Archif Awdur: Golygydd

Gweddi’r Nadolig

Neges gan Cynnal am eu gweddi ar gyfer y Nadolig.

Pob Nadolig ar ran Cynnal a holl staff a defnyddwyr y Stafell Fyw, CAIS ac Adferiad Recovery, rydym yn anfon allan gyfarchion ar ffurf gweddi i Gymru gyfan.

Y Nadolig hwn y Parchedig Denzil I John, gweinidog y Tabernacl, Caerdydd, sy’n gyfrifol am weddi Adfent 2020, sydd wedi ei hatodi. Diolch Denzil – am y gymwynas hon ymhlith nifer dros y blynyddoedd. 

Cliciwch yma i lawrlwytho’r weddi ar ffurf .pdf

Nid yw’n amser hawdd i lawer. Yr ydym lle’r ydym, er gwell, er gwaeth.  

Ry’n ni’n ddiolchgar nad yw popeth yn dywyll. Ry’n ni’n ddiolchgar am y rhai sydd yna i ni yn ein hangen, yn cynnig cyfeillgarwch a chefnogaeth a dealltwriaeth. Boed i ni mewn rhyw ffordd fach fod yna i’r rhai sydd ag anghenion nid annhebyg i ni. Boed i ni fod yn anrhegion y naill i’r llall. 

Nadolig llawen ichi gyd ar waethaf popeth – a diolch am bob cefnogaeth yn ystod y flwyddyn gythryblus a aeth heibio. Boed i Dduw tangnefedd roi ei dangnefedd i ni, beth bynnag a wnawn ac i ble bynnag yr awn heddiw a phob dydd. 

Wynford Ellis Owen 

Cysur

Cysur?

Pa ffordd fyddwch chi’n darllen y Beibl? A fyddwch chi’n dehongli pob rhan ohono yn llythrennol? Clywsom i gyd, rywbryd neu’i gilydd, lythrenolwyr cadarn yn datgan fod pob llythyren o Air Duw yn wir, gan olygu ei fod yn llythrennol wir. Ond clywsom hefyd ddiwinyddion blaengar a rhyddfrydol yn honni y gwelir gwir werth rhai hanesion Beiblaidd drwy eu dehongli, nid yn llythrennol, ond fel mythau neu ddamhegion. Gwyddom mai dyna’r arfer gan lawer o ysgolheigion cynnar yr Eglwys. Byddai Origen, fel yn ei De principiis er enghraifft, yn dadlau o blaid dehongli rhai rhannau o’r Beibl yn alegorïaidd. Datblygiad ‘modern’ gan ddiwinyddion ceidwadol, meddir, yw’r duedd i fynnu derbyn dehongliad llythrennol bob tro.

Ond mae’n ddiddorol ystyried a oedd rhai o awduron a golygyddion llyfrau’r Beibl, eu hunain, weithiau’n rhoi dehongliad ‘damhegol’ ar rai hanesion yn y deunydd a oedd o’u blaen. Un enghraifft bosib yw’r ffordd y gwnaeth awdur neu olygydd Efengyl Ioan adrodd yr hanesyn a welir yn nechrau pennod 14. Yno adroddir, yn ôl y dehongliad arferol, fod Iesu yn dweud wrth y disgyblion am beidio ag ofni pan gaiff ei ladd. Mynd i ffwrdd y mae, meddai, er mwyn paratoi lle iddynt yn y nefoedd, ac y byddai’n dod yn ôl yn fuan er mwyn eu dwyn gydag ef yn ôl i’r nef. Dyna’r dehongliad sy’n gyfarwydd i bawb ohonom, a’r ‘mynd i ffwrdd’ yn cyfeirio at ei farwolaeth ar y groes. Ond y mae’n ddehongliad sy’n codi ambell anhawster ym meddwl y darllenydd. Mae’r syniad mor annodweddiadol o holl themâu dysgeidiaeth Iesu. Tybed ai dyna a adroddai’r darn yma yn wreiddiol?

Gellir ystyried posibilrwydd gwahanol: fod y darn hwn yn wreiddiol yn perthyn i’r hanes am Iesu a’i ddisgyblion yn nesu at Jerwsalem. Yn yr Efengylau Cyfolwg – Mathew, pennod 26; Marc, pennod 14 a Luc pennod 22 – ceir rhagarweiniad i hanes y Swper Olaf, a’r darnau hynny’n adleisio’i gilydd. Ynddynt dangosir na wyddai’r disgyblion ymlaen llaw ym mha le yr oedd yr oruwchystafell. Ond ni cheir darn tebyg i hyn yn Efengyl Ioan. Tybed a fyddai’r darn hwn yn wreiddiol yn perthyn i ddigwyddiadau Ioan, pennod 12, ac fe fyddai wedyn yn egluro’n naturiol y dirgelwch ynghylch lleoliad yr ystafell.

Dyma fyddai dilyniant yr hanes. Roeddent wedi dod i Jwdea ar gyfer gŵyl y Pasg, ac Iesu’n awyddus iawn i gael bwyta gwledd y Pasg yn eu cwmni. Er mwyn dilyn yr hen draddodiad, byddai’n dda iddynt gael lle y tu fewn i furiau’r ddinas. Roedd Iesu yn drefnydd hirben iawn. Gwyddai na allai ofyn i’r disgyblion eu hunain drefnu lle iddynt gan y byddai perygl wedyn i Jwdas ddatgelu’r lleoliad i’r awdurdodau, a thrwy hynny i Iesu gael ei gipio cyn bwyta’r swper. Yr unig ateb oedd iddo ef ei hun wneud y trefniadau. Ac y mae’r Efengylau Cyfolwg yn tystio mai Iesu yn unig a wyddai ble roedd yr ystafell gyfrinachol honno.

Gwyddai Iesu y byddai’r disgyblion yn dychryn petai’n diflannu’n ddirybudd o’u golwg wrth fynd i ffwrdd i gwblhau’r trefniadau, felly dyma’u rhybuddio: ‘Peidiwch,’ meddai, ‘â gadael i ddim gynhyrfu’ch calon pan fyddaf yn eich gadael chi am ysbaid.’ Yna meddai: ‘Yn Jerwsalem y mae yna lawer o fannau inni aros.’ Byddai Iddewon yn sôn am fynd i ‘dŷ Dduw’, neu i ‘dŷ ein Tad’, gan gyfeirio at y deml. Ond i Iddewon Galilea ac Iddewon alltud, arferid yr ymadrodd ‘mynd i dŷ Dduw’ wrth sôn am fynd i Jerwsalem i’r ŵyl. Un enghraifft yw Salm 122: ‘Awn i dŷ yr Arglwydd … y mae ein traed bellach yn sefyll o fewn dy byrth, O Jerwsalem.’ Ar y llaw arall, ni cheir unrhyw enghraifft yn yr efengylau o gyfeirio at y nefoedd fel ‘tŷ fy Nhad’. Felly, mae’n siŵr mai cyfeirio at y ddinas y mae Iesu fan hyn.

Yna mae Iesu’n defnyddio’r gair ‘trigfannau’. Y gair Groeg yn y fan yna yw monai, a’i ystyr yw ‘llefydd i aros dros dro’. Yn sicr, ni fyddai neb yn defnyddio’r fath air am fywyd tragwyddol yn y nefoedd. Dywed wedyn ei fod yn mynd i baratoi lle ar eu cyfer fel y byddai modd iddo ef swpera yn eu cwmni. ‘Yna fe ddof yn ôl,’ meddai, ‘a’ch cymryd chi gyda mi, er mwyn inni fod gyda’n gilydd.’

Roedd Thomas, yn unol â’i gymeriad ymchwilgar, yn gwrthod bodloni ar ryw wybodaeth amwys fel yna: ‘Ni wyddom ni i ble rwyt ti’n mynd, felly sut allwn ni wybod y ffordd.’ Cawn Iesu wedyn yn troi’r pwnc yn gelfydd iawn er mwyn osgoi’r holi pellach: ‘Myfi yw’r ffordd, a’r gwirionedd a’r bywyd!’

Fel y gwyddom oddi wrth fanylion amgylchiadau’r oruwchystafell gan yr efengylwyr eraill, mae’n sicr i Iesu fynd yn ei flaen i ymweld â Jerwsalem a gwneud nifer o drefniadau. Daw manylion diddorol y trefniadau hynny i’r golwg yn natblygiad yr hanes. Fe drefnodd ystafell gyda gŵr y llety. Ond hefyd dywedodd wrth hwnnw y byddai angen ystenaid o ddŵr arnynt. Mae’n debygol iawn iddo ofyn cymwynas ychwanegol: ‘Pan fyddi’n anfon rhywun allan i’r ffynnon i nôl y dŵr, gofala y byddi di’n anfon y gwas ac nid y forwyn.’ Roedd hynny’n beth hollol anarferol yn Jerwsalem: y menywod a fyddai’n cario dŵr o’r ffynnon yn ddieithriad. Ond gorchmynnodd Iesu hynny fel y medrai wedyn roi cyfarwyddyd i’r ddau ddisgybl a anfonid ymlaen i baratoi’r bwyd sut i ddod o hyd i’r ystafell a drefnwyd: ‘Ewch i’r ddinas, a chyferfydd â chwi ddyn yn cario ystenaid o ddŵr. Dilynwch ef.’ Druan ohono, yr unig ddyn yn Jerwsalem a fyddai’n cario stên! Ond yr oedd yntau’n rhan hanfodol o’r cynllun.

Yn ôl Marc, aeth Iesu yn ei flaen a dweud wrth y ddau ddisgybl, ‘Pa dŷ bynnag yr â i mewn dilynwch ef, a gofynnwch i ŵr y tŷ pa le mae fy ystafell.’ A bydd dyn y llety yn dangos iddynt oruwchystafell fawr, wedi ei threfnu yn barod. Pwy drefnodd? Iesu, wrth gwrs. Yn wir, fe feddyliodd Iesu am un manylyn arall yn y trefniadau. Byddai’n arferiad mewn gwledd i was fod wrth y drws i olchi traed y gwahoddedigion wrth iddynt ddod i mewn. Mae’n amlwg i Iesu drefnu ymlaen llaw nad oedd y gwas i aros ar gyfer y swper hwn, dim ond gadael y stên wrth y drws. Doedd dim angen gwas. Fe drefnodd Iesu hynny gan y bwriadai mai ef ei hun fyddai’r gwas a fyddai’n golchi eu traed!

Fe weithiodd yr holl drefnu manwl yn berffaith. A’r rhan allweddol yn nilyniant yr hanes fyddai darn fel hwn a soniai am Iesu’n mynd i wneud y trefnu. Petai’r dehongliad hwn yn gywir, mae’n debyg i un o olygyddion Efengyl Ioan weld rhyw arwyddocâd proffwydol yn y darn, gan newid yr hanesyn yn gynnil i awgrymu ystyr esgatolegol i eiriau Iesu.

Fel yr awgrymais, mae’r ystyriaethau ieithyddol, geiriau megis ‘trigfannau’ a ‘tŷ fy Nhad’, yn amlwg yn ffafrio dehongliad llythrennol yn y darn hwn. (Mae’n diddorol fod y golygydd/awdur wedi cadw’r geiriau hyn oedd yn y fersiwn gwreiddiol.) Byddai’r hanesyn hwn, o’i ddehongli’n llythrennol, yn hollol gyson â dawn Iesu yn paratoi’n ofalus. Rhaid cofio hefyd mai ychydig iawn a ddywedai’r Iesu am nefoedd arallfydol. ‘Deled dy deyrnas ar y ddaear’ fyddai ei thema ganolog ef. Ond y cwestiwn llosg yw hwn: os mai hanesyn syml am Iesu’n ymadael i drefnu oedd yma’n wreiddiol, a ellid cyfiawnhau dyfeisgarwch golygydd mentrus Efengyl Ioan yn symud lleoliad yr ymadroddion hyn i amseriad diweddarach yn yr hanes er mwyn rhoi dehongliad ysbrydol i’r ymddiddan?

Byddai rhai yn dweud i’r adnodau yna yn nechrau Ioan 14, gyda’u dehongliad alegorïaidd traddodiadol am fynediad i’r nefoedd, fod yn gysur mewn trallod i filiynau o gredinwyr ar hyd y canrifoedd. Byddai llawer yn ein rhybuddio na ddylid dwyn eu cysur oddi arnynt! Gadawaf i chi benderfynu.

John Gwilym Jones

Byw ar y ffin

5 BYW AR Y FFIN

Rhwng Gwŷr a Gwragedd

Ym Montreal yng Nghanada ym 1850 yr oedd Arolygwr Cyffredinol Ysbytai ei Mawrhydi yn ddyn bach od. Gwisgai lifrai wedi eu gwneud o groen ychen gwyllt. Byddai’n mynd i’w waith gyda dau was i weini arno. ‘Arolygwr Cyffredinol’ oedd y swydd uchaf posibl i feddyg yn y fyddin yn y cyfnod hwnnw ac yr oedd gyrfa hwn wedi bod yn bur stormus.

Ganed James Barry yn yr Alban ac nid oes neb yn gwybod pwy oedd ei rieni, ond cafodd ei addysg trwy nodded Iarll Buchan; yn wir, tybiai rhai mai Buchan oedd ei dad, neu efallai ei dad-cu. Cafodd ei hyfforddi yng Nghaeredin a bu’n gweithio fel meddyg yn Sbaen a’r Iseldiroedd. Dichon ei fod wedi gwasanaethu ym mrwydr Waterloo cyn mynd i Dde Affrica ym 1817. Cafodd nodded gan y Llywodraethwr, yr Arglwydd Charles Somerset. Barn hwnnw oedd mai hwn oedd y meddyg gorau a welsai erioed, ond ei fod yn gwbl chwerthinllyd ym mhobpeth arall. Ef oedd y cyntaf yn y byd Seisnig ymerodrol i ddefnyddio llawdriniaeth Cesaraidd i eni plentyn.

Gall fod yr elfennau ‘chwerthinllyd’ y soniodd Charles Somerset amdanynt yn deillio o’r ffaith fod James Barry yn fychan iawn. Byddai’n ychwanegu at ei daldra trwy roi gwadnau tair modfedd o drwch dan ei esgidiau ac yn rhoi trwch o ddefnydd llanw dan ei ddillad i wneud iddo edrych yn fwy cyhyrog. Dywedid ei fod yn hynod o dirion a thyner gyda chlaf mewn poen, ond yn hynod ddiamynedd gyda phawb arall. Ymladdodd mewn gornest (duel); yr oedd yn llysieuwr, cadwai afr, ac ymolchai mewn gwin. Yr oedd yn ferchetaidd ac yn flin ei dymer, ac ymunodd â’r meddygon a fu’n sarhaus wrth Florence Nightingale yn Scutari.

Pan oedd yn gwasanaethu yn St Helen’s, fe adawodd ei ddyletswyddau a diflannu am fisoedd. Pan ddychwelodd ac wynebu dig ei uwch-swyddog, eglurodd ei fod wedi mynd i Lundain i gael torri ei wallt. Ymddeolodd o Montreal i Lundain ym 1864 i fyw gyda’i was croenddu, John, a pŵdl o’r enw Psyche. Pan fu farw, fe’i claddwyd ym mynwent Kensal Rise yn Llundain. Ond yn y cyfnod rhwng marw a chladdu, fe ddarganfu’r ddynes oedd wedi gwneud y dasg draddodiadol o baratoi’r corff i’w gladdu mai benyw ydoedd James Barry. Ac ar unwaith dyma pawb a’i hadnabu’n dweud eu bod wedi amau hynny erioed!

James Barry

Erbyn hyn rydyn ni’n llawer iawn mwy ymwybodol fod yna rychwant eang o rywedd o’r tra gwrywaidd i’r tra benywaidd, ac nad ydi nodweddion corfforol bob amser yn cyfateb i’r ymdeimlad personol. Mae’n peri dryswch i lawer, yn enwedig i’r rhai sy’n argyhoeddedig ‘nad ydi Duw’n gwneud camsyniadau’.

Yr eglurhad poblogaidd oedd fod Barry wedi mynd i Dde Affrica er mwyn bod yn agos at ddyn yr oedd hi mewn cariad ag ef. Dyna’r unig esgus a roddid dros ymddygiad gwragedd oedd yn dilyn byddinoedd, ac yr oedd nifer o wragedd wedi llwyddo i fod yn filwyr. Ond yr oedd Barry eisoes wedi ffugio bod yn ddyn er mwyn cael hyfforddiant i fod yn feddyg. Yn ddiweddarach yn y ganrif cafodd gwragedd a ddymunai fod yn feddygon heb orfod ffugio bod yn ddynion frwydr enbyd iawn i ennill yr hawl, a’r meddygon gwryw yn chwerw o ddig wrthynt. Ond yr oedd hon, na wyddom ei henw hyd yn oed, wedi byw celwydd er mwyn medru dilyn gyrfa, wedi cyrraedd safle uchel yn y proffesiwn meddygol trwy ei dawn a’i dewrder.

Ni fedrodd James Barry, pwy bynnag oedd hi, gael addysg feddygol heb ffugio, ac fe gynhaliodd hi’r twyll ar hyd ei hoes. Mae ’na amryw straeon am groesi’r ffin arbennig hon i chwarae rannau gwrywaidd. Mae’r straeon yn datgelu nid yn unig adnoddau a doniau unigolion, ond hefyd falais a gwawd gwrthwynebus pan mae priod safleoedd arferol gwŷr a gwragedd yn cael eu herio a’r ffiniau’n cael eu dymchwel. Bu’r gwahaniaethau corfforol amlwg rhwng benyw a gwryw yn sail i ffiniau addysgol, diwylliannol ac economaidd, a gwahaniaethu sydd wedi crynhoi i fod yn orthrwm ac yn erledigaeth. Câi gwraig a gafodd addysg nad oedd dan reolaeth gŵr ei hamau o fod yn rhywiol anfoesol. Pan aeth fy nhad-cu â fy mam i fod yn un o fyfyrwyr cynnar Prifysgol Abertawe, fe’i heriwyd gan ei chwaer: “’Pam wyt ti’n gwastraffu arian ar roi addysg i ferch?’

Mae’r ffin rhwng gwŷr a gwragedd yn destun cywreinrwydd mawr yn y mythau am ddechrau’r ddynoliaeth. Hawliwyd bod pob crefydd yn cadw gwragedd dan y fawd, ac yn gweithio’n gyson geidwadol i gynnal y gorthrwm. Defnyddiwyd stori Adda ac Efa i gadw gwragedd ‘yn eu priod le’ gan eu beio am bechod y ddynolryw. Yn wir, pechod cyntaf Adda yw beio’i wraig! Dechreuodd yr Eglwys Gristnogol â gweledigaeth hynod o’r posibilrwydd o gymuned lle y gellid sicrhau cyfartaledd. Er bod Paul mewn llawer ffordd ynghlwm wrth safbwyntiau gwrth-fenywaidd, eto fe oedd yr un a ddisgrifiai gymdeithas lle nad oedd dim gwahaniaeth rhwng ‘Iddew a Groegwr, caeth a rhydd, gwryw neu fenyw’.

Ond yr oedd hi’n gymuned â’i gwreiddiau’n ddwfn yn y traddodiad Iddewig, ac wedi ei hamgylchynu â diwylliant Groeg a Rhufain a wadai le i wragedd yn y bywyd cyhoeddus – systemau patriarchaidd i gyd. Mae systemau chwyldroadol yn aml yn dechrau drwy sôn am gyfartaledd, ond yn fuan yn syrthio ’nôl ar safbwyntiau patriarchaidd. (Eithriad fu’r Crynwyr yn hyn o beth.) Mae’n gwbl rhyfeddol fod gwŷr a gwragedd, ar waethaf casineb at wragedd (misogyny) a gynhaliwyd gan gau ddiwinyddiaeth, wedi llwyddo i fyw mewn teuluoedd cariadus, gan ddarganfod llawenydd a sancteiddrwydd ar sail y gwahaniaethau a’r tebygrwydd rhyngddynt.

Ond mae ’na newid wedi bod. Mae ’na ddarnau yn yr ysgrythurau sy’n cael eu gollwng o’r llithiaduron am eu bod yn chwerthinllyd o amherthnasol ac yn ‘embaras’ i’r meddwl ni heddiw, fel y cyfeiriadau at gaethwasiaeth.

Dichon fod angen rhywun o gefndir diwylliannol pur ddryslyd, sydd mewn cysylltiad â sawl myth cychwynnol, i ddisgrifio digrifwch a thrasiedi’r ffordd y mae gwŷr a gwragedd yn ymddwyn y tu mewn i batrymau a rheolau gwahanol.

Bardd a nofelydd yw Louise Erdrich ac yr oedd ei nofelau cynnar yn disgrifio bywydau cyfoes llwythi cynhenid America. Fe’i maged yng Ngogledd Dakota ac mae hi o dras Americanaidd ac Ewropeaidd. Mae hi’n aelod wedi ei chofrestru o dylwyth Turtle Mountain o lwyth yr Ojibwe. Mae ganddi gysylltiadau Almaenig hefyd, ac fel llawer o Americaniaid mae ganddi ddiddordeb ysol yn y broses o alltudio ac ymgartrefu yn y Byd Newydd lle mae gwahanol bobloedd a diwylliannau yn cymysgu, a sut mae pethau’n datblygu o genhedlaeth i genhedlaeth.

Yn Love Medicine mae hi’n disgrifio bywyd ar diriogaeth neilltuedig (reservation), nid y tlodi a’r rhwystredigaeth yn unig, ond y diffyg egurder ac amgyffred. Disgrifia bobl o dras gymysg sy’n greadigol tu hwnt, ac eraill sy’n ddryslyd a ddiffrwyth. Thema arall bwysig ganddi yw effaith y genhadaeth Gristnogol ar y diwylliannau a’r crefyddau cynhenid. Bu’r eglwysi Catholig a Lutheraidd yn drwm eu dylanwad yn ei chefndir hi, heb sôn am y gorthrwm dirmygus a threfedigaethol ar addysg, diwylliannol ac economaidd.

Daw hyn i’r golwg mewn nofel â’r teitl bwriadol hirwyntog The Last Report on the Miracles at Little No Horse (Harper Collins, 2001). Prif gymeriad y nofel yw’r offeiriad Catholig Rufeinig Damien Modeste, sydd wedi byw ymhlith yr Ojibwe am dros hanner canrif. Yr oedd yr urdd genhadol yr oedd yn perthyn iddi wedi sefydlu eglwys ymhlith yr Ojibwe ers amser maith, ynghyd â chwfaint. Ond yr oedd effaith ysbrydolrwydd blodeuog, Catholig, y bedwaredd ganrif ar bymtheg â’i bwyslais trwm ar seintiau a gwyrthiau wedi cynhyrchu cymuned lle roedd amgyffred y bobl gynhenid o’r da, y gwir a’r hardd wedi cael eu hystumio. Ychydig iawn oedd wedi deall nac estyn at ddyfnder a lled y ffydd Gatholig. Trowyd diddordeb yn yr ysbrydol a’r goruwchnaturiol yn chwilio dryslyd am y gwyrthiol. Felly, mae merch ifanc friwedig yn dod yn ganolbwynt digwyddiadau gwyrthiol. Maen nhw eisiau eu ‘sant’ eu hunain, a daw ymchwiliad swyddogol o uchelderau Eglwys Rufain i ymchwilio i’r digwyddiadau yn Little No Horse. Yn y cefndir y mae cymuned eithriaol o dlawd a phobl oedd â’u bywydau wedi eu chwalu gan golled a newid.

Rhan o ddoniolwch dirdynnol y stori yw mai benyw yw’r ‘Tad Damien’. Rhydd rhannau agoriadol y nofel i ni stori’r Agnes de Witt ifanc, sydd wedi colli’r cwbl sydd ganddi, hyd yn oed ei dillad o ganlyniad i storm, llifogydd a lladrad. Mae hi’n cyrraedd i blith yr ‘Indiaid’ yn gwisgo casog. Yr oedd ganddi ei stori gymhleth ei hun fel lleian; tan hynny yr oedd wedi bod yn Chwaer Cecilia, o dras Almaenig, ac yn ddwys ei chariad at gerddoriaeth.

Wedi ei bwrw allan drwy gyfres o anturiaethau trawmatig sy’n cynnwys carwriaeth ddwys, wedi ei dinoethi gan storm a llifogydd, mae hi’n cymryd casog offeiriad sydd wedi ei ladd. Mae’n ffordd o weinidogaethu i’r gymuned, ond yn y lle cyntaf yn ffordd o amddiffyn ei hunan yn erbyn trais rhywiol. Fel hyn, mae hi’n diogelu ei hun i fod yn anghyffyrddadwy yn ei rôl offeiriadol, ac yna mae hi’n darganfod bod yn rhaid iddi ddal ati.

Mae’r bobl yn ei derbyn fel offeiriad bychan bregus, braidd yn ferchetaidd – nid rhywbeth anghyffredin! Mae strwythurau’r sefydliad yn diffinio’i statws fel offeiriad, a’r un pryd yn crebachu ac yn cynnal ei bywyd. Wrth iddi hi chwarae rhan offeiriad, mae ei ffydd Gristnogol a’i phrofiad yn ei gwneud yn ymwybodol iawn o natur gywilyddus – hyd yn oed gableddus – ei thwyll, ond all hi ddim ymddihatru ohono a gadael heb wneud mwy o ddrwg nag a wnâi wrth ddal ati. Nid yn gymaint ei bod yn ofni cael ei dal, ond ei bod yn poeni y byddai ei gweinidogaeth yn cael ei gweld fel rhywbeth a allai wneud drwg tragwyddol i’r bobl y mae hi wedi eu caru a gofalu amdanynt. Y cwestiwn yw sut y gall sefydliad ddatgan drwy ei reolau fod cariad a gwasanaeth yn annilys.

Hanfod y stori yw’r ymgyrch i gael yr eglwys i ddatgan bod y Chwaer Leopolda, dynes rannol Indiaidd o’r enw Pauline Puyat, yn sant. Wrth i’r biwrocrat eglwysig ddechrau holi, mae’n cynhyrfu’r gymuned fregus ac yn bygwth dinoethi cyfrinach y Tad Damien. Gŵyr y Tad Damien nad oes gan y Chwaer Leolpolda yr un amgyffred o beth yw gwir natur sancteiddrwydd. Ond byddai dangos hyn yn bygwth y Tad Damien ei hun.

Ar un lefel, mae’r nofel yn ymateb i ddiwylliant eglwysig Eglwys Rufain. Ond mae’n fwy na hynny, oherwydd ei bod yn datgelu gallu trawsnewidiol hunanddarganfod rhywiol, hunanaberth a dawn ysbrydol cerddoriaeth a defod litwrgaidd. Mae’n disgrifio offeiriadaeth ddilys sy’n gwasanaethu pobl yr ymylon, rhai yr anghofiwyd amdanynt a’u dilorni a’u cau allan. Gwelwn sut y mae grym drygioni yn llygru ac yn dinistrio. Mae’r stori droellog, sy’n llawn ‘eironi’ doniol yn cael ei hadrodd yn ddwys, yn dyner ac yn fywiog. Mae’r ffiniau rhwng gwryw a benyw, lleyg ac ordeiniedig, Indiaid a gwynion, ysrbydolrwydd cynhenid ac athrawiaeth Gristnogol yn gawl cymysg. Mae’n gybolfa sy’n chwerthinllyd, yn gynhyrfus a thrasig.

Os oes rhyw fath o ddatrys ar y stori, fe ddaw yn y berthynas rhwng y Tad Damien a Nanapush, shaman y llwyth. Maen nhw’n gwrando ar ei gilydd ac yn cyrraedd rhyw fan ar y ffin rhwng y ddwy ffydd, y ddau ddiwylliant, lle mae’r ddau’n cydnabod dilysrwydd a diffuantrwydd y naill a’r llall. Daw’r ddau i ryw fan cyffredin sy’n her ac yn gysur. Hyd yn oed yn y llanast mae modd adnabod yr Ysbryd yn ‘gori’. Dyma Nanpush:

Mae ’na bedair haen uwchben y ddaear a than y ddaear. Weithiau, wrth greu neu freuddwydio fe fyddwn yn mynd drwy’r haenau, sy’n cynrychioli gofod ac amser. Wrth yngan y gair nindinawemaganidok, neu ‘fy holl dylwyth’, fe fyddwn yn llefaru am bob peth a fu erioed ym myd amser – yr hysbys a’r anhysbys, yr anweledig a’r amlwg, pobpeth a fu byw gynt ac sy’n bodoli nawr yn y bydoedd uwchben ac islaw.

Yn y nofel mae diwylliannau’n dod dan farn, ac mae Erdrich yn ein herio i ddod o hyd i’r hyn sydd gan yr efengyl i’w gynnig i’r llanast gwaddol. Beth sydd i’w ddweud am fenywdod a gwrywdod, am dra-arglwyddiaeth y gwynion a dileu hil, am fod yn fregus a bodloni ar fod yn wasaidd? Yn ei phregeth olaf, dywyll o synfyfyriol, wedi ei chywasgu o’i thaith a’i phoen, gofynna’r Tad Damien: ‘Beth yw cyfanswm ein byw ond sain cariad arswydus?’

Mae’r ymadrodd ‘cariad arswydus’ yn gysyniad hynod o drawiadol i Gristnogion sy’n sôn am ‘gario’r groes’. Mae’n cyfleu rhywfaint o’r ysfa bwerus sydd wedi gyrru a chynnal offeiriadaeth a sylfaenwyd ar dwyll. Mae hi’n cael ei maglu ar y ffin gan ddisgwyliadau pobl eraill, ac eto y mae hi ei hun yn cyrraedd at sancteiddrwydd sydd, er gwaetha’r twyll, yn tarfu ar y deddfau canonaidd.

Bu rhywedd yn hanfodol i’n hymwybod o bwy ydyn ni. Y cwestiwn cyntaf pan enir plentyn yw: ‘Bachgen ’te merch?’ Mae fel petai angen i ni wybod yr ateb cyn medru meddwl am y person a’n perthynas ni â hi/fe. Mae fel petai gwrywdod a benywdod y person newydd yn llunio nid yn unig pwy ydyn ni, ond sut i ymddwyn tuag at berson newydd. Mewn cymdeithasau traddodiadol y mae’r ffiniau rhwng gwŷr a gwragedd yn osodedig a chlir, a than yn ddiweddar magwyd ni i gyd yn ôl rhyw batrymau a disgwyliadau. Mae’r gwahaniaeth rhwng yr un sy’n creu cartref a’r un sy’n heliwr, yr un sy’n geni plant a’r un sy’n ceisio lladd eraill, yn arswydus o glir. Ond y mae’r amrywiaeth aruthrol o ffyrdd y bu i wŷr a gwragedd osod trefn ar eu bywyd gyda’i gilydd ac ar wahân yn dystiolaeth i’r ffaith mai’n anaml y down i ateb a threfn cwbl foddhaol. Nid yw’r gwahaniaeth rhwng dyn a dynes yn ddim mwy na’r gwahaniaeth rhwng unigolion a’i gilydd. Mae’n arwyddocaol hefyd fod y straeon am ein cychwyn, boed yn Genesis neu yn y traddodiad cynhenid Americanaidd, yn ystyried bod y berthynas rhwng y ddau rhyw yn greiddiol bwysig.

Y pennaf ymhlith yr amryw broblemau yw trais, a does ’na ddim gwraig na fu’n wrthrych ‘doniolwch’ traddodiadol gwrth-fenywaidd. Nid nad oes lle i ddoniolwch! Mae’n un o’r pethaf doniolaf amdanom.

Ac ar ben y cwbl, daeth i’r wyneb y rhychwant eang o hunaniaethau a welir yn y mudiad LGBT. Gwrando storïau, magu perthynas â phobl, a chlywed y boen, yr ansicrwydd a’r ofn sy’n tanseilio rhagfarnau – ac argyhoeddiadau hefyd. Mae gwrando stori bersonol â meddwl a chalon agored yn her i’r anwybodus a’r rhagfarnllyd. Ac mae’n ddiddorol nad ydi’r mater yn peri’r un anhawster i bobl ifanc – oni bai iddyn nhw gael eu llunio fel clai i feddwl mai dim ond un ffordd sydd o ddarllen y Beibl.

Yn y storïau am Iesu’n iacháu, mae ’na batrwm eglur o iacháu’r rhai oedd yn cael eu cau allan o’r Deml am eu bod yn dechnegol ‘aflan’, neu am eu bod yn cael eu beio am fod yn fethedig.

Onid dyna’r egwyddor hanfodol wrth fod yn ‘ffyddlon i’r Ysgrythur’?

E-fwletin 29 Tachwedd

Drama’r Nadolig?

Ddwywaith yn ystod yr wythnos ddiwethaf rwy wedi clywed pobl yn sôn am eu siom am na fydd plant yr Ysgol Sul eleni yn gallu cyflwyno ‘Hanes y Nadolig’.       Eu terminoleg oedd yn peri syndod i mi, nid eu siom.   Rwy wedi clywed am ‘ddrama’r geni’ a ‘stori’r Nadolig’ – ond ddim erioed cyn hyn wedi clywed am ‘Hanes y Nadolig’.  

Mae hi’n sicr yn ddrama, ac yn un o epics y ddynoliaeth.  Mae hi wedi cyfareddu’n dychymyg yn flynyddol.  Mae hi hefyd yn stori ryfeddol ar gymaint o haenau………..ond ‘hanes’?  Y gwir yw, nid yw’n deg cyfeirio ati fel ‘hanes’ na chwaith fel ‘stori’. 

Wedi croesholiad Crist tua’r flwyddyn 30, fe basiodd chwarter canrif cyn i’r ysgrifau Cristnogol cyntaf ddechrau ymddangos.   Y cyntaf oedd rhai o lythyrau Paul…….a does dim cyfeiriad yn rheiny at angylion, doethion, bugeiliaid na geni gwyrthiol. 

Yr efengyl gyntaf i gael ei hysgrifennu oedd un Marc, tua’r flwyddyn 70.  Does dim sôn yn Marc am stori’r nadolig,  a does dim unrhyw sylw am Iesu gan Marc nes iddo ddechrau ei waith tua 30 oed.

Ysgrifennwyd y 3 efengyl arall rhwng llunio Marc, a diwedd y ganrif gyntaf, a’r gred yw fod yr awduron eraill wedi gwybod am sgript Marc.  

Cofnodir geni Iesu,  yn  Luc  a Mathew – y ddwy efengyl nesaf i gael eu hysgrifennu.    Yr efengyl olaf i gael ei llunio oedd Ioan, bron i 70 mlynedd wedi’r croesholiad.  Mae Ioan eto yn hepgor stori’r geni, ond yn cychwyn gyda’r bennod anfarwol am ddirgelwch y dechreuad a’r Gair. 

Felly, dwy o’r efengylau yn unig sy’n cario stori’r geni o gwbl.  Ac o fewn y ddwy mae naratif sylweddol wahanol.  

Mae Mathew yn cyflwyno geni Iesu mewn termau tebyg i eni Moses, ac yn nhermau cyflawniad geiriau hen broffwydi Israel.   Roedd y Pharo am ladd pob plentyn i’r Hebreaid yn yr Aifft, mae Herod am wneud hynny i bob Iddew bach yn ardal Bethlehem.    Mae Mathew o’r cychwyn yn dymuno i bobl weld Iesu yn llinach Moses, ac i bobl ei ddilyn ef i rhyddhad, fel y gwnaeth Moses i’w bobl o’r Aifft.  Mae Mathew hyd yn oed yn gosod yn y stori fod Mair a Joseff wedi ffoi gyda’r babi i’r Aifft er mwyn tanlinellu’r cyswllt.  Gosodir Iesu ar bedestal arall gan Mathew achos yn ei stori ef y daeth y sêr-ddewiniaid o’r dwyrain, sy’n rhoi diddordeb yn a statws i’r babi y tu allan i gymdeithas yr Iddewon, ac hyd yn oed bod sêr y cosmos yn hapus i ail-drefnu eu orbit er mwyn arwain y sêr ddewiniaid at y preseb. 

Mae Luc ar y llaw arall yn llunio ei stori i ddangos Iesu mewn goleuni gwahanol.  Y fam dlawd ddistadl sy’n rhoi genedigaeth, a’i gwlad dan ormes tramor Cesar Awgwstws, yr ymerawdwr Rhufeinig.  Bugeiliaid tlawd lleol sy’n dod i dalu gwrogaeth i’r Iesu. Trwy gydol efengyl Luc, mae’r Iesu yn ffrind i’r tlodion a’r rhai dan anfantais.   Y llinyn euraidd yw mai negeseuydd angylaidd rhoddodd wybod i Mair am ei beichiogrwydd, ac hefyd i’r bugeiliaid er mwyn iddyn nhw fynd i weld y babi hwn.  Wedi’r stori honno, a’i enwaediad yn 8 niwrnod oed, mae Luc yn sôn nesaf am Iesu’n 12 oed – yn cael ei gyflwyno yn y deml.   Hanes Iddewig a lleol sydd i’r plentyn hwn.

Felly, nid hanes na stori sydd yma, ond storîau sy’n dra gwahanol eu pwrpasau a’u grym, â’r ddwy wedi cyfareddu dychymyg pobl dros ddau fileniwm cyfan.     Mae eu gweld fel ‘hanes’ yn dibrisio’r grym hwn, a’u negeseuau canolog.    Boed i’r adfent hwn fod yn un o gyffro i chi, wrth i ni weld bywyd Iesu o Nasareth fel un perthnasol i’r bugail a’r brenin, y doethion a’r distadl.  Boed i haenau bwriadol yr efengylau siarad gyda ni gyd fel storiau cyfoethog di-amser.  Efallai, yn y diwedd, byddwch chi fel fi jyst yn falch o allu ymlacio gyda Ioan a gweld y cyfan fel dirgelwch pur…….

“Yn y dechreuad yr oedd y Gair; yr oedd y Gair gyda Duw, a Duw oedd y Gair. Yr oedd ef yn y dechreuad gyda Duw. Daeth pob peth i fod trwyddo ef; hebddo ef ni ddaeth un dim sydd mewn bod. Ynddo ef yr oedd bywyd, a’r bywyd, goleuni dynion ydoedd. Y mae’r goleuni yn llewyrchu yn y tywyllwch, ac nid yw’r tywyllwch wedi ei drechu ef.”

Dwy Ochr y Geiniog

Dwy Ochr y Geiniog

Mae yna ddwy ochr i bob ceiniog, medden nhw, ac mae hynny yn wir i ni fel eglwysi yn ystod y pandemig yma hefyd. Mae’r salwch ei hunan wedi bod yn ddieflig ac wedi achosi dioddef a thristwch ymhlith teuluoedd ar draws y byd. Ein gobaith mwyaf yw y bydd brechiad i wrthsefyll yr haint ar gael cyn gynted â bo modd.

Mae’n bwysig ein bod ni yn gweddïo am nerth i ddelio gyda’r sefyllfa, yn gweddïo am ras wrth ddelio gyda phobl ac yn cofio egwyddorion yr Arglwydd Iesu o gynnig cymorth i’r gwan a’r tlawd. Ni ddylid anghofio’r effaith feddyliol ar bobl chwaith, na’r unigrwydd mae cyfnodau dan glo yn gallu ei achosi.

Mae’r cyfnod ynddo’i hunan a’r ymateb i’r pandemig wedi ein pegynu ar adegau: rydym wedi gweld cymwynasgarwch a chariad at gymdogion ar ei orau, ond yn anffodus rydym wedi gweld hunanoldeb trahaus yn brigo i’r wyneb yn ogystal. Mae’r rhain i gyd yn ffactorau sydd raid i ni fel Cristnogion, ac yn wir fel dynoliaeth, eu hystyried ac ymateb iddynt.

Fel eglwysi lleol sydd dan fy ngofal fe wnaethom ymateb ar y cychwyn trwy gynnig gwasanaeth i unrhyw un oedd angen cymorth mewn unrhyw fodd, boed i gasglu meddyginiaethau neu siopa ar eu rhan. Roeddem wedi bod yn casglu ar gyfer y banc bwyd ers rhai blynyddoedd ond roedd hwn yn gyfle pellach i roi ein Cristnogaeth ar waith. Mae’n hanfodol fod pob eglwys yn rhan hyfyw o’i chymuned ac mae’n bwysig bod aelodau’r eglwys yn ymarfer egwyddorion yr Arglwydd Iesu lle bynnag bo cyfle i wneud hynny. Braint a phleser oedd cael cynnig y gwasanaeth ac fe’m plesiwyd yn fawr gan y nifer oedd yn fodlon cynnig cymorth.

O ran gwasanaethau ac oedfaon, fe orfodwyd ein heglwysi i gau wrth gwrs, ond prysuraf i ddweud mai drws yr adeilad oedd ar gau, nid drws yr eglwys. Mae drws yr eglwys wedi parhau ar agor led y pen a dyna’n dyletswydd ar unrhyw gyfnod fel hyn. Beth mae hyn yn ei olygu felly?

Rydym fel eglwysi ac aelodau wedi gorfod troi at gyfrwng newydd er mwyn cadw mewn cysylltiad, ac mae nifer wedi defnyddio e-byst a Facebook a Zoom am y tro cyntaf. Byddai’r enwau yna wedi bod yn ddieithr i nifer cyn y cyfnod yma, ond am wn i y byddan nhw bellach yn rhan annatod o eirfa’r eglwys wrth i ni symud ymlaen.

Rydw i wedi bod yn paratoi myfyrdodau wythnosol ers Sul y Blodau, ’nôl ym mis Mawrth. Yr hyn sydd wedi fy syfrdanu yw cael ymateb positif gan bobl na fuont yn agos i oedfa ers blynyddoedd ac mae’r nifer sydd wedi manteisio ar yr hyn sy’n cael ei gynnig yn anhygoel, a dweud y gwir.

Mae’r myfyrdodau yn fyrrach nag oedfa arferol wrth gwrs, ac yn yr oes yma lle mae soundbites yn cael eu defnyddio mor aml, mae’n ymddangos bod y neges yn cael croeso twymgalon.

Dw i’n credu hefyd ein bod ni mewn cyfnod lle mae pobl angen neges i bwyso arni, angen sicrwydd am ddyfodol diogel, angen clywed y Gair ac angen rhannu mewn gweddi. Rwy’n gwbl ymwybodol nad oes modd cyrraedd pawb trwy’r dulliau yma ac rydym wedi bod yn dosbarthu copïau caled o’r myfyrdodau yn ogystal.

Fe ddatblygwyd ar y syniad i greu gwasanaeth ar Zoom – cwrdd plant, Ysgol Sul, oedfa ddiolchgarwch a chymundeb, er enghraifft. Roedd hyn yn eithaf chwyldroadol i rai o’r aelodau hynaf, ond eto fe weithiodd y cyfrwng yn wych.

Mae cyrddau diaconiaid wedi eu cynnal dros Zoom, a phawb yn bresennol! Y cwestiwn y dylem ei ofyn i ni’n hunain yw: a fyddem wedi mentro mor ddwfn i’r cyfeiriad yma oni bai am ein sefyllfa bresennol?

Roeddwn wedi cyflwyno sgriniau yn yr eglwysi ac yn eu defnyddio yn achlysurol, er y gwyddwn fod rhai’n amheus o’r cynllun hwnnw. Mae’r arbrawf hwnnw wedi bod yn llwyddiant, wrth gwrs.

Ochr bositif y cyfnod yma yw ei fod wedi ein gorfodi i fentro, ac i gyfaddef y dylem fod wedi mentro yn gynt. Ond yr hyn sydd wedi gweithio i’r cyfeiriad yma yw nad oes neb wedi gwrthwynebu nac amau’r cyfrwng, gan nad oedd dewis, efallai! Gan mai traddodiadol yr ydym wrth natur, mae’n siŵr y byddai ceisio cyflwyno myfyrdodau fel hyn y tu allan i’r cyfnod yma wedi wynebu cwestiynau ac amheuon.

Does dim amheuaeth mai’r ochr orau i’r geiniog yn ystod y cyfnod tu hwnt o anodd yma yw’r modd y mae’r eglwys wedi gorfod edrych arni ei hunan, cynnig gwasanaeth i’r gymuned, cefnogi ein gilydd ac addoli trwy ddulliau newydd sydd wedi apelio at gynulleidfa ehangach.

Beth am y dyfodol, felly, beth am y cyfnod nesaf? Y ‘normal’ newydd.

Efallai mai’r ‘ffordd newydd’ ddylai fod, gan fod normaleiddio yn cymryd amser i dreiddio’n arferiad. Rhaid i ni gofio fod Eglwys Dduw wedi byw trwy lawer newid, sawl creisis a chyfnodau anodd.

Cofiwn hefyd mai Eglwys Dduw yw hi ac fe fydd e’n gofalu am ei eglwys; ein gwaith ni yw gofalu am y bobl.

Does dim amheuaeth nad oedd yna waith ystwytho ar ein heglwysi ers blynyddoedd lawer ac all pethau ddim mynd yn ôl i fel yr oedden nhw yn dilyn y cyfnod yma. Yn bersonol, rydw i’n parchu’r rhai sydd yn hoffi’r traddodiadol ond am gadw’r rhai sydd wedi ymuno yn y dulliau newydd hefyd, ac yn credu’n gryf fod yn rhaid priodi’r hen a’r newydd i gryfhau’r eglwys.

Ar ddiwedd y dydd, mae’n rhaid i eglwys fod yn berthnasol ac yn allweddol i’w chymuned. Bydd yn rhaid i ni ddefnyddio’r hyn rydym wedi ei ddysgu yn ystod y cyfnod yma, y dechnoleg fodern sydd wedi ei gorfodi arnom, os liciwch chi. Mae modd cynnal myfyrdodau, oedfaon, Ysgol Sul, creu podlediadau ac yn y blaen.

O briodi hyn i gyd ochr yn ochr â dychwelyd i’n capel ar gyfer oedfaon ym mha ddull bynnag, fe allwn gryfhau’r neges a lledaenu apêl yr eglwys.

Yn dilyn y cyfnod anodd yma mae pobl angen gobaith, oherwydd heb obaith, heb ddim! Mae ein byd wedi mynd trwy gyfnod lle mae casineb a hunanoldeb wedi teyrnasu mewn rhai agweddau o fywyd ac mae rhaid i ni fel Cristnogion ddangos y gobaith sydd yn neges efengyl Iesu Grist.

Cenhedlaeth sy’n prysur gefnu ar Dduw yw’n cenhedlaeth ni, fel y gwyddom, ac wrth gefnu ar Dduw fe gaiff Cymru ei hunan cyn hir heb obaith yn y byd fydd yn werth sôn amdano.

Duw yw ffynhonnell ein gobaith, nid dyn. Rydym yn byw mewn cyfnod o broblemau a chreisis, sut allwn ni ddatrys hyn? Pa obaith allwn ni ei gynnig iddyn nhw?

Beth am y dyfyniad Saesneg yma: “You have to live with men to understand their problems but you have to live with God to solve them.”

Ie, dyfyniad sydd yn mynd at galon y gwir a ’sdim ots sut y byddwn yn cyflwyno’r neges yma na pa ddull a ddefnyddiwn, mae’r neges yr un.

Rhaid ceisio manteisio ar yr hyn yr ydym wedi’i ddysgu ac wedi’i ddefnyddio yn ystod y cyfnod yma i adeiladu eglwys well gan sicrhau ein bod yn berthnasol i bawb o fewn ein cymunedau.

Dw i’n terfynu gyda geiriau Paul yn ei lythyr cyntaf at y Rhufeiniaid:

“A bydded i Dduw, ffynhonnell gobaith eich llenwi
â phob llawenydd a thangnefedd wrth i chwi
arfer eich ffydd nes eich bod, trwy nerth
yr Ysbryd Glân yn gorlifo â gobaith.”

Gwyn Elfyn Jones

Sŵmio’r Sul i Eglwys Bresbyteraidd Westminster, Southwest, Washington DC

Sŵmio’r Sul i Eglwys Bresbyteraidd Westminster, Southwest, Washington DC

Sul, 22 Tachwedd 2020

Roedd un oedfa Sŵm Sul wedi bod rhwng 11 a 12 o’r gloch, a chynulleidfa fawr oherwydd mae’n eglwys fawr o ran adeilad, adnoddau, aelodau – a gweledigaeth. Yna, wedi’r oedfa, roedd gwahoddiad i ymuno â’r RBS sydd yn cyfarfod bob Sul rhwng 12.30 a 2 o’r gloch. Rhaid brysio i ddweud nad banc yw’r RBS hwn ond rhan ganolog o fywyd eglwys Westminster. Rhaid prysuro i ddweud hefyd nad oes a wnelo’r eglwys hon ddim â Westminster, Llundain. Resistance Bible Study yw RBS ac mae’n cael ei gyflwyno fel hyn ar wefan yr eglwys

Thought-provoking and stimulating study and discussions rooted in biblical teachings practically applied to today’s justice challenges … RBS also sponsors other action for justice such as our campaign against voter suppression

Os yw cefnogwyr Donald Trump wedi rhoi enw gwael i Gristnogion America, dyma’r eglwys i chi swmio iddi i sylweddoli fod yna eglwysi Americanaidd sydd â chymaint i’w ddysgu i’r eglwys ym mhob man. Yr un Beibl a ddefnyddir â Beibl enwad o’r un enw yng Nghymru, fel pob capel yng Nghymru: Beibl y Gwrthwynebwyr. Ond nid gelynion sy’n difa ac yn dychryn yw’r gwrthwynebwyr: ’yng ngŵydd fy ngwrthwynebwyr’? Ond eglwys yw hon sy’n sylweddoli beth yw bod yn eglwys yn y mannau hynny lle mae yn byw yn frwydr yng nghymunedau enfawr, tlawd America neu unrhyw wlad arall. Crist yw’r Gwrthwynebwr i gyfundrefn a gwleidyddiaeth sy’n gyfrwng i greu anghyfiawnder, caethiwed i gyffuriau o bob math, diweithdra, digartrefedd, tor cyfraith, gwrthdaro cymunedol a hilyddiaeth – a hynny mewn gwlad gyfoethog. Nid Crist y Cydymffurfiwr sydd i’w ddisgwyl yma.

Mae Ann Griffith yn aelod o’r eglwys hon ac o’r RBS. Mae hi’n yn cysylltu’n aml ac wedi cyfrannu i Gristnogaeth 21; roedd ei llais yn gyfarwydd ar Radio Cymru ac ar S4C yn ystod ymgyrch etholiad arlywyddol America. Roedd hi wedi gwahodd rhai ohonom i ymuno yn y cyfarfod arbennig hwn oedd yn edrych ar waith a rhaglen yr RBS cyn seibiant byr dros yr haf, er nad yw gwaith y grŵp yn dod I ben. A defnyddio’r jargon, oherwydd natur y gwaith, mae hwnnw yn 24/7.

Fe ddechreuodd y sesiwn, oedd hefyd yn barhad o’r addoli cynharach, â chân gospel, a’r côr yn canu a dawnsio ac yn cynyddu mewn nifer, yn y sgwâr o flaen yr eglwys – y lle delfrydol, waeth pa mor hardd yr eglwys, i ganu clod a dawnsio’r ffydd. ‘Every praise is to our God’ – Ann oedd yn croesawu (am fod rhai ohonom o Gymru) ac roedd ei geiriau o groeso yn arweiniad i weddill y sesiwn: ‘Dywedodd wrthyt, feidrolyn, beth sydd dda, a’r hyn a gais yr Arglwydd gennyt: dim ond gwneud beth sy’n iawn, caru teyrngarwch, ac ymostwng i rodio’n ostyngedig gyda’th Dduw.’ (Meica, wrth gwrs)

O liw du ac o gefndir Affro-Americanaidd y mae’r rhan fwyaf o aelodau’r eglwys, ond mae nifer, fel Ann, yn wyn neu’n gymysg o liw a chefndir. Mae hynny ynddo’i hun yn cyfoethogi eglwys.

Elfen bwysig yn y Sesiwn Sŵm hwn oedd mawl: fideo o gôr o Soweto, aelodau o’u cartrefi, yn unigolion a grŵpiau. Roedd y caneuon yn gofiadwy (nid nad yw Zoom Merica yn fyr o ambell stop sydyn, cracl a gwich), fel ‘What would Jesus have me do?’, ‘It’s a long time coming’, ‘People get ready! You need no tickets – just thank the Lord’. Roedd y moliant wedi ei blethu â nifer o ddarlleniadau Beiblaidd a gweddïau byr, ond wedi eu paratoi yn ystyrlon.

Roedd un weddi o eiriolaeth yn arbennig oedd yn adlewyrchu gwaith yr RBS. Sylfaen ac ysbrydoliaeth – ac onid y cyfan – yw’r sesiynau wythnosol, sy’n arwain yn gwbwl naturiol i gariad a gofal mawr tuag at bobol eu cymuned. Roedd y weddi hon dros un oedd newydd ei ryddhau ar ôl 45 mlynedd yng ngharchar; eraill yn ddioddefwyr Cofid a dioddefwyr Alzheimer’s; person yn byw yn drawsrywiol, ac ar ddiwedd y weddi hon gweddïo dros y rhai oedd yn cario’r cyfrifoldeb o arwain America, ei chlwyfau a’i rhaniadau, i fod yn wlad iach a chyfan i bawb.

Cafwyd adroddiadau gan wahanol rai o fewn yr RBS yn cyfeirio’n fyr at agweddau arbennig o’r gwaith. Roedd rhai’n gyfrifol am anfon 15,000 o gardiau post yn gyson yn nodi’r materion (tua dwsin i gyd) oedd yn poeni’r eglwys gymunedol hon, gan wahodd unrhyw un i mewn i’r eglwys (neu i ymweld â hwy) i drafod pryderon neu ddicter ac i ymateb. Ann, gyda llaw, yw arweinydd y Poor People’s Campaign, er nad oedd yn rhoi adroddiad y tro hwn. Rhoddwyd amser i atgoffa’r RBS o’u datganiadau fel eglwys a phwysigrwydd Datganiad Cenhadol i unrhyw eglwys sydd o ddifrif ynglŷn â’i galwad. Nid digon dweud fod pob eglwys yn genhadol; mae cenhadaeth gyfled â holl fywyd a theyrnas Crist.

Roedd 22 Tachwedd yn Sul Crist y Brenin, ac ni ddaeth y sesiwn (byrrach nag arfer) hwn o’r RBS i ben heb ein hatgoffa mai brenin gwahanol iawn oedd Iesu. Nid brenin awdurdod, grym a chyfoeth, ond gwas a blygodd i olchi traed, a ddaeth i wasanaethu ac a ddaeth i wella briwiau’r ddynoliaeth, ac i adfer yr hyn a gollwyd – yn Waredwr.

Fe ddywedodd un o’r gymdeithas liwgar hon, ‘Come and find new truths with us’ ac fe ddywedodd un arall, ‘Maybe we are at a different point in our faith journey, but we are together here’.

Canol oed a hŷn oedd y rhai gweladwy yn y Sesiwn Sŵm hwn, ond yn llawn cellwair a chwerthin (roedd arweinydd y sesiwn yn dweud, ‘Amen ac amen … AC amen’ ar ôl pob cyfraniad, ac oherwydd bod yna nifer o gyfraniadau roedd yn sesiwn ‘Amen’ drwyddo draw!). Braint a bendith oedd cael picio i Washington ddoe a chael profi, yng nghwmni Ann o Aberystwyth ond sydd wedi crwydro’r byd i wasanaethu, fod yr eglwys, ym mhob ystyr, yn ddi-ffiniau.

PLlJ (23.11.20)

 

 

E-fwletin 22 Tachwedd 2020

Pwy yw fy nghymydog?

Beth ydyn ni’n ei feddwl o’n cymdogion? A beth maen nhw’n ei feddwl ohonon ni? O ran hil, crefydd a mewnfudo, er enghraifft, pa faterion sy’n ein rhannu a beth sy’n ein clymu at ein gilydd?

Dyma rai o’r cwestiynau y mae astudiaeth arbennig a gynhaliwyd yn ystod y ddwy flynedd diwethaf wedi ceisio’u hateb. Gwnaed yr astudiaeth gan yr Woolf Institute yng Nghaergrawnt a sefydlwyd yn 1998 i ymchwilio a cheisio deall y berthynas rhwng Cristnogion, Iddewon a Mwslimiaid. Ac yn ôl yr adroddiad How We Get Along, a gyhoeddwyd yr wythnos hon ac sy’n crynhoi casgliadau’r gwaith, mae rhagfarn ar sail crefydd yn gryfach na rhagfarn ar sail hil.

Mewn arolwg o 11,700 o bobl yng Nghymru a Lloegr, gwelwyd bod y rhan fwyaf o bobl yn oddefgar tuag at rai o gefndiroedd ethnig gwahanol neu o genhedloedd eraill, ond fod gan lawer o bobl agweddau negyddol ar sail crefydd.

Mae hyn yn arbennig o wir yn achos Mwslimiaid. Nhw oedd yn fwyaf tebygol o gael agweddau negyddol tuag at bobl o grefyddau eraill, a nhw hefyd oedd yn fwyaf tebygol o ddioddef agweddau negyddol gan grwpiau ffydd eraill.

Canolbwyntiodd yr ymchwilwyr ar gwestiwn priodas gymysg fel ffordd o fesur goddefgarwch a rhagfarn. Yn gyffredinol, roedd yr agweddau tuag at briodasau cymysg rhwng pobl o grwpiau ethnig a chenhedloedd gwahanol yn rhai cadarnhaol. Ond roedd y gair ‘Mwslim’ yn ennyn teimladau mwy negyddol na’r gair ‘Pacistani’, er bod y rhan fwyaf o Bacistaniaid Cymru a Lloegr yn Fwslimiaid.

Pobl dros 75 oed, y rhai heb fawr o gymwysterau addysgol, pobl o grwpiau ethnig nad oedd yn Asiaidd, a Bedyddwyr, oedd yn dangos y rhagfarn fwyaf ar sail crefydd. Ac mae dynion fel petaen nhw’n fwy anghyfforddus â’r syniad fod perthynas agos yn priodi rhywun o gefndir ethnig, o genedl neu o grefydd wahanol.

Yn gyffredinol hefyd, roedd agweddau’r Cymry a phobl gogledd Lloegr tuag at amrywiaeth yn fwy rhagfarnllyd na phobl sy’n byw yn ardal Llundain.

Ystrydeb bellach yw dweud bod y bleidlais o blaid Brecsit fel petai wedi agor cil y drws i alluogi rhai pobl i fynegi rhagfarnau hyll a di-sail yn erbyn sawl carfan o gymdeithas, ac mae diffyg goddefgarwch a pharch at eraill hefyd i’w weld mewn bywyd cyhoeddus, er enghraifft yn yr honiadau o fwlio a brofwyd yn erbyn un o weinidogion llywodraeth Llundain yr wythnos hon.

Gall hyn i gyd wneud i rywun deimlo mor ddiymadferth a di-rym, felly beth allwn ni fel unigolion cyffredin ei wneud yn wyneb hyn oll?

A mynd yn ôl at adroddiad yr Woolf Institute, efallai y dylem i gyd ddechrau wrth ein traed, ac ystyried sut rydyn ni’n dod ymlaen gyda’n cymdogion. Yydyn ni’n euog o fod yn anoddefgar a rhagfarnllyd – ar sail hil neu’n fwyaf arbennig ar sail crefydd, neu ar sail enwad, hyd yn oed?

Gellir darllen yr adroddiad cyflawn – How We Get Along: The Diversity Study of England and Wales 2020 ar wefan y Woolf Institute: https://www.woolf.cam.ac.uk/research/projects/diversity

 

Goroesi’r Pandemig

GOROESI’R PANDEMIG

Yn 1965 gwnaed ffilm The Flight of the Phoenix a seiliwyd ar nofel gan Elleston Trevor. Cyfarwyddwr y ffilm oedd Robert Aldrich, gyda’r actor James Stewart yn chwarae rhan Frank Towns, capten yr awyren cargo dwy injan. Nid oedd yn llwyddiannus pan lansiwyd hi yn 1965 ond erbyn hyn mae wedi ennill dilynwyr gan ddatblygu yn rhyw fath o gwlt.

Teithio mae’r awyren i Benghazi yn Libya, ac wrth iddi hedfan dros y Sahara mae storm dywod yn difrodi’r ddwy injan ac mae’n gorfod glanio ar frys yn yr anialwch. Mae’r rheini a oroesodd yn canolbwyntio’n llwyr ar sut i aros yn fyw, gan obeithio y daw rhywun i’w hachub. Cerddodd tri o’r criw i chwilio am werddon (oasis). Ddyddiau yn ddiweddarach, un yn unig a ddychwelodd, ac yntau bron â threngi. Ynghanol yr anobeithio cafodd un ohonynt – Dorfmann, oedd yn beiriannydd awyrennol – y syniad o adeiladu awyren fach arall o’r darnau a ddrylliwyd fel y gallent hedfan i ddiogelwch. Er bod y syniad yn swnio’n wirion, mae’n help i ganolbwyntio’u meddyliau wrth roi eu holl egni a’u gobeithion ar rywbeth positif a phosibl.

Wrth weithredu’r cynllun sylweddolant taw adeiladu modelau o awyrennau oedd arbenigedd Dorfmann, nid awyrennau mawr. Mynnodd Dorfmann taw’r un yw’r egwyddor. Eto, roedd y gweddill yn arswydo o feddwl hedfan mewn awyren oedd wedi ei hadeiladu gan berson oedd fel arfer gweithio gyda theganau! Canolbwyntia’r ffilm ar emosiynau gwahanol y cymeriadau. Wedi gorffen adeiladu’r awyren, fe’i henwir hi yn The Phoenix, ar ôl yr aderyn Groegaidd mytholegol a gododd allan o’r llwch.

Wedi cyfnodau o densiwn, mae’r awyren yn hedfan gyda’r actorion wedi eu clymu’n sownd i’r adenydd. Maen nhw’n cyrraedd gwerddon lle mae’r goroeswyr yn gorfoleddu eu bod yn dal yn fyw wedi’r fath brofiad.

Beth yn y byd sydd gan hyn i’w wneud â’r pandemig yma?

Mae megis dameg i ddangos y math o feddylfryd a gweithgarwch sydd ei angen wrth deimlo ar chwâl – boed yn fusnesau, theatrau, tafarndai, siopau, ffatrïoedd neu’n weithgarwch cymunedol ac, wrth gwrs, sefydliadau crefyddol. Siŵr iawn y bydd rhai yn methu ond mae’r gobaith yn yr wybodaeth y bydd rhai yn llwyddo.

Gallwn ddysgu sawl peth o’r ffilm hon:

  • Adeiladwyd y Phoenix drwy ddefnyddio dim ond yr adnoddau a’r defnyddiau drylliedig, sef yr hyn oedd wrth law. Doedd dim modd cael dim byd arall i’w ddefnyddio.  
  • Fe’i hadeiladwyd gan ddefnyddio pethau sylfaenol yn unig. Dim ond defnyddiau angenrheidiol oedd ar gael. Fe’i hadeiladwyd ag un nod mewn golwg, sef cludo’r goroeswyr gyda’u storïau, eu breuddwydion, a’u dyheadau ynghyd â’u gwerthoedd.
  • Nid rhywbeth tlws, sgleiniog, oedd y Phoenix. Doedd hi ddim i fod i bara am byth. Rhywbeth ymarferol, dros-dro yn unig, i ateb gofynion sefyllfa argyfyngus. Rhywbeth i ateb argyfwng y foment i ddianc o’r uffern a chyrraedd gwerddon lle byddai cyfle i adfer, ailennill, ailfeddwl. Mae gan y rhan fwyaf o enwadau eu cyfundrefnau sy’n cyfarwyddo dulliau gwahanol, megis diheintio, cadw pellter, cofrestr o’r rhai sy’n bresennol a’u manylion cyswllt, ynghyd â phennu llefydd eistedd 2 fetr ar wahân. Dim ond â’r adnoddau a’r deunydd sydd wrth law y gallwn adeiladu. Rhaid edrych o gwmpas ar holl ddarnau gwasgaredig ein cynulleidfaoedd i weld beth sydd ar gael ac a fydd o ddefnydd wrth gydweithio â’r adeiladu.
  • Er i’r awyren gael ei chwalu, gall fod yna adnoddau cuddiedig, efallai sy’n angof, neu nad ydym yn gwerthfawrogi eu gwerth. Rhaid peidio â dibynnu ar siawns y daw rhywbeth o rywle, boed yn ffliwc neu wyrth.
  • Roedd y Phoenix yn medru cael ei chynllunio a’i hadeiladu gan ddefnyddio darnau pwysicaf a mwyaf defnyddiol yr awyren a chwalwyd yn unig. Cafodd ei gwneud i gario pobl sydd â gweledigaeth, penderfyniad a dealltwriaeth, a’r awydd i ddefnyddio’u pwerau i wireddu breuddwydion.
  • Wrth i’r Phoenix godi o’r anialwch mae’n gadael y darnau diwerth ar ôl. Mae yna bethau diwerth yn medru bod yn ein crefydd, megis ofergoelion. Y cargo pwysicaf ar adenydd y Phoenix oedd y bobl. Wrth ganolbwyntio ar dechnegau a systemau newydd neu wahanol o gyfathrebu, peidiwn â cholli golwg ar bobl.
  • Ar yr union foment o greisis doedd dim angen i’r Phoenix fod yn brydferth, sgleiniog a glân, nac yn siwper effeithiol. Ni fydd yn barhaol a sefydlog. Agenda at rywbryd eto yw’r rheina. Yr hyn wnaeth Dorfmann oedd defnyddio’i brofiad a’i wybodaeth, a’u haddasu at heddiw. Y peth mawr heddiw yw codi o’r ddaear a glanio ger y werddon i adfer, ailfeddwl, ac efallai ystyried deinameg y grwpiau gwahanol.

Yn E-fwletin Cristnogaeth 21 ar 2 Awst cafwyd geiriau heriol:

Cafwyd rhaeadr fyrlymog o syniadau ar y cyfryngau cymdeithasol; rhaid, meddir, parhau gyda’r arlwy dechnolegol, rhaid cyfuno’r traddodiadol a’r newydd. Un farn bendant sydd wedi amlygu ei hun: nid dychwelyd i’r hyn a fu ddylai’n nod fel eglwysi fod. Os mai dim ond ymdrechu i gael pethau ’nôl i’r hyn oeddent yw ein dymuniad, cystal derbyn ein methiant nawr, a chyfaddef ein hamharodrwydd i ddysgu.

Estyn y cyfle hwn hefyd gyfle, nid yn unig i edrych ar ffurf ein haddoliad a’n cenhadaeth, ond hefyd ar sut y mae’n heglwysi yn cael eu rhedeg. Clywyd mewn trafodaethau ar Radio Cymru nifer o swyddogion eglwysi yn dweud ei fod yn ormod o waith i weithredu canllawiau’r Llywodraeth ac nad oedd y byd technolegol yn rhywbeth y medrent ymdopi ag ef. Clywyd mewn un cyfweliad gyfaddefiad bod cyfartaledd oed swyddogion yr eglwys yn 75 mlwydd oed ac mai go brin y medrent wneud llawer i sicrhau parhad y dystiolaeth. Dyma’r ffyddloniaid dewr a dygn sydd wedi brwydro i gadw’r achos i fynd ers degawdau. Mawr ein diolch iddynt, ac yn sicr ni ddylid bod yn feirniadol nac yn anystyriol ohonynt. Rhaid, er hynny, gofyn y cwestiwn: sut y crëwyd y fath sefyllfa?

Pan ddaw’r cyfnod hwn i ben, bydd ein cymunedau crefyddol yn edrych yn wahanol i’r hyn oeddent ar ddechrau’r flwyddyn. Am nawr, rhaid bwrw ymlaen i adeiladu fel y gallwn hedfan at yr oasis. Cofiwn, serch hynny, er mor hwylus yw’r cyfryngau cymdeithasol i gynnal cyfarfodydd ar lein, rhaid gofalu nad yw’n lladd y gelfyddyd o sgwrsio a chymdeithasu. I mi, mae addoli yn brofiad cymdeithasol ac yn gyfle i rannu ag eraill. Anodd cael y profiad a’r teimlad hynny drwy Zoom. Mae teimlad o bellter, o fod ar wahân ac yn unigolyddol. Canlyniad hyn yw’r teimlad o fod yn oeraidd ac yn anghymdeithasol.

Cen Llwyd

Bywyd Chwyldroadol y Deyrnas

Bywyd Chwyldroadol y Deyrnas

1

Mae rhai geiriau yn hawdd iawn i’w gorddefnyddio! Un ohonynt, fel arfer, fyddai’r gair ‘chwyldroadol’ – ond rywsut, prin fod gair arall yn gweddu cystal yn yr amseroedd rhyfedd yr ydym yn byw drwyddynt.

Yn ei draethawd – ie, ‘chwyldroadol’ (!) – ar athroniaeth gwyddoniaeth, The Structure of Scientific Revolutions, mae Thomas Kuhn yn cyferbynnu gwyddoniaeth ‘normal’ a gwyddoniaeth ‘chwyldroadol’. Cysyniad canolog Kuhn, wrth gwrs, yw’r ‘paradigm’, y fframwaith o feddwl sy’n galluogi gwyddonwyr i ymgodymu â phroblemau, llunio arbrofion, a phrosesu darganfyddiadau. O fewn y paradeim, fe ddigwydd gwyddoniaeth ‘normal’; y drafferth yw fod gwyddoniaeth normal fel pe’n dihysbyddu gallu’r paradeim cyfredol i fframio cwestiynau y gellir eu hateb o fewn y paradeim.

Dyna pryd y digwydd, yn ôl Kuhn, ‘chwyldro’ gwyddonol. Hanfod chwyldro o’r fath yw ‘llam’, neu ‘naid’ i mewn i baradeim newydd – syfliad paradeim, neu’r enwog ‘paradigm shift’. Yr enghraifft glasurol yw’r newid o baradeim Newton ar gyfer ffiseg i baradeim Einstein. Nid mater o esblygiad mo hyn; mae Kuhn yn berffaith glir y daw paradeim newydd i fodolaeth yn gyflawn, ac y caiff ei gydgrynhoi gan wyddonwyr yn dechrau gweithio, yn dechrau ‘gwneud gwyddoniaeth “normal”’ – o’i fewn.

Fe ellid mynegi’r peth fel hyn. Nid yw paradeim newydd yn codi o atebion y paradeim blaenorol, ond o’r cwestiynau sy’n amhosibl eu hateb o fewn yr hen baradeim.

Doedd disgyrchiant ddim yn plygu na gofod nac amser ym mharadeim Syr Isaac! Ni allai’r paradeim Newtonaidd egluro ffenomenau y gellid eu gweld gan seryddwyr, er enghraifft. Dim ond pan lamodd Einstein i mewn i baradeim lle mae disgyrchiant yn plygu gofod, ac yn arafu amser – oherwydd bod cyflymdra goleuni yn ddigyfnewid, ac felly dim ond plygu gofod all esbonio … Ac yn y blaen, ac yn y blaen. Ond beth sydd a wnelo hyn â COVID-19, a ninnau fel Cristnogion yn y 21ain ganrif?

2

Wel, mae’r byd wedi newid. Mae’r ymwybyddiaeth o hyn yn treiddio drwodd i bobl ar sawl lefel, ac mewn sawl ffordd. Mae dirnadaeth bellgyrhaeddol nad yw’r byd yn gweithio yn yr un ffordd ers diwedd mis Mawrth. Nid yw’r hen fframweithiau o feddwl yn abl i ateb y cwestiynau sy’n codi o ddydd i ddydd, bron iawn o awr i awr, bellach. Nid yn unig mae’r atebion yn henffasiwn a heb berthnasedd – dyna rywbeth yr ydym ni fel Cristnogion blaengar wedi bod yn ei rybuddio am iaith a hunangyflawniad yr Eglwys ers blynyddoedd! – mae’r cwestiynau, hyd yn oed y cwestiynau, oedd yn swnio’n gyfredol mor ddiweddar â mis Mawrth, yn dechrau ymddangos yn amherthnasol.

Dyna arwyddocâd COVID yng nghyswllt cymdeithas, diwylliant a ffydd: peri cyflymu’n aruthrol broses tranc yr hen baradeim. Yn sydyn, mae pandemig wedi newid nid yn unig amodau byw cymdeithasau cyfain ond dirnadaeth miliynau ar filiynau o bobl o gynaliadwyedd ein ffordd o fyw. Gellir crynhoi’r cyfan mewn chwe gair: ‘Ni allwn fynd ymlaen fel hyn …’

Yn sydyn, gellir dirnad y rheidrwydd o fformiwleiddio cwestiynau newydd, sy’n crisialu’r mewnwelediad ‘na allwn fynd ymlaen fel hyn’.

Cwestiynau newydd? Wel, mae rhai o’r cwestiynau newydd yn eithaf hen, bellach! Cwestiynau ynglŷn ag anghydraddoldebau economaidd anfoesol ar draws cymdeithasau yn fyd-eang, a’n cymdeithas ni yn arbennig iawn, ond y tu hwnt i hynny anghydraddoldebau gwirioneddol anhygoel rhwng golud cylchoedd cyfyng cyllid rhyngwladol a gweddill y ddynolryw, sydd, fel y dengys yr economegydd Rudolf Steiger, yn traflyncu economi’r byd; yn gryno, nid yn unig bod mwy a mwy o’r ‘deisen’ economaidd yn perthyn i lai a llai o bobl, mae’r broses yn crebachu’r deisen gyfan.

 

 

Ac wrth gwrs, y tu hwnt i hyn i gyd, saif y realiti enfawr, hollgynhwysol, nad oes modd i hud a lledrith cyfalafiaeth mo’i guddio bellach – argyfwng hinsawdd.

Daeth moment o fewnwelediad. A dyma’r foment o chwyldro.

3

Mewn syfliad paradeim clasurol, mae gwyddonwyr (y mwyafrif, ar y dechrau) sy’n gwadu rheidrwydd ymadael â’r hen baradeim. Ys dywedodd Mark Twain, gan foesymgrymu i gyfeiriad Freud, ‘Denial ain’t just a river in Egypt.’

Os gall gwyddonwyr fod yn adweithiol, wel, bid siŵr y bydd diwinyddion ac eglwyswyr adweithiol! Ac felly hefyd, ddegau – cannoedd – o filiynau o bobl sy’n delio mewn theorïau cynllwynio a ‘fake news’, er mwyn parhau i fyw mewn fframwaith o ddeall y byd nad yw, bellach, yn gwneud unrhyw sens.

Ond mae miliynau eraill wedi canfod breuder y byd: breuder economaidd cymdeithasau gorllewinol, gwerthu breuddwydion gweigion sy’n pweru prynwriaeth ac yn difrodi’r amgylchedd. ‘Ni allwn fynd ymlaen fel hyn …’

Mynnai Reinhold Niebuhr na ellid galw diwinyddiaeth yn Gristnogol nad oedd yn drwyadl eschatolegol. Eschatoleg? ‘Deled dy deyrnas, gwneler dy ewyllys, megis yn y nef, felly ar y ddaear hefyd …’ Anniddigrwydd sanctaidd, yr ymateb i alwad Iesu i fyw yn y byd fel y mae, y math o fywyd sy’n perthyn i’r byd fel y dylai fod, i fyw bywyd y Deyrnas yn awr – dyna eschatoleg, ac yn sydyn, mae cynulleidfa enfawr yn barod i ymateb i gyhoeddiad o’r fath, nid oherwydd eu bod wedi ymadael â’r hen baradeim, ond oherwydd na wna’r hen baradeim, wedi ei oleuo yn ei holl annigonedd affwysol gan fellten COVID, wedi ynganu’r hyn y gellid cynt ei wthio i gefn y meddwl: ‘Ni allwn fynd ymlaen fel hyn …’

4

A dyna’n profiad yn Eglwys Unedig Bute. Cyn mis Ebrill, fe fyddai cynulleidfa o 90–100 wedi bod yn Sul da i ni yn Rothesay. Bellach, rydym yn amcangyfrif bod dros 300 o bobl (efallai cryn dipyn dros 300) yn addoli gyda ni bob wythnos. Fe fydd yr un peth yn wir ym mhrofiad llawer ohonom.

Cawsom neges gan anffyddiwr yn diolch i ni am y gwasanaethau, a’r unig reswm y gallwn feddwl y byddai hynny’n digwydd oedd bod ein haddoliad yn mynegi – yn wir yn cyhoeddi – anniddigrwydd â phethau fel ag y maent, a’r rheidrwydd o ymadael â’r hen baradeim. Yn sydyn, ymddengys yr Eglwys nid fel sefydliad sy’n cyhoeddi hawliau hen ddyn gwyn, barfog uwchben y cymylau, ond fel ffenomenon sy’n galluogi byw bywyd sy’n mynegi ‘anniddigrwydd sanctaidd’ â phethau fel ag y maent, yn enw pethau-fel-y-dylent-fod. Dyma ystyr dyfnach y newidiadau amlwg yn ein bywyd fel cynulleidfa a chymuned: cofleidio cyfryngau digidol, ymfudo i cyberspace, dod i ddirnad nad oes dim afreal ynglŷn â rhithrealiti … (Duw a’n helpo ni, ai dyna’r cyfieithiad Cymraeg gorau o ‘virtual reality’ y gellid ei ddyfeisio?)

Sut mae dechrau dygymod â’n darganfyddiad fod dathlu’r Cymun am 11 y bore ar y Sul yn dwyn ynghyd nid yn unig bobl nad ydynt yn bresennol yn yr adeilad bryd hynny, ond nad ydynt hyd yn oed yn cymryd y bara a’r gwin yn yr un ‘foment’? Sut, ond trwy ymadael â’r hen baradeim a cheisio un newydd?

Nid arfer gormodiaith fyddai dweud fod popeth yr ydym ni wedi ei brofi fel cynulleidfa ers mis Ebrill yn cadarnhau ein bod ni, ynghyd â miliynau eraill, wedi ein lluchio allan yn derfynol o hen fframwaith, oherwydd nad oedd yn cyfateb i’r data.

O’r diwedd, yr ydym yn byw mewn zeitgeist chwyldroadol sy’n cyfateb i radicalrwydd yr Efengyl! Yr her, i ni fel cynulleidfa, yw derbyn hyn fel rhodd Duw. Nid cyfnod i ddiwinydda yn ‘normal’ mo hwn. Cyfnod yw i fyw bywyd chwyldroadol y Deyrnas.

John Owain Jones