglwys Loegr a chan yr Eglwys yng Nghymru; a cholled sylweddol fu hynny i’r ddau sefydliad. Fe’i gwahoddwyd fel diwinydd praff sy’n siarad yn eglur, yn ddiflewyn-ar-dafod ac yn dra pherthnasol i’n cyfnod ni. I aelodaeth Cristnogaeth21 mae ei waith yn ysbrydoliaeth; bu’n rhaid ceisio cael dyddiad cyfleus, ac o’r diwedd fe lwyddwyd!

‘Bachan o’r Cymoedd’ yw Dr John, ac fe’i ganed yn Nhonyrefail yn 1953; graddiodd yn y clasuron ac ieithoedd modern yn Rhydychen, cyn mynd ymlaen i astudio diwinyddiaeth yno, yng Ngholeg Sant Steffan. Fe’i hordeiniwyd yn ddiacon ac yn offeiriad yn Esgobaeth Llandaf, a dechreuoedd ar ei weinidogaeth ym Mhenarth. Ond, gyda’i ddoniau arbennig, buan yr aeth yn ôl i academia i wneud doethuriaeth ar athrawiaeth yr Apostol Paul. Bu’n gaplan coleg ac yn ddeon yr Ysgol Ddiwinyddiaeth yng Ngholeg Madlen cyn mynd ymlaen yn 1991 i fod yn ficer yn Eltham yn Llundain ac wedyn yn Ganghellor-ddiwinydd Eglwys Gadeiriol Southwark.

Yn y flwyddyn honno bu’n un o grŵp o uchel eglwyswyr a sefydlodd fudiad o’r enw Affirming Catholicism, mudiad a fu’n asgwrn cefn yn y frwydr i ordeinio gwragedd. Ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach mae’r ddadl am rywedd yn dal i fynd ymlaen, a’r gyfrol Permanent, Faithful, Stable: Christian Same-sex Marriage yn dal yn gyfraniad allweddol.

Yn 2003 fe’i dewiswyd yn Esgob Reading, ond dygwyd pwysau na ellid eu gwrthsefyll arno i dynnu ’nôl. Yn sgil hynny y sefydlwyd y mudiad Inclusive Church. Ac yn 2004 fe’i gwnaed yn Ddeon St Alban’s, ac yno y mae o hyd, yn manteisio ar ryddid yr eglwysi cadeiriol i ddatblygu gweinidogaeth gyfoethog a deallus.

Ddeng mlynedd yn ôl tynnodd storm am ei ben. Mewn sgwrs ar y BBC yn ystod yr Wythnos Fawr dywedodd fod athrawiaeth ‘Iawn Dirpwyol’ yn “waeth nag afresymol, yn wallgo, yn gwneud i Dduw swnio fel psychopath”.

Bu ei gyfrol ar ystyr yn y gwyrthiau – Meaning in the Miracles – o help mawr iawn i bregethwyr. Mae’n herio’r obsesiwn i ddeall yr ysgrythurau fel dogfen hanesyddol ffeithiol; ac mae’n haeddiannol yn herio rhyddfrydwyr hefyd am fod yn llawer rhy ‘ffwrdd â hi’ ac am osgoi ymgodymu â’r testun gan ei ddilorni hyd yn oed, fel pe bai’n gelwydd neu ofergoel. Dyma destun sydd, yn ôl Rene Girard, ‘mewn gwewyr esgor’.