Archifau Categori: Agora 41

Gair o’r Unol Daleithiau

Gair o’r Unol Daleithiau 

Heb os nac oni bai, dyma’r cyfnod anoddaf yn fy mywyd i: Covid, gorllewin yr Unol Daleithiau’n llosgi a’r aer yn afiach i’w anadlu ac yn amhosibl gweld drwyddo mewn mannau, celwyddgi yn arlywydd, a chelwydd yn cael ei hybu ym mhob man, gwyddoniaeth yn cael ei hanwybyddu, cwestiynau mawr am yr etholiad a dyfodol democratiaeth ym mhob man. Heb sôn am hiliaeth, yr heddlu’n cam-drin pobl liw, plant yn dal i gael eu cadw mewn caets, diweithdra, addysg …

Yn wyneb hyn i gyd, mae’r capel rydw i’n aelod ohono yn dal ei dir: tydi maint y gynulleidfa ddim wedi lleihau, na maint y casgliad chwaith, er ein bod wedi bod yn cyfarfod drwy Zoom ers canol mis Mawrth. 

Mae rhyw ddwsin ohonom yn cyfarfod ar fore Sul am astudiaeth Feiblaidd ar ôl y gwasanaeth; ia, dwy awr a hanner o Zoom ar fore Sul! Rydan ni wrthi’n ymgodymu â’r proffwyd Jeremeia ar hyn o bryd. Ddoe fe drodd y sgwrsio at beth ydi’r eglwys, addoli a pham rydan ni wedi dod yn gymuned glòs yn y cyfnod yma. Dyma grynodeb o rai o’r sylwadau:

  • Mae’r gwasanaethau wedi cadw at y patrwm arferol gan mwyaf, gan gynnwys rhannu ‘tangnefedd Duw fo gyda chi’ am ychydig funudau swnllyd.
  • Mae’r “sgwrs” ar Zoom yn lle i rannu pynciau gweddi – personol a byd-eang.
  • Cawn brofi pob math o gerddoriaeth wahanol – trwy wylio YouTube efo’n gilydd!
  • Rydym yn gweld wynebau ein gilydd.
  • Mae’r ystafell Zoom ar agor hanner awr cyn i’r gwasanaeth ddechrau er mwyn sgwrsio.
  • Nid perffeithrwydd technolegol yw’r peth pwysicaf!
  • Mae’r pregethau wedi eu seilio’n gadarn ar y Beibl a diwinyddiaeth ac yn ymateb i anghenion ymarferol heddiw, ac yn rhoi sialens i ni.
  • Man cychwyn ydi’r gwasanaeth a’r astudiaeth er mwyn i ni allu cario ymlaen drwy’r wythnos i ymateb yn ymarferol i ofynion bywyd mewn amser mor anodd. Nid cyfarfod i addoli er mwyn addoli ydi’r pwrpas; cyfarfod i addoli er mwyn i ni allu byw neges cariad a chyfiawnder ydan ni. 

Aethom ymlaen i siarad am beth ydan ni’n ei wneud yn ychwanegol fel cymuned ffydd yn y cyfnod yma. Dyma rai enghreifftiau. Fel capel, rydym yn cysylltu â’r aelodau i gyd yn rheolaidd i sicrhau eu bod yn iawn; rydym wedi ysgrifennu dros 8,000 o gardiau post ac wedi ffonio cannoedd mewn taleithiau eraill i’w hannog i gofrestru a phleidleisio. Rydym wedi bod y tu allan hefyd yn cofrestru pobl i bleidleisio. Bu nifer yn ffonio aelodau’r Gyngres Genedlaethol a’r cyngor lleol yn rheolaidd i’w hatgoffa fod pob pleidlais yn fater moesol, gan eu hatgoffa fod caru cymydog yn golygu caru pob cymydog yn ddiwahân. 

Un gynulleidfa fach, sy’n rhan o gorff llawer mwy. Ac mae cannoedd, os nad miloedd, o sefydliadau ffydd yn yr Unol Daleithiau yn gweithio’n galed y dyddiau yma i ddwyn gobaith, cariad a chyfiawnder yn wyneb yr hyn sy’n digwydd. Mae’r cyfnod yma’n rhoi’r cyfle i ni weld yn gliriach beth ydi poen ein byd: roedd y boen yno cyn 2020, ond rŵan rydan ni’n ei gweld yn gliriach, ac wedi sylweddoli o’r newydd mai ni ydi’r gweithwyr.

