Archif Awdur: Golygydd

Pasg 2018

PASG 2018 (Marc 16:1–8)

“Peidiwch ag arswydo. Yr ydych yn ceisio Iesu, y gŵr o Nasareth a groeshoeliwyd. Y mae wedi ei gyfodi; nid yw yma; dyma’r man lle gosodasant ef. Ond ewch, dywedwch wrth ei ddisgyblion ac wrth Pedr. ‘Y mae’n mynd o’ch blaen chwi i Galilea: yno y gwelwch ef, fel y dywedodd wrthych.’”

 ‘Pasg llawen!’– dyna’r ymadrodd cyfoes, yntê, tebyg i’r Saesneg: ‘Happy Easter!’

Maen nhw’n gwneud y pethau hyn yn well yng ngwlad Groeg. Hyd yn oed mewn gwesty digon syml fe fydd ymwelwyr yn derbyn wy wedi’i ferwi’n galed a’r anerchiad ‘Christos Anneste’. A phan fydd rhywun yn clywed y geiriau, yr ateb iawn yw ‘Alithos Anneste’.  Mae’n trosi’n hawdd i’r Gymraeg ac yn rhan o’n gwasanaeth ni’r bore ’ma.

 Atgyfododd Crist – atgyfododd yn wir.

Y trafferth yw y bydden ni’r Cymry’n rhy swil o lawer i’w ddweud y tu allan i furiau’r eglwys. Ond o leia dwedwch e ag argyhoeddiad yma: ‘Atgyfododd Crist, atgyfododd yn wir.’

Eleni, yn y cylch darlleniadau, Efengyl Marc sy’n cael sylw arbennig. A dyna paham y  darlleniad moel, ymddangosiadol ddigalon sydd o’n blaenau ni. Mae ysgolheigion yn reit gytûn erbyn hyn mai Marc oedd yr Efengyl gyntaf i gael ei hysgrifennu. Ac mae’r disgrifiad o’r gwragedd yn mynd at y bedd yn hynod siomedig o’i gymharu â’r Efengylau eraill; yno mae yna ddisgrifiadau o bobl yn cael gweld  Iesu ac, ar waethaf yr anawsterau, yn ei adnabod. Yma, dim ond addewid sydd y cân’ nhw ei weld rywbryd yn y dyfodol. Ac mae’r gwragedd yn anobeithiol: ‘ni ddywedasant ddim wrth neb, oherwydd yr oedd ofn arnynt’. Dim llawer o obaith na llawenydd yn yr ymateb yna!

Mae’r dyn ifanc sydd yn y bedd (yn yr Efengylau eraill, angylion yw’r rhai wrth y bedd) yn dweud wrthynt:

“Peidiwch ag arswydo. Yr ydych yn ceisio Iesu, y gŵr o Nasareth a groeshoeliwyd. Y mae wedi ei gyfodi; nid yw yma; dyma’r man lle gosodasant ef. Ond ewch, dywedwch wrth ei ddisgyblion ac wrth Pedr. ‘Y mae’n mynd o’ch blaen chwi i Galilea: yno y gwelwch ef, fel y dywedodd wrthych.’”

 A pwy yw’r dŷn ifanc, tybed? Oes cysylltiad rhyngddo fe a’r llanc sy’n dianc o ardd Gethsemane yn y bennod cynt, ac yn colli’r wisg liain oedd amdano? Ydi’r lliain, sydd fel petai’n cynrychioli ofn a brad a diffyg ffydd y disgyblion, yn ailymddangos yn y stori hon fel rhyw fath o symbol o gywilydd wedi troi’n ogoniant?  Mae Marc yn llenor llawer rhy ddwys a gwreiddiol ei feddwl i fynd ati i egluro. Ond, a wrandawo, ystyried!

Enghraifft fach arall o fanylder Marc yw’r ffordd y mae’n disgrifio’r gwragedd yn dod at y bedd gyda’u peraroglau. Ond mae eisoes wedi disgrifio’n fanwl Iesu’n hawlio bod gwraig wedi’i eneinio o flaen llaw ar gyfer ei gladdedigaeth. Ydyn, rydyn ni i fod i sylwi ar bethau fel hyn – mae’r Efengylau’n llawn arwyddion bach manwl i’r rheini sy’n fodlon gwrando’n astud.

Ac mae angen gwrando’n astud ar y geiriau sy’n ymddangos mor ddigalon ac sy’n diweddu’r Efengyl. (Ychwanegiadau mwy diweddar yw’r hyn a gewch yn ein Beiblau presennol.) Y gorchymyn yw i fynd yn ôl i Galilea – ond ble yno? Oes yna fan daearyddol y byddan nhw’n cael profiad tebyg i’r ddau ar y daith i Emaus, neu Mair Magdalen yn yr ardd, neu’r un ar ddeg yn yr oruwchystafell? Neu a oes yma her – i fwrw ’mlaen a mynd ’nôl i’r dechrau? I fentro na allai angau ddal Iesu’n gaeth a’i fod mewn rhyw ffordd ryfeddol yn gwbl, gwbl fyw.

Mewn llawer o eglwysi cadeiriol y canoloesoedd mae ’na ryw fath o gapel y tu hwnt i’r drws gorllewinol lle roedd pobl yn dod ynghyd i lunio gorymdaith cyn gwasanaeth. Os fuoch chi erioed yn Durham, mae ’na un hardd eithriadol yno. Beth yw’r enw arno? Capel Galilea. Yma mae’n rhaid dod i gwrdd â Iesu.

Un manylyn ola’. Yn llyfr Genesis y mae’r storïau hynod am Abraham a Sara, ei wraig, y ddau sy’n rhoi sail i genedl Israel. Mae ’na dri ymwelydd yn galw heibio ac yn cael pryd o fwyd dan y dderwen yn Mamre. Wel, maen nhw’n dweud wrth Abraham y bydd e, ymhen blwyddyn, wedi dod yn dad i fachgen. Mae Sara, fel gwraig dda, yn cwato yn y babell yn gwrando, ac mae hi’n piffian chwerthin, yn cael pwl o giggles, wrth feddwl bod y tri dyn dwl yma’n meddwl y gallai hi gael babi yn ei henaint ac Abraham hefyd yn hen. Ac mae’r tri yn ei chlywed hi’n chwerthin ac yn gofyn pam. Mae hi fel croten ysgol wedi cael ei dal, yn gwadu ei bod hi wedi chwerthin, ac mae’r testun yn egluro “am fod arni ofn”. Allan o’r ffaith nad ydi hen wragedd ddim yn cael babis y daw’r baban amhosibl, Isaac. Ystyr yitzak yw “chwerthin”. ’Nôl yn nechrau’r genedl y mae anobaith ac ofn, ac mae ’na addewid hefyd.

Yn yr ardd ar fore’r Pasg yn Efengyl Marc, y mae ofn, ac addewid a gobaith y byddan nhw’n gweld Iesu eto yng Nghalilea. Ond yn union fel Sara, ‘yr oedd arnynt ofn’.

Y mae cyfnod newydd yn cychwyn. Ac wrth i ni fynd i’n Galilea ni, mewn galar ac yn llawn amheuaeth, cawn ei weld. Falle’ch bod chi wedi cyrraedd eich Galilea chi eisoes. Dyna ble mae llawenydd y Pasg. I’r rhai sydd ddim wedi cyrraedd yno, mae’r addewid yn dal. A’n braint yw cyhoeddi: ‘Atgyfododd Crist, atgyfododd yn wir.’

Gair i’r Cymry: Archwilio Testament Newydd 1567

Gair i’r Cymry: Archwilio Testament Newydd 1567

Dydd Sadwrn, 26 Mai 2018
Ystafell Teifi, Canolfan Gynadledda Halliwell
Prifysgol Cymru: y Drindod Dewi Sant, Heol y Coleg, Caerfyrddin, SA31 3EP

Trosolwg

Brwydrodd William Salesbury (1520 – 1599?) yn daer ar i’r Cymry gael “yr yscrythur lan yn ych iaith”. Un o’i weithiau pwysicaf oedd Kynniver llith a ban, sef cyfieithiad i’r Gymraeg o’r Epistolau a’r Efengylau a benodwyd yn Llyfr Gweddi Gyffredin Saesneg 1549. Fodd bynnag, cofiwn amdano yn bennaf oll am y gwaith arloesol a wnaeth ef, ochr yn ochr â Richard Davies, Esgob Tyddewi, ym Mhalas yr Esgob yn Abergwili, i gyfieithu’r Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg. Mae’r ddwy gyfrol yn gerrig filltir yn hanes Cymru o ran diwinyddiaeth, litwrgi a datblygiad yr iaith a phwrpas y diwrnod hwn fydd cael cyfle i ystyried y cyfraniad aruthrol hwn.

Rydym yn hynod o falch o gael croesawu naw arbenigwr yn y maes i’n hannerch, gyda’u cyflwyniadau wedi eu trefnu mewn tri chylch o dri. Bydd y cylch cyntaf yn ystyried cyd-destun y gwaith a fu’n digwydd yn sgil newidiadau ysgubol y Dadeni a’r Diwygiad; awn ati i archwilio testunau’r cyfnod yn yr ail; ac yn y trydydd ystyrir dylanwad Testament Newydd 1567 ar y cyfieithiadau a ddaeth wedyn. Ym mhob cylch bydd y cyflwyniadau’n cymryd tua 20 munud yr un, gyda 30 munud ar y diwedd er mwyn holi’r darlithwyr.

Amserlen y Diwrnod

10.00am  Y Foreol Weddi (yn ôl trefn 1567) yng Nghapel y Brifysgol
10.30am  Coffi yn Ystafell Teifi
10.50am  Gair o groeso gan Esgobaeth presennol Tyddewi, y Wir Barch. Joanna Penberthy
11.00am  Y cylch cyntaf o ddarlithoedd

Y Cyd-destun: y cefndir i Destament Newydd 1567

1A Yr Athro Emeritws Ceri Davies – ‘William Salesbury: Dyneiddiwr Cristnogol’
1B Dr Robert Pope – ‘Sola Scriptura: Prif Gynsail y Diwygiad Mawr?’
1C Yr Athro Emeritws D. Densil Morgan – ‘Diosg yr allorau: William Salesbury a’i Baterie of the Pope’s Botereulx

12.30pm  Cinio

Bydd caffi yn gwerthu brechdanau ar agor. Fel dewis arall, gallwch ddod â rhywbeth gyda chi

1.30pm  Yr ail gylch o ddarlithoedd

Y Testun: archwilio Testament Newydd 1567

2A Dr Catrin Williams – ‘Golwg ar rai o Egwyddorion Cyfieithu William Salesbury’
2B Mr Geraint Lloyd – ‘”Air yn eu gylydd”’ – egwyddorion cyfieithu Testament Newydd 1567’
2C Dr Christine Jones – ‘”Yn ieith ei wlat”’: Golwg ar gyfieithiad Thomas Huet o Lyfr y Datguddiad’

3.00pm Te

3.30pm Y trydydd cylch o ddarlithoedd

Yr ‘Ôl-destun’: dylanwad Testament Newydd 1567

3A  Y Parch. Ddr. Adrian Morgan
3B  Yr Athro E. Wyn James
3C  Mr. Arfon Jones

5.00pm Yr Hwyrol Weddi (yn ôl trefn 1567)

Teitl i’w gadarnhau

‘Y Trobwynt Mawr: Deddf, Llyfr Gweddi a’r Salmau’
‘Darllen, darganfod a digido: o Salesbury i beibl.net

Estynnir croeso cynnes i unrhyw sydd â diddordeb i fynychu. Fodd bynnag, bydd angen cadw lle er mwyn hwyluso’r trefniadau ymarferol. Cysylltwch, os gwelwch yn dda, â Chynorthwy-ydd Personol Esgob Tyddewi, Dawn Evans, erbyn 18 Mai.

Llys Esgob, Abergwili, Caerfyrddin, SA31 2JG Ffôn : 01267 236597 dawnevans@churchinwales.org.uk 

[Copi digidol y Llyfrgell Genedlaethol o Destament Newydd 1567]

Sgwrs gydag Osian Ellis

Sgwrs gyda’r telynor Osian Ellis

Osian Ellis, portread gan David Griffiths
Trwydded GFDL, Wikimedia

Ychydig wythnosau yn ôl yr oedd Osian Ellis yn 90 oed ac fe fydd cyngerdd i ddathlu ei fywyd a’i gyfraniad yng Ngŵyl Telynau Cymru yn y Galeri nos Sul y Pasg, Ebrill 1af. Mae ei yrfa, ei lwyddiant a’i gyfraniad wedi bod yn fawr yng Nghymru ac yn rhyngwladol. Mae’n effro ei feddwl, yn ifanc ei ysbryd ac yn parhau i gyfansoddi, er nad yw bellach yn perfformio’n gyhoeddus. Mae ei ffydd wedi dod â sefydlogrwydd iddo ar hyd ei oes ac o’i gartref ym Mhwllheli mae’n gwneud y siwrnai fer pob bore Sul yn ei hen Volvo i gapel Seion (Wesleaidd) yn y dref lle mae’n addoli (ac yn organydd) gyda chynulleidfa fechan a bregus iawn. Fe fu Pryderi yn sgwrsio gydag ef ac mae’n sgwrs wahanol iawn i sgyrsiau eraill yn y gyfres hon.

 Fe wyddom eich bod yn fab y mans ac wedi gwerthfawrogi hynny. Ond beth yn arbennig o flynyddoedd gweinidogaeth eich tad fu’r dylanwad mwyaf arnoch?

Wrth ystyried dylanwadau bore oes rhaid cydnabod mai’r pwysicaf o’r rhain oedd awyrgylch y cartref, a phwy a ŵyr, efallai hefyd benddelw John Wesley ar y silff-ben-tân fel symbol o’n credo. A chyda llaw, gwallt hir John Wesley oedd cyfiawnhad ein dau fachgen (Richard a Tomos) yn eu harddegau am eu hirwalltiau eu hunain; ar wahân i hynny, nid aeth dylanwad John Wesley drwodd i’r ail genhedlaeth. Chawson nhw fawr o help yn ysgoldy ein capel yn Llundain. Byddai eu hathrawes yn agor y drws i gael mygyn (roedd ganddynt ystafell ar wahân), ac, yn ôl Richard, ni throediai ddim pellach nag Adda ac Efa ar hyd y tymor – ac mae o’n dal i gofio! Ond i’r gwrthwyneb, cefais i fy hun flas arbennig ar yr Ysgol Sul yn Salem, Aberdaron, lle roedd yno athrawon gwych, megis Wil Gladston, y gof, a’r gweision ffermydd, bryd hynny, yn ymateb yn ddeallgar i ymholiadau fy nhad. Byddem yn treulio llawer o amser yn Aberdaron yn ystod yr haf – lle magwyd fy nhad. Ond och, mae’r gymdeithas honno oedd yn Aberdaron wedi diflannu a Chapel Salem yn awr yn dŷ annedd. Rhaid imi ychwanegu bod Capel Deunant (E.B.) yn dal yn llewyrchus.

Nid wyf ddiwinydd nag athronydd, ac ni allaf esbonio maint na therfyn ein Cristnogaeth. Byddaf yn rhyw geisio byw’n ffyddlon i’r bywyd Cristnogol, ond yn weddol dawel a rhesymol, gan gymryd rhan yn holl weithgareddau’r capel. Fel rhan o deulu John Wesley symudasom lawer gwaith. Ganwyd fi yn Ffynnongroyw; yna buom ar gylchdaith Hen Golwyn am dair blynedd, yna Abergele am bum mlynedd, a Dinbych am naw mlynedd – doedd dim symud i fod yn ystod y rhyfel. Gan fod fy nhad yn teimlo bod y trefydd hyn a’u hysgolion braidd yn Seisnigaidd bryd hynny, gofalodd ein bod yn treulio’r haf yng nghymreigrwydd Pen Llŷn – a gwych oedd hynny! Mae gennym gartref yno byth ers hynny.

Mae’n gyffredin yn ein mysg fel Cymry i ddweud fod rhywun yn ‘eglwyswraig fawr’ neu’n ‘batus mawr’. A ydych yn ‘Wesla mawr’, â’r brodyr Wesley yn parhau i’ch ysbrydoli a’ch cynnal yn eich ffydd?

Na, nid yw John a Charles Wesley yn cynnal fy ffydd, ond byddaf weithiau yn cyfeirio atynt yn ysgafnfryd, fel hen ffrindiau, heb anghofio iddynt fod yn arwain adnewyddiad ysbrydol a phoblogeiddio, yn yr ystyr orau, yr emyn a’r emyn-dôn yn ystod eu cyfnod. Byddai Charles yn gwahodd llawer i’w gartref i wrando ar ei feibion talentog yn diddanu gyda’u cyngherddau ar yr harpsichord a’r piano.

Mae Eglwys Loegr a’r Methodistiaid yn Lloegr wedi cymryd camau (unwaith eto) tuag at uno. Petaech yn aelod yn Lloegr, a fyddech yn croesau uno o’r fath?

Buaswn yn falch o groesawu’r uno gyda’r Eglwys yng Nghymru. Ar y llaw arall, cofiaf imi ofyn i’r Parch R. S. Thomas unwaith, “Beth ddwedech chi taswn i’n dod at fwrdd eich cymun?” Ac atebodd yn sych: “Buaswn yn gwgu arnoch!” Ond, fel pob enwad arall, mae ganddynt broblemau i gael ficeriaid a gweinidogion cymwys.

Buaswn yn falch o gael ymuno yng ngwasanaethau’r Eglwys yng Nghymru, oni bai am y weinidogaeth sy’n ymddangos yn weddol denau i mi yn y Gymru Gymraeg. Wrth gwrs, rydan ni’n dioddef yr un problemau yn ein capeli. Caf fy siomi’n arw gan bregethwyr diddychymyg ac aneglur wrth ddarllen yr emynau a’r ysgrythur. Pam nad ydynt yn ymfalchïo yn eu neges? Onid oes neb yn eu cyfarwyddo i gyfathrebu yn glir?

Osian Ellis (llun Iestyn Hughes)

Mae eich gyrfa wedi’ch arwain at ddylanwadau eraill trwy gydweithio â chysylltiadau ehangach na’ch cefndir crefyddol Cymraeg. Sut ddylanwad fu hwnnw arnoch?

Credaf y gall cefndir crefyddol a chartrefol roddi sylfaen gref ar ein taith ddaearol. Cawn brofiadau difyr a dieithr wrth ddilyn ein gyrfa gerddorol, megis perfformio yn yr Offeren mewn eglwysi pabyddol yn yr Eidal a’r Almaen gyda’u creiriau hen a hynod – creiriau a fyddai’n ddychryn i hen Galfin o Gymro, ond mae’r hen bethau yn codi fy ysbryd a’m chwilfrydedd wrth inni ymddangos yn ne-ddwyrain Asia, Japan, yr India, Iran ac Israel. Efallai ei fod yn ystrydeb, ond mae’n siŵr fod Duw yn ehangu gorwelion ein profiad i ni ddarganfod pethau newydd. Onid oes yna rywbeth am hynny yn Llyfr Job?

A oes rhywbeth ynglŷn â Christnogaeth yn sydd yn creu anfodlonrwydd ynoch?

Un peth yn arbennig, gartref yn y capel, fydd yn fy mhoeni, sef darllen o’r Hen Destament. Er enghraifft, yn ddiweddar gofynnwyd imi ddarllen yn gyhoeddus bennod o Lyfr Josua, lle mae’n ymhyfrydu wrth ddarostwng eu gelynion. Meddai yn y 7fed bennod: ‘Bydd yr Arglwydd eich Duw yn darostwng y cenhedloedd hyn o’ch blaenau … ni all unrhyw un eich gwrthsefyll nes i chwi eu dinistrio.’ Meddai wedyn: ‘Rhoddais ichwi wlad nad oeddech wedi llafurio ynddi, a chawsoch drefi i fyw ynddynt’ a.y.y.b. – a dyma’r wobr a gafwyd am ysbeilio’r dinasoedd a chymryd drosodd y tai a’r tir ffrwythlon oddi ar eu gelynion. Rwy’n cydnabod mai fel yna oedd hi drwy Ewrop gyfan fil a dwy fil o flynyddoedd yn ôl, a chafodd y Brythoniaid eu hel o’r tir gan y Sacson, yr Almaenwyr, y Daniaid, y Vikings a’r Normaniaid. Ac mae’r Israeliaid yn dal i wneud hynny yn Jerwsalem a Thir y Meddiant, sef hel pobl Palesteina o’u cartrefi, meddiannu a dwyn eu tir.

A oes yna gyfansoddwyr arbennig sydd wedi cael dylanwad arnoch neu hyd yn oed wedi dyfnhau neu ehangu eich ffydd?

 Er imi weithio llawer gydag Alun Hoddinott a William Mathias, bûm yn gweithio’n amlach, yn hirach ac yn fwy clòs gyda Benjamin Britten – o 1959 hyd ei farw yn Rhagfyr 1976. Cyfarfûm ag ef gyntaf yn Eglwys Gadeiriol Babyddol Westminster pan oeddwn yn perfformio gyda chôr hogiau’r eglwys ei ‘Ceremony of Carols’ gyda chyfeiliant i’r delyn. Mae’r awyrgylch dyrchafol yn fyw iawn i mi o hyd. Roedd yn amlwg ei fod wedi ei blesio ac fe’m gwahoddodd i berfformio yn ei ŵyl flynyddol ym Mehefin yn Aldeburgh ar bwys traethau oer Suffolk.

Doedd o ddim yn eglwyswr mawr yn yr ystyr ffurfiol ond fe sgrifennodd weithiau crefyddol rhyfeddol megis y Sinfonia da Requiem (i gerddorfa) er cof am ei rieni, ac, wrth gwrs, y War Requiem anfarwol yn 1962 ar gyfer ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Coventry a oedd wedi ei dinistrio yn ystod y Rhyfel. Defnyddiodd gerddi rhyfel Wilfred Owen a geiriau Lladin y Requiem. Mae’n siŵr fod yna fwy na ‘dawn a champ’ tu ôl i weithiau fel yna. Ac mae bod yn rhan o weithgarwch creadigol o’r fath yn awgrymu fod cael ‘profiadau’ fel hyn yn golygu ‘profiad crefyddol neu ysbrydol’ hefyd.

Mae digon o dystiolaeth fod bywyd o brofiadau dylanwadol yn gyfwerth â ‘phrofiad ysbrydol sydd yn newid bywyd’.

Ymddengys bod y recordiad o’r Requiem wedi gwerthu mwy nag unrhyw record glasurol, sydd yn gamp, os nad ‘gwyrth’ – yn mhob ystyr! Roedd yna gerddorfa fawr yn cyfeilio i’r côr mawr, côr hogiau ac organ, a deuddeg mewn grŵp bach o offerynwyr (a minnau ar y delyn) yn cyfeilio i’r tenor, Peter Pears, a’r bas, Fischer-Dieskau, a ganai eiriau dwys Wilfred Owen. Roedd yna arweinydd gyda’r côr a’r gerddorfa, a Britten yn ein harwain ninnau. Dywedais wrtho, yn ystod rhyw egwyl, fod y gwaith yn wych a rhyfeddol, ac atebodd yntau mewn amheuaeth: “Do you really think so?” Roedd ysbryd gwylaidd yn Britten, fel ym mhob gwir artist. Wrth gwrs, roedd o’n dioddef yn arw wrth glywed meidrolion fel ni’n ymgodymu am y tro cyntaf â’r miwsig newydd ac yntau’n gwybod sut y dylai swnio. Wedi’r ‘Amen’ olaf, distaw, ar ddiwedd y perfformiad, gwelais o’n troi at ei gyfaill Peter Pears wrth f’ymyl, ac wedi’r holl amheuon, meddai’n syml: “Well, it worked, didn’t it?” Digon didaro! Roedd y gwaith yn llwyddiant, a’r wyrth wedi ei chyflawni! Ond nid ymffrost.

Gofynnodd imi wedyn a fyddwn yn barod i ganu’r delyn mewn opera newydd – A Church Parable. Dim ond saith o offerynwyr oedd ei angen, ac os byddwn yn fodlon byddai’n sgrifennu gyda thelyn yn eu mysg. Opera o ryw awr i’w pherfformio mewn eglwys, a ninnau’n cael ein gwisgo fel mynachod! Roedd y gynta mor llwyddianus fel y cyfansoddodd ddwy arall, Burning Fiery Furnace a The Prodigal Son. Byddem yn eu perfformio mewn eglwysi ym Mhrydain a’r Cyfandir. Roedd teithio Ewrop fel mynach Cymraeg oedd yn hen gyfarwydd â’r Mab Afradlon a Daniel yn y Ffwrn Dân yn adnewyddu rhywbeth o’m gorffennol, wrth gwrs, er bod yr iaith yn wahanol, yn tarddu o ryw ddyfnder ynof.

Wedi hynny, sgrifennodd ar fy nghyfer Suite for Harp yn 1969 – pum symudiad, a’r olaf yn fyfyrdod ar y dôn St Denio (Joanna yn ein llyfrau ni) fel cyfarchiad arbennig i mi, a’r emyn a’r dôn yn cryfhau’r gwreiddiau ynof, er na allaf ei fynegi na’i ddeall yn iawn.

Gregynog, Tregynon, ger y Drenewydd, Powys.
Llun: Iestyn Hughes

Daeth wedyn, gyda llaw, i Gregynog gyda Peter Pears ym 1972 tra oeddwn i yno’n Gymrodor. A hwnnw oedd ei gyngerdd olaf ond un cyn iddo fynd yn wan a methedig, ac ni allai ganu’r piano mwyach. Gofynnodd i mi gymryd ei le fel cyfeilydd i Peter Pears (efallai na hoffai’r syniad o ddefnyddio pianydd arall, neu – does bosib! – teimlai y buaswn yn gofalu amdano’n well na neb arall ac yn ei gadw rhag llithro ar balmant y dref). Buom yn teithio ein dau ar y Cyfandir ac yn yr Unol Daleithiau, a chyfansoddi ambell ddarn newydd i ni eu canu. Gallwch feddwl bod yr anturiaethau hyn yn syfrdanol i hogyn o wlad Llŷn. Bu dylanwad Britten yn fawr arnaf a siom oedd methu mynd i’w angladd yn Eglwys Aldeburgh yn 1976 (bu farw ar 4 Rhagfyr) gan fy mod ym Merlin ar y pryd, ond fe aeth fy niweddar wraig Rene a’n mab Tomos i’n cynrychioli.

Rydw i wedi siarad braidd yn hir am Benjamin Britten, ac fe welwch y bu ei ddylanwad yn drwm arnaf a’i fod wedi ehangu fy ngorwelion. Ond eto, ni allaf ateb eich cwestiwn a yw hynny wedi cryfhau fy ffydd, ond fe wn na allwch fyw a bod yng nghwmni cerddorion mawr, awyrgylch cysegredig a mannau sanctaidd heb ymdeimlo â seiniau a nodau sy’n dod â chi i ymylon ‘arall fyd’. Yr un byd â John a Charles Wesley, gobeithio?

Diolch o galon am sgwrs ddiddorol. Mae wedi bod yn bleser gwrando arnoch, Osian, a diolch am rannu eich atgofion a’ch profiadau. Mae thema a stori fawr yn eich bywyd, a diolch am rannu mor agored efo darllenwyr Agora. Ymlaen i’r 100!

E-fwletin 25 Mawrth 2018

YDIO’N ORMOD?

 

Dyna ni wedi troi’r clociau ar fore Sul y Blodau, a doedd hi’n Sul braf. Sul llawn symud a gwneud pethau; llosgi hen goediach y gaeaf, mynd â’r cwch i’r dŵr am y tro cyntaf eleni a gollwng cewyll cimychiaid i’r glesni llonydd, agor bleinds a drysau caffis lan môr, gwrando ar dyn y fan eis crim yn canu clychau ei emyn gynta’ o yr un pryd â Chaniadaeth y Cysegr y dyn drws nesa; a phobl ym mhob man yn codi allan am eu bod nhw am daro’r haearn a thrio sgafnu dipyn ar y pwysau cyn yr haf. A fyny fan’cw yn y glesni mae’ dyn y gleidar yn ei harnais am y tro cyntaf eleni ac yn gyrru’i injan yn nôl a blaen fel tasa fo’n torri gwellt yr awyr. Petasai rhywun uwch na fo yn gofyn iddo wneud hunan arfarniad arnon ni lawr fan hyn be fyddai’n ddweud dybed? Bod na ormod yn digwydd, gormod iddo fo gymryd mewn, gormod i ymdopi ag o? Dyna i chi be ddywedwyd wrth athrawes lanw mewn ysgol wsnos diwetha. ‘Peidiwch â dweud stori’r Pasg wrth blant bach – mae’n ormod.’ Ac roedd yna fôr o ystyr i’r ‘gormod’ yma.

A mae yna lot i gymryd mewn yn does. Beth am ddechrau yn y dechrau? Cael gafael ar ebol asyn.  I berson munud ola’ fel fi mae’r digwyddiad hwn yn siarad cyfrolau. Doedd yma ôl paratoi gofalus. Roedd y cyfrinair ‘Y mae ar y Meistr ei angen’ wedi’i ddewis ers tro ac roedd perchennog yr ebol asyn yn gwbl gyfarwydd ag o ac yn barod am yr alwad. Dyna un manylyn lleia’ fyw mewn hanesyn llawn arwyddocâd. Beth am y daith fuddugoliaethus i Jerusalem, neu beth am hanes glanhau’r Deml- a Christ yn amlygu’n glir ei angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol- a dim ond un agwedd yn unig o’r glanhau yw hynny, ia ddim? Dameg y ffigysbren ddiffrwyth wedyn; aros ym Methania, aros gyda’r bobl hynny oedd mor agos at ei galon,- mmm ia.  Neu beth am y Swper Olaf, y golchi traed? Pam ymgynnull yn y stafell hon, pam y golchi traed? Pam anfon Pedr a Ioan i chwilio am ddyn ac nid dynes yn cario dŵr? Ȏl paratoi gofalus eto? A’r cweryl ymhlith y disgyblion ynglŷn â’r drefn eistedd wrth y bwrdd- y ddadl ynglŷn â mawredd. Rhannu’r bara a’r gwin. Ydi’r bara a’r gwin yn haeddu  brawddeg fel yna yn hytrach na’u dal mewn cymal mewn stori am swper? Ac yna’r weddi honno yn Gethsemane; ia honno. Do mi gawson ni glywed honno. A beth am y methu cadw’n effro a’r gusan? A sylwch tydwi ddim wedi sôn am Judas, yr arestio na chwestiwn Peilat,  ‘Beth wna i?’ nag am Caiaphas, yr achos llys nag am geiliog yn canu. A beth am gario’r groes? Y Croeshoelio? Tydw i ddim wedi sôn dim am hynny.

Ond plis ga i ddweud lle dwi isio bod yn y stori heno ma? Efo Mair. Wrth y bedd gwag a chlywed y stori i gyd mewn un enw, yn yr un cyfarchiad hwnnw –  ‘Mair’. A phetasawn i’n cael, dwi isio hefyd gafael yn llaw Tomos a dweud, ‘Ia felna faswn i hefyd,’ a mi leciwn i, os y ca i glywed Cleopas yn dweud hanes y daith i Emaus eto. Mond un waith eto, plis.

Mae gan pawb ei Basg ac mae pawb yn dewis ei Basg. Mi ges un stori, neithiwr, gan Idris Williams saer coed o Forfa Nefyn yn cofio’i hun, hanner can mlynedd a mwy yn nôl yn brentis ifanc yn gwrando ar ddau joinar profiadol yn sgwrsio. A thestun y sgwrsio? Atgyfodiad Iesu.  A dyna un yn dweud wrth y llall ei fod yn methu’n lân a deall pam fod y bedd yn wag a’r lliain oedd am ben Iesu wedi’i blygu. Pwy fu’n plygu a pham mynd i’r drafferth i blygu’n daclus fel hyn oedd ei gwestiynau? ‘Dyna oedd yn ei boeni o ynte,’ oedd ymateb Idris Williams i’r sgwrs honno mae’n ei gofio mor dda.

Dewch yn nôl at yr athrawes lanw honno. Fydda’n well petawn i wedi gwneud yr un fath â hi a gadael stori’r Pasg a chwilio am hanes arall? Tybed ydi digwyddiadau’r wythnos fawr yn ormod i ni erbyn heddiw?

Groglith i Basg

Groglith i Basg

(Diwedd gweddi gan Walter Brueggemann ar ddydd Gwener y Groglith a dechrau gweddi dydd Sul y Pasg)

Groglith …

Fe feiddiwn weddïo er i’r tywyllwch
gau amdanom ac i’r ddaear grynu,
fe feiddiwn weddïo am lygaid i weld yn iawn
a lleisiau i siarad yn glir am rym marwolaeth o’n cwmpas,
fe feiddiwn weddïo, yng Nghae Chwarae ein plant,
am fedru sylweddoli mewn dychryn
fod plant eraill yn mynd yn dawel, ac yn marw.
Fe weddïwn yn fwy a mwy am
am eich hiacháu wrth feiddio parhau i weddïo.

Ond ar y Gwener hwn fe wyddom dy fod ti
yng nghanol hyn i gyd
fel y mae’n rhaid i ninnau fod –
yn cael ein llorio ond nid ein dinistrio,
ein cynhyrfu ond nid ein mygu.
Ac felly, moliannwn Di
am dy gadernid diwyro yn aros yn ein canol
a’th addewid o’r hyn fydd yn newydd
yn nerth yr Ysbryd tawel-rymus a ddaw o gefnfor dy gariad
– ac y gwnawn ninnau ein safiad heddiw.

Meiddiwn ymddiried a chredu
nad y Groglith yw’r dydd olaf,
a disgwyliwn am ddiwrnod newydd bywyd,
a ddaw o’r ddaear a’r ddynoliaeth ddu.

Gwrando’n gweddi
a bydd yn Ti dy hun
tuag atom.

Pasg …

Cododd Crist!
Diolchwn am rodd o Basg
sydd tu hwn i’n hesboniadau
a’n catergorïau rhesymegol,
a hyd yn oed tu hwnt
i’n dibrisio ar werth bywyd bellach.
Fe wyddom am rymoedd marwolaeth
sy’n mynnu byw a bod yn ein plith –
y grymoedd sydd yn ein gyrru
oddi wrthyt,
oddi wrth ein cymydog,
ac oddi wrth y gorau sydd ynom.
Fe wyddom am rymoedd
ofn, trachwant, creulondeb a malais
yr ydym yn ysglyfaeth o’u blaen.

Ac yna … Ti,
Ti ar doriad gwawr, yn anniffoddadwy,
Ti yn y tywyllwch,
Ti ar y Sadwrn,
Ti sy’n agor y byd i lawenydd.

Eiddot Ti’r deyrnas … nid teyrnas marwolaeth,
eiddot Ti’r nerth … nid nerth marwolaeth,
eiddot Ti’r gogoniant … nid gogoniant marwolaeth.
Dy eiddot … Ti … a diolchwn a dathlwn
y newydd-deb na allwn ni byth ei gyflawni.

(O’r gyfrol Awed to Heaven, Rooted in Earth)

‘Awed to Heaven, Rooted to Earth’, Walter Brueggemann

E-fwletin 18 Mawrth 2018

‘Ai am fy meiau i …’

Mae’n bumed Sul y Grawys, Sul y Dioddefaint, a ninnau’n prysur agosáu at yr Wythnos Fawr. Yn naturiol, bydd marwolaeth Crist yn cael cryn sylw gennym yn ein myfyrdodau ac un o’r cwestiynau y byddwn yn siŵr o’i ofyn yw pam yn union y bu’n rhaid iddo farw ar y groes?  Dyma’n wir oedd cwestiwn John Elias yn ei emyn mawreddog:

Ai am fy meiau i

dioddefodd Iesu mawr

pan ddaeth yng ngrym ei gariad ef

o entrych nef i lawr?

 

Wn i ddim beth yw’r union ateb gan fod yna ddirgelion dyrys yn perthyn i farwolaeth Crist. Ond un dehongliad sy’n cael ei gynnig yn aml (fel y tystia John Elias yng ngweddill ei emyn) yw y bu’n rhaid i’r Iesu farw er mwyn talu’r pris am ein pechodau, a’i fod gan hynny wedi derbyn cosb Duw yn ein lle. Mae’r athrawiaeth hon, sef athrawiaeth yr Iawn, wedi bod yn dderbyniol gan nifer helaeth o Gristnogion ers i Anselm ei chyflwyno gyntaf yn yr unfed ganrif ar ddeg ac yn sicr mae wedi bod yn elfen ganolog yng nghredo’r sawl sy’n arddel Cristnogaeth geidwadol. Mae’n ddehongliad sydd wedi bod o gysur i filiynau o Gristnogion ar hyd y canrifoedd wrth iddynt dderbyn bod Crist wedi’u caru gymaint nes iddo farw yn eu lle a thrwy hynny faddau eu beiau.   

Ond i filiynau o Gristnogion eraill mae’r dehongliad wedi creu problemau aruthrol drwy godi gwestiynau anodd fel y rhain: os bu farw’r Iesu dros ein pechodau, ai dyma oedd dymuniad Duw? Ai un felly yw Duw sy’n mynnu cosbi am anufudd-dod? Sut allwn ni gysoni’r fath ddarlun o Dduw yn cosbi ei fab â’r darlun a gawn o’r Tad cariadus yn Nameg y Mab Afradlon ac mewn hanesion eraill yn y Testament Newydd lle mae Crist yn maddau pechodau heb unrhyw gyfeiriad at groesbren na gwaed?

Mae’r diwinydd Marcus Borg yn ei driniaeth o groeshoeliad Crist yn ei gyfrol ‘Convictions’ yn cyfeirio at y rhesymau hanesyddol a gwleidyddol dros groeshoelio’r Iesu. Mae’n egluro i’r Iesu gael ei ddienyddio gan y Rhufeiniaid, gyda chydsyniad yr awdurdodau crefyddol, am gyhoeddi maniffesto oedd yn herio’r drefn wleiddyol a chrefyddol.  Ond mynna Borg hefyd fod yna ystyr personol i’w farwolaeth na wnelo ddim byd â chosbedigaeth.  Yn hytrach, mae’r groes yn ein hatgoffa o’r trawsnewid personol sydd ei angen yn ein bywydau. Hynny yw, rhaid i’r hen hunaniaeth a’r hen ffordd o fyw farw a chael ei atgyfodi i hunaniaeth newydd sydd wedi’i wreiddio yng Nghrist. Mae dilyn Crist nid yn unig yn golygu ein bod yn ei ddilyn i Jerwsalem ond golyga hefyd bod angen i ni farw gydag ef a chael ein trawsffurfio i fyw bywyd sydd yn cael ei gyfeirio’n gyfan gwbl ganddo. Profodd yr Apostol Paul y trawsnewidiad hwn pan dystiodd yn ei Lythyr at y Galatiaid: “Yr wyf wedi fy nghroeshoelio gyda Christ; a mwyach, nid myfi sy’n byw, ond Crist sy’n byw ynof fi.”  (Gal. 2:20).

Felly wrth i ni deithio gyda’r Crist i Jerwsalem eleni, boed i’n bywyd gael ei drawsffurfio o’r newydd fel y gallwn roi’r hen hunaniaeth heibio, cael ein hatgyfodi i’r bywyd newydd ac ymroi i wasanaethu’r deyrnas yng ngrym y Crist sydd yn parhau i herio’r byd.

E-fwletin 11 Mawrth 2018

Defosiwn ar gyfer Wythnos sydd wedi cynnwys Dydd Rhyngwladol y Merched a Sul y Mamau

Gwerthfawrogwn gyfraniad merched dewr a duwiol a aeth o’n blaenau, a’u hysbrydoliaeth i ddilynwyr Iesu yn ein hoes ni – yn ddynion a merched.   Ymrwymwn i ddilyn eu hesiampl gyda gras a doethineb wrth i ni droedio ein hamrywiol lwybrau yn olion traed yr Iesu.

Esther, cofiwn am dy ymdrechion yn erbyn y grymus, a thros rhyddhad dy bobl.  Tania ni. 

Deborah, cyfreithwraig ac ustus a arweiniaist dy bobl at Dduw.  Canmolwn di.

Mair Magdalen a weinidogaist i’r Iesu a chario ei neges gyda dewrder, ysbrydola ni i ddilyn dy esiampl. 

Santes Elen o Gaernarfon, cofiwn am dy waith i sefydlu cymunedau mynachaidd er mwyn meithrin y ffydd Gristnogol yng Nghymru, gan sylweddoli fod angen i ni ystyried ffyrdd newydd heddiw i warchod yr etifeddiaeth Gristnogol a basiwyd i ni.

Dwynwen, am ein hatgoffa o rym bywiol cariad rhwng pobl, gwerthfawrogwn ein teimladau dwyasaf gyda llawenydd.  

Clara o Assisi, a heriaist y Pab gyda’th ddelwedd o’r ferch a’r dyn yn gyfartal, tania ein dewrder ninnau.

Hildegard o Bingen, a roddaist greadigrwydd a thiwn wrth fynegi dy gariad at y Crist, atgoffa ni o’n hangen am greadigrwydd a thiwn i gyfoethogi ein bywydau. 

Melangell, a greaist gymuned o ferched i addoli a chyd-fyw fel dilynwyr Iesu, ysbrydola ni heddiw i feithrin cymuned glos o fewn ein heglwysi a’n sefydliadau Cristnogol. 

Julian o Norwich, a ddarluniaist  Dduw ein mam ni oll,  atgoffa ni o amrywiaeth y bod mawr, pan fyddwn mor aml yn cael ein temtio i’w chyfyngu i eiriau a llyfr. 

Thérèse o Lisieux, a dy argyhoeddiad o alwad Duw arnat i wasanaethu, yn erbyn confensiwn dy oes, rho i ni’r hyder i wrthsefyll confensiynau sy’n ein tagu heddiw.

Teresa o Avila, a weithiaist i gyfoethogi’r eglwys gyda doniau merched dy oes, ysbrydola ni i gyd i ddarganfod ein doniau trawsnewidiol ninnau. 

Ann Griffiths o Ddolwar Fach, rho i ni’r awydd i ddarganfod ein perthynas gyfriniol gydag ysbryd yr Iesu.

Cranogwen, rho i ni’r awydd i ymgyrchu dros yr hyn all drawsnewid a chyfoethogi bywyd ein cenedl. 

Florence Jones, Casnewydd, wrth i ni gofio dy ymdrechion i gefnogi pob conshi, rho i ni’r cryfder heddiw i wrthsefyll bwystfilod militaraidd ein gwledydd. 

Helen Thomas, o Ddyfed a Chomin Greenham, cofiwn am dy barodrwydd i gydio dwylo  gyda chwiorydd yn fyd-eang er mwyn gwrthsefyll arfau dieflig eu graddfa, dinistrwyr cenhedloedd cyfan, arfau i lygru pedwar ban byd. Ysbrydola ni i fyrlymu mewn undod yn wyneb yr amhosib. 

Yn olion traed pob un o’r merched hyn a aeth o’n blaenau,  awn ati i ddiogelu eu hetifeddiaeth  i’n hoes ninnau.  Amen.

E-fwletin 4 Mawrth 2018

Ailddarganfod Crist

Duw un-awr-ar-ddydd-Sul
yw’n Duw ni bellach

mae Duw dan glo
mewn hen gapel dadfeiliedig
fel llongddrylliad ar draeth
ymhell o ryferthwy a llif bywyd

unwaith yr wythnos
daw dyrnaid o rai gwynion eu gwallt
difrif a dwys eu gwedd
yn dal eu llyfrau emynau’n dynn
a mynd mewn i gadw cwmni am awr fach
i’r Duw sydd dan glo

y gweinidog druan
yn unigedd ei bulpud
yn rhygnu drwy’r hen ddefodau
darlleniad a gweddi
emyn a phregeth

yma mwy nid oes
ond arlwy oer anghynnes
diwinyddiaeth ddiystyr ddoe
Awstin a Chalfin
crefydd euogrwydd niwrotig
yr hen Bant
ac arallfydolrwydd annaturiol
yr hen Ann

y rhygnu ymlaen am achubiaeth bersonol
sy’n cau drysau’r nef yn glep
ar bawb ond y dethol rai

mae geiriau gwag
ein crefydd ddigysur
yn eco’n ofer
rhwng muriau llaith

ychydig flynyddoedd eto
wedi dydd
y ffyddlon rai
yr henoed bregus hyn
adfail gwag fydd yr hen gapel
a Duw wedi carchar yr hir flynyddoedd
yn rhydd  
i grwydro’r byd yn ei ddillad bob dydd

ddaw plant yr hen ffyddloniaid
na phlant eu plant
ddim ar gyfyl yr hen le

ddôn nhw ddim
er gwisgo’r neges

ym moelni diawen efengyl dotcom
am mai amddifad o bob perthnasedd
yw’n credoau cul  
i chwerw newyddfyd blin

ddôn nhw ddim
tan i ni ailddarganfod Crist y sant o Assisi
a’r Fam Teresa

ddôn nhw ddim
tan fydd paned o de wedi’r oedfa 
i leddfu unigrwydd yr wythnos
a’n clymu’n gymdeithas eto

ddôn nhw ddim
tan fydd noddfa yma i’r ifanc
rhag stryd a chyffuriau

ddôn nhw ddim
tan fydd yma fugail da
i gynnal syrjeri wythnosol
i wrando ar y rhai heb neb i eiriol drostynt
y dioddefwyr mud
y ddafad grwydredig a’r blin ei feddwl

ddôn nhw ddim
tan i ni listio’r ifanc mewn crwsâd
nid yn erbyn yr inffidel a’r pechadurus
ond i estyn llaw i drueiniaid daear

ddôn nhw ddim
tan fydd yma le i’r digartref
i gysgu bob nos ar y seddau caled
a bwyd i’w rannu i’r tlodion

mi ddôn nhw pan wnawn ni ailddarganfod Crist
Crist cyfaill pechaduriaid a phublicanod
Crist gwarchodwr yr amddifad a’r weddw
y Crist sy’n arddel pob Rohingya

ond ni raid i ni dristáu
nid y capel moel diaddurn
na’r eglwys ysblennydd
yw tŷ Duw

tŷ yr ysbryd
yw unig dŷ Duw

nid oes iddo feini ond gweithredoedd o gariad
nid oes iddo drawstiau ond dwylo agored yn estyn llaw

nid oes iddo ffresgoau hardd ar furiau 
dim ond harddwch
y rhai sy’n byw eu Crist
sancteiddrwydd syml
y galon agored dosturiol
y rhai sy’n gwneud y pethau bychain
y rhai sy’n herio Herod
yn enw y da a’r cyfiawn

yma
nid tric consurio yw’r cymun
ond gwyrth gwir ymgnawdoli Crist  
mewn bara i’r tlodion
a gwin
er coffa amdano
i atal ei ailgroeshoelio
nawr
yma heddiw
ym mhob tlawd a newynog
y dioddefus a’r isel rai

tŷ agored yw hwn
tŷ yn olau o lawenydd
y calonnau tryloyw
y llifa gwynder y dwyfol drwyddynt
yn falm i’n byd

yma yng ngolau’r ysbryd crisial
mae’r seintiau syml yn eu plyg
nid mewn gweddi
ond mewn gwasanaeth i gyd-ddyn

yn aredig fel Dewi
grastir ein byd
fel y blodeua drachefn
a’i ffrwyth heb wywo mwy

yn dyfal durio
i ddiwreiddio efrau
y bwled a’r gwn
yr adar angau a’r bom

ac ailgnawdoli ein Crist
a dyneiddio ein Duw