Ann Griffith

Grym a Gwleidyddiaeth

Grym a Gwleidyddiaeth: Duw ar y Ffin
Enid R Morgan

Maen nhw’n dweud nad oes unrhyw werth ‘hanesyddol’ yn y casgliad o straeon a elwir yn ‘Bucheddau’r Saint’. Dydyn nhw ddim o werth i neb, yn ddim ond propaganda eglwysig yn y frwydr o hawlio tir, awdurdod neu ddysgu gwersi moesol. Ond, am y tro, gadewch i ni’n syml fwynhau stori o’n gorffennol pell. Awn yn ôl i’r cyfnod cythryblus hwnnw a ddilynodd ymadawiad y Rhufeiniaid pan oedd trefn cyfraith wedi darfod a mân lwythi a gangiau treisgar yn ymladd ei gilydd fel gangiau rhyfel yn Afghanistan neu ddinasoedd Ewropeaidd.

Dywedir bod Gwynllyw Farfog yn ‘dywysog’. Yr oedd yn arweinydd gosgordd o wylliaid, yn archryfelwr, yn gadlywydd, yn derfysgwr ac yn sicr yn lleidr gwartheg. Rheolai’r ardal sydd heddiw’n cynnwys dwyrain Morgannwg a gorllewin Mynwy, ardal a gofid wrth ei enw: Gwynllwg. Dywedid amdano na pharchai nac arfer na deddf. Os oedd yn chwennych rhywbeth, fe’i cymerai. Fel arweinwyr tebyg o’i gwmpas, defnydddiai ei allu treisiol i ymladd ac i reoli ffiniau ei diriogaeth, a’i gyfrwystra i gael beth oedd y tu hwnt i’w dir ar dir rhywun arall.

Yr oedd arno eisiau gwraig, a gwyddai fod Gwladys, merch hynaf un o’i gymdogion mwyaf parchus, yn ferch arbennig o hardd. Aeth ati i ofyn i’w thad, Brychan Brycheiniog, am gael ei phriodi. Ond mae’n debygol nad oedd Brychan yn rhy hoff o’r syniad o gael mab yng nghyfraith oedd yn ffansïo’i dir yn ogystal â’i ferch. Ar ben hynny, dyn gwyllt a threisgar oedd Gwynllyw – pagan, anaddas i briodi â’i ferch, oedd fel ei thad yn Gristion. Felly, dyma Gwynllyw’n casglu ciwed o’i wŷr meirch ynghyd er mwyn ymosod ar Frycheiniog a dwyn Gwladys ymaith. Gwylltiodd Brychan gymaint nes arwain rhyfelgyrch i gael Gwladys yn ei hôl. Buasai’r cwbl wedi arwain at dywallt gwaed difrifol oni bai, yn ôl y stori, i’r Brenin Arthur ymyrryd a chymedroli. Does dim sôn bod neb wedi holi barn Gwladys ei hun. Ac mi briodwyd y ddau.

Efallai fod angen dweud gair am Brychan. Dywed y traddodiad mai Cristion o Iwerddon ydoedd yn wreiddiol a bu’n briod dair gwaith. Mae nifer ei blant yn amrywio o lawysgrif i lawysgrif, ond y rhif mwyaf cyson (sydd braidd yn rhy dwt i fod yn gywir) yw dau ddwsin o feibion a dau ddwsin o ferched, a phob un ohonyn nhw, meddir, wedi eu cydnabod yn ‘saint’. Am y tro, wnawn ni ddim poeni’n ormodol am fân ffeithiau a rhifau, ond nodi mai dyma gyfnod ymwreiddio’r ffydd Gristnogol yng Nghymru, ymwreiddio wnaeth effeithio ar y gymdeithas ac ar y ffordd o reoli cymdeithas. Roedd angen, siŵr o fod, i Gwladys fod yn sant i ddygymod â Gwynllyw. Pan aned eu mab cyntaf yr oedd Gwynllwg wedi ei gynhyrfu cymaint nes carlamu gyda’i haid o wylliaid ar gyrch i ddathlu’r achlysur trwy ddwyn gwartheg yng Ngwent. Dychwelodd adref gyda gyr o wartheg amrywiol, rhai ohonynt yn perthyn i gymuned fach Gristnogol a arweinid gan un Tathyw o Gaer-went. (Yr oedd ef, fel Brychan, yn Gristion o Wyddel.) Daeth Tathyw, y creadur dewr, i bencadlys Gwynllyw gan ofyn iddo ddychwelyd ei eiddo. Doedd ganddo ddim gwŷr arfog na llys brenhinol yn gefn iddo, ond mae’n ymddangos fod Gwladys wedi ei berswadio i dderbyn dwy fuwch yn ôl, yn arwydd o ewyllys da. Fe gytunodd Tathwy hefyd i fedyddio’r baban newydd, gan ei enwi’n Cadog. Felly y cyflwynwyd y plentyn i ffydd ei fam a’i dad-cu; ymhen blynyddoedd fe’i cydnabyddid, fel ei fam, yn sant. Yn wir, yr oedd holl blant Gwladys, yn ôl pob sôn, yn saint, fel eu hewythrod a’u modrybedd i gyd! Gan i’w henwau gael eu rhoi i fannau cysegredig, ymddengys fod y gair ‘sant’ yn y cyd-destun Cymreig yn disgrifio gwŷr a gwragedd a luniodd o’u cwmpas gymunedau bach Cristnogol oedd yn byw yn ôl safonau gwahanol i’r bobl o’u cwmpas, ffordd o fyw oedd yn ddiau yn denu, ond hefyd yn her.

A Gwynllyw? Parhaodd yn bagan am gyfnod cyn iddo, yn ddiweddarach yn ei oes, gael breuddwyd. Yn y freuddwyd ymddangosodd Duw, y Duw Cristnogol, iddo gan addo y byddai, ar fryncyn uwchlaw aber afon Wysg, yn dod o hyd i fustach gwyn, braf a chanddo smotyn du ar ei dalcen. Dyna freuddwyd hynod ddeniadol i leidr gwartheg fel Gwynllyw. Drannoeth, darganfu Gwynllyw’r bustach, ac fe’i lloriwyd cymaint gan y cyd-ddigwyddiad nes iddo fodloni troi’n Gristion. Nid yw Gwladys yn rhannu dim o’r clod am hyn, er y bu ei dyfalbarhad a’i hamynedd hi’n help i baratoi’r ffordd i’w dröedigaeth at Grist, mae’n siŵr. Pwy a ŵyr! Efallai fod cydnabod dylanwad ei wraig yn ormod i ryfelwr, ond y mae arweinwyr gangiau, rhyfelwyr a brenhinoedd hyd yn oed weithiau yn barod i gydnabod dylanwad eu gwragedd.

Dyna, yn ôl y stori, sut y daeth y lleidr gwartheg, yr arweinydd llwyth a’r rhyfelwr gwaedlyd yn Gristion. Dengys ei yrfa wedi hyn nad peth hawdd oedd hynny. Sut mae bod yn frenin mewn byd o drais a bod yn driw i werthoedd newydd, heddychol a gwrth-awdurdodol y ffydd newydd? Dim mwy o ladd na mynnu ei ffordd; dim dwyn gwragedd na dwyn eiddo pobl eraill. Ceisiodd Gwynllyw deyrnasu mewn ffordd newydd gan ddilyn yr egwyddorion newydd. Gwnaeth hyn gryn argraff ar ei ddeiliaid a’u disgynyddion. Sonient amdano fel ‘y Brenin a roes y gorau i ladrata’. Dyna i chi ryfeddod, os nad gwyrth.

Yn y pen draw, aeth y tyndra rhwng ffydd a bod yn arweinydd rhyfelgyrchoedd yn drech nag ef, ac aeth Gwynllyw a Gwladys i fyw bywyd mynachaidd. Pan fu farw Gwynllyw, aeth Gwladys yn ei gweddwdod yn ancr a byw bywyd o weddi ar ei phen ei hun. Mae’r stori’n mynnu bod y ddau’n ymolchi yn nŵr oer afon Wysg drwy’r flwyddyn a’u bod yn byw’n gwbl ddiwair. Mae’n adlais o’r Gristnogaeth fynachaidd gynnar a gredai fod ymdrochi mewn dŵr oer yn fodd i reoli chwantau’r corff.

Adeiladodd Gwynllyw eglwys wedi ei chysegru i Fair ar y bryn ger afon Wysg lle y cafodd hyd i’r bustach gwyn a smotyn du ar ei dalcen. Dyma’r fangre ar riw Stowe yng Nghasnewydd sy’n safle cadeirlan Gwynllwg heddiw. Llurguniad hyll o’r enw Cymraeg yw’r Saesneg St Woolloos. Yno (yn bendant a diamheuol, wrth gwrs!) y claddwyd Gwynllyw ar 29 Mawrth yn 523OC. Fe’i perchid fel sant. O leidr gwartheg i nawddsant.

Mae’r stori ddeniadol ond annhebygol hon am fywyd Gwynllwg Sant wedi ei llunio ganrifoedd yn ddiweddarach ar batrwm safonol bucheddau’r saint. Seiliwyd y rhain ar fuchedd St Martin o Tours. Rhoddodd Martin y gorau i’w yrfa lwyddiannus fel swyddog ym myddin Rhufain er mwyn bod yn fynach. Wrth weld tlotyn diymgeledd yn rhynnu yn yr eira, rhwygodd ei glogyn cynnes, milwrol, yn ddau, a rhoi un hanner i’r tlotyn. Roedd y tlodi a fabwysiadodd Martin yn her ryfeddol i eglwys ei gyfnod ac i urddasolion eglwysig. Mae straeon n seintiau’n her i safonau bydol, ond gallant gael eu llurgunio i gyfiawnhau brwydrau eglwysig dros dir a dylanwad. Digon hawdd felly yw i hanesydd drwgdybus ddilorni’r storïau am y saint fel pethau wedi’u dyfeisio ar gyfer gwleidyddiaeth eglwysig. Mae lle i fod yn amheus gan fod amryw o’r bucheddau wedi eu hysgrifennu i roi hwb i statws ac enw da i gyrchfan pererinion a’u creirfeydd. Serch hynny, mae stori Gwynllyw yn ein hatgoffa am anawsterau cyson a brofodd arweinyddion Cristnogol wrth geisio byw yn ôl y ffydd, ond wedi eu clymu gan amgylchiadau hanes grym a gwleidyddiaeth. Mae’r traddodiad paganaidd arwrol yn mynnu bod ymladd gelynion yn hanfodol i arweinydd da. Trigai’r arweinwyr hyn mewn cymunedau a oedd wedi etifeddu’r un rheolau am anrhydedd, gwerthoedd arwrol a rhyfelgar. Yr oeddent yn byw ar y ffin rhwng cyfrifoldebau bydol a ffydd oedd yn eu galw i fyw gan ofalu am y tlawd a’r gwael. Nid oedd byw yn syml a thlawd yn gweddu i arweinydd oedd yn deyrngar i rym, statws, cyfoeth, a thir.

Yn gynharach fyth yn hanes yr Eglwys, cyn amser Gwynllyw, yr oedd pobl yn amheus o’r gredo newydd, ffyniannus hon. Erlidid Cristnogion am beidio â phlygu glin i hawliau gwladwriaeth ac ymerawdwr ar eu teyrngarwch. Heddiw, mae gwleidyddion yn swil o siarad am eu ffydd rhag cael eu cyhuddo o dybio bod Duw yn gwarantu barn gywir ym mhob peth iddynt. Yr oedd meddwl am George Bush a Tony Blair yn gweddïo gyda’i gilydd yn denu gwawd digon gwenwynllyd ar weddi, heb sôn am yr unigolion dan sylw. Mae anghredinwyr yn deimladwy iawn i unrhyw awgrym y gall teyrngarwch i rywbeth trosgynnol fod yn drech na hawliau hunan-les. Mae hawlio bod yn grediniwr yn wahoddiad i’r byd fwrw golwg fanwl iawn i chwilio am unrhyw fethiant moesol neu ragrith.

Yn yr ail ganrif gwnaeth nifer o Gristnogion gryn ymdrech i egluro beth oedd hanfod eu ffydd. Mewn llythyr at un Diognetus, pagan ymchwilgar oedd eisiau gwybod pam yr oedd Cristnogion yn gwneud merthyron mor ddewr, pam nad oedden nhw’n barod i gydnabod duwiau paganaidd na chadw defodau Iddewig, pam oedden nhw mor ofalus o’i gilydd, a phaham yr oedd Duw wedi ei gadael mor hwyr cyn datguddio’r gwirionedd, os gwirionedd ydoedd, mae’r awdur anadnabyddus yn nodi na allwch chi adnabod Cristnogion wrth eu gweld mewn cymunedau. Dydyn nhw ddim yn edrych yn wahanol nac yn gwisgo’n gwahanol i ddinasyddion eraill o’u cwmpas ond mae eu syniadau am ddinasyddion yn rhyfedd.

Maen nhw’n byw yn eu mamwlad, ond yn byw fel pererinion. Maen nhw’n rhannu popeth fel dinasyddion, yn dioddef popeth fel dieithriaid. Gwlad bellennig yw eu priod famwlad Maen nhw’n byw ar y ddaear ond mae eu dinasyddiaeth yn y nefoedd. Ufuddhânt i’r deddfau ond yn eu bucheddau y maen nhw’n mynd ymhellach na’r deddfau. Maen nhw’n caru pawb ond yn cael eu herlid gan bawb … Mewn gair, yr hyn yw’r enaid i’r corff – dyna beth yw Cristnogion i’r byd … Mae’r enaid yn trigo mewn corff, ond eto nid o’r corff: felly y mae Cristnogion yn trigo yn y byd ac eto nid o’r byd. Eto hwy sydd yn dal y byd ynghyd.

Dywedodd Iesu’n symlach a mwy bachog bod y rhai sy’n credu ynddo ef yn halen y ddaear, yn oleuni mewn llusern, yn furum yn y toes. Sut, heddiw, mae modd meithrin dinasyddiaeth o’r fath yn wyneb coegni’r cyfryngau, a chasineb y cyhoedd at grefydd yn gyffredinol? Y mae llawer o’r cyhuddiadau sy’n cael eu lluchio at Gristngoion yn enbyd o gywir. Ond sut mae Cristnogion i ddechrau byw fel ‘rhai bychain’ yn ôl gwerthoedd y Gwynfydau?

Ymddengys bod llawer o’r seintiau ‘Celtaidd’, amryw ohonyn nhw o dras fonheddig  neu frenhinol, wedi ymwadu â grym bydol. Yr oedd hyn yn arbennig o wir am blant Brychan. Mae amryw o’r bucheddau’n awgrymu bod llawer o frodyr a chwiorydd Gwladys wedi ystyried bod eu ffydd yn mynnu eu bod yn troi eu cefnau ar lysoedd ac yn gollwng gafael ar deyrnwialen. Efallai mai dylanwad Cristnogaeth diffeithwch yr Aifft oedd hyn, pan ddechreuodd pobl ffoi i’r anialwch gan chwilio am burdeb uwch nag oedd yn bosibl mewn grwpiau bydol. Gallai fod yn ffordd o ffoi rhag y tyndra. Sut mae byw yn ôl safonau teyrnas Crist os ydych chi mewn lleiafrif bychan? Sut orau y mae tystio i wirionedd yr efengyl?

Mewn cyfrol swmpus a hynod ddarllenadwy – Dominion – y mae Tom Holland yn gweld y tyndra hwn rhwng cyfoeth, grym, a chasineb ar y naill law, a gwyleidd-dra, symlder buchedd a maddeuant ar y llaw arall yn thema sydd wedi baglu Cristnogion dros y canrifoedd i gyd. Y mae Buchedd Gwynllyw yn un ymdrech i ddweud stori fechan ond arwrol am fyw ar y ffin rhwng teyrnas fydol a theyrnas nefoedd.

Rhown ei le teilwng i’r emyn mewn oedfa, ond …

Dr Neville Evans yn mynegi barn

“Rhown ei le teilwng i’r emyn mewn oedfa, ond …”

Ym mis Ionawr eleni, yn unol â hen arfer, anfonodd y Parchedig Dyfrig Rees, Ysgrifennydd Cyffredinol Undeb yr Annibynwyr Cymraeg, lythyr Blwyddyn Newydd at eglwysi’r Undeb. Ymhlith ei gyfarchion estynnodd her, sef i bob eglwys arloesi trwy wneud un peth newydd a gwahanol. Yn ôl Mr Rees, hyn sy raid neu farw.

Mewn ymateb, anfonais lythyr a gyhoeddwyd yn Y Tyst. Byrdwn fy sylwadau oedd y dylem, wrth arloesi, ganu llai ar emynau a darllen mwy arnynt; gall hyn olygu canu llai o emynau. Y gwir yw doeddwn i ddim ar y pryd, nac yn awr chwaith, yn credu y byddai’r mwyafrif o gynulleidfaoedd Cymru (o bob enwad) yn rhoi ystyriaeth i fy awgrym heb sôn am ei weithredu. Am ryw reswm cythreulig aethom yn eilunaddolwyr wrth orsedd y dôn – rhaid gwneud sŵn, ar draul darllen a meddwl yn ddwys am neges y geiriau.

Ystyriwch beth yw emyn. Onid unigolyn yn rhannu meddyliau ar lawer agwedd ar ein ffydd? Onid hynny hefyd yw pregeth? Pam, felly, yn ôl hen arfer, roi hanner awr i’r bregeth a dau neu dri munud i’r emyn? O ble daeth y patrwm caethiwus o gael pedwar emyn mewn oedfa? Ystyriwch petai’r emynwyr yn bresennol yn y cnawd yr oedfa. Y fath anghwrteisi ar eich rhan petaech yn diolch am y cyfraniad tri munud.

Pam pedwar emyn? Ai am reswm ‘seciwlar’ (nid crefyddol, bid siŵr) o gael rhaniadau hwylus, emyn i gael pawb i setlo, emyn i ddilyn darlleniad i nodi bwlch rhwng y darlleniad a’r weddi, emyn i adfer y ‘naws’ myfyrgar wedi ymyrraeth bydol y cyhoeddiadau a’r casgliad a pharatoi at y bregeth, emyn i orffen yn daclus.

Mae pawb sy’n arwain oedfaon yn gyfarwydd â’r cyfarchiad, ‘Mae amlinelliad o drefn gennym, ond mae pob croeso i chi amrywio fel y mynnoch’. Faint sy’n manteisio ar y cynnig? Bron dim, yn fy mhrofiad i. Pwy felly sy’n gyfrifol am y diffyg ystwythder wrth wynebu her Dyfrig Rees? Gweinidogion a phregethwyr gwadd (fel fi) neu ein cynulleidfaoedd, er iddynt ystumio parodrwydd i fod yn hyblyg.

Ond nac ofner; anfonwyd pandemig i’n gwaredu. Wrth fynd yn ôl i’n capeli rhaid talu sylw i gynghorion gwirfoddol (canllawiau) a gorfodol. Yn eu plith y mae gwaharddiad ar ganu emynau gan gynulleidfa!

Dylwn i fod yn falch ond nid felly, oherwydd nid galw am waharddiad llwyr ar ganu emynau wnes i, ond apelio am well ystyriaeth i le emyn mewn addoliad.

Yn ddiweddar, wrth drwsio papurau, des ar draws ysgrif yn Y Tyst (26 Medi 2019) gan y Parchedig John Lewis Jones (y diweddar erbyn hyn) yn mynegi fy apêl yn llawer mwy effeithiol na fi. Ymhlith sawl rheswm da dros ganu yn yr oedfa (gan nodi sawl cyfeiriad yn y Beibl), y mae Mr Jones yn dyfynnu Cynghorion John Wesley (y pregethwr mawr, sylwch, nid ei frawd Charles sy’n dal yn enwog am ei emynau). Dyma bum cyngor gan John:

  1. Canwch bob amser, hyd yn oed os oes gennych groes i’w chario.
  2. Canwch yn gryf ac nid fel petaech yn hanner cysgu. Peidiwch ag ofni eich llais eich hun.
  3. Er hynny canwch … yn ostyngedig. Peidiwch â bloeddio … uwchlaw pawb arall.
  4. Cadwch yr amseriad cywir. Peidiwch â bod o flaen y lleill nac ar eu hôl.
  5. Canwch yn ysbrydol, gyda golwg ar Dduw ym mhob brawddeg … Glynwch yn gadarn wrth ystyr yr hyn a ganwch.

Fedra i ddim dweud yn well. Dyna fy nadl dros arloesi trwy ddarllen emyn yn gyntaf ac yna ei ganu.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nid llenwi bwlch

Nid llenwi bwlch …

Diolch, Elfed.

 Mae Epilogau’r Ifanc, a gyhoeddwyd yn 1969 gan Elfed ap Nefydd Roberts, yn gyfrol arwyddocaol iawn. Mae’n wir iddi ennill gwobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol am arweiniad i weithgarwch ieuenctid yn yr eglwysi, ond ffrwyth naw mlynedd o weinidogaeth mewn eglwys Saesneg yn Llanelli ydoedd mewn gwirionedd. Hon oedd yr eglwys gyntaf yng ngweinidogaeth Elfed. Roedd yr epilog ar ddiwedd y Clwb Ieuenctid yn bwysig iawn iddo. Mae’n siŵr i’w arweinaid yn yr addoli o Sul i Sul fod yn gyfoethog a’i fod yn bregethwr arbennig yn y cyfnod cynnar hwnnw – ond ni chyhoeddwyd ei bregethau, a dim ond yr epilogau sy’n aros. Ac yn Gymraeg, wrth gwrs. Erbyn cyhoeddi’r gyfrol yr oedd Elfed wedi dechrau ei weinidogaeth yn Nhwrgwyn, Bangor, cyn cael ei alw i’r Coleg Diwinyddol yn Aberystwyth.

Fe fydd nifer o deyrngedau wedi eu cyflwyno yn gwerthfawrogi cyfraniad mawr Elfed i fywyd yr eglwysi a’r dystiolaeth Gristnogol yng Nghymru, yn ogystal â’i enwad ei hun. Does dim amheuaeth nad yw Eglwys Bresbyteraidd Cymru wedi colli arweinydd a fyddai, er wedi ymddeol, wedi medru parhau i arwain yr eglwys gyda chadernid tawel. Roedd Elfed yn boblogaidd ymysg ei bobl, yn annwyl i’w bobl, yn llawn hiwmor, yn Athro Bugeiliol profiadol i’w fyfyrwyr ac yn fugail eneidiau. Yn fwy na dim, yr oedd yn ŵr Duw gyda gweledigaeth gynhwysol, gyfan a chlir o Efengyl yr Arglwydd Iesu Grist. Aeth ei alwad ag ef o weinidogaeth hyfforddi gweinidogion yn ôl i weinidogaeth yr holl saint yn Wrecsam a Licswm. Dyma, i Elfed, yw bod yn eglwys – yr eglwys sydd yn addoli ac yn byw yn lleol, fel y mae’n byw yn lleol drwy’r byd. Mae’n lleol ac yn ecwmenaidd yr un pryd.

Ar wahân i’w gyfraniadau fel hanesydd i wahanol gyhoeddiadau, a’i arbenigedd yn y maes bugeiliol ac i’r Eglwys Bresbyteraidd yn benodol, roedd ei gyfraniadau mewn astudiaethau Beiblaidd ar ôl gadael y coleg yn sylweddol iawn drwy’r gyfres ‘Dehongli …’ I Aled Davies a Chyhoeddiadau’r Gair y mae’r diolch am y cyfrolau hyn oherwydd, yn wreiddiol, yr oeddynt ar gyfer yr ysgol Sul fel Maes Llafur yr Oedolion (bu Elfed yn ysgrifennu esboniad i’r Cymro yn wythnosol am flynyddoedd hefyd). Ond, yn ôl y cyflwyniad i’r cyfrolau diweddaraf, daethant hefyd i gynnig arweiniad i grwpiau o fewn yr eglwys oedd yn gwneud yr hyn sy’n gwbwl allweddol i unrhyw eglwys, sef darllen, myfyrio, gweddïo ac adeiladu’r eglwys ar sylfeini ac arweiniad y Gair. Mae wyth o’r cyfrolau hyn yn benodol ar y Testament Newydd, o Dehongli Damhegion Iesu (2008) i Dehongli Meddwl Paul (2016), ac i’r olaf, Dehongli Timotheus (2018).

Mae pob un yn gyfrol gyfoethog, glir a thrylwyr, gyda cwestiynau trafod ar ddiwedd pob pennod, ac mae’r llyfryddiaeth yn dangos ehangder ei ddarllen a’i baratoi manwl . Mae’r gair ‘Dehongli’ yn allweddol, ac mae’r gyfrolau’n rhoi arweiniad teg a chytbwys i ddehongli yr Ysgrythurau. Onid yw Iesu ei hun yn annog ei ddisgyblion i wneud hynny? Mae’r gyfres hon o gyfrolau yn siŵr o fod y gyfres orau a baratowyd dros un cyfnod a chan un awdur sydd i’w chael yn y Gymraeg. Maent yn llenwi bwlch allweddol i ddyfodol yr eglwys ac yn gyfrolau sylweddol Cymraeg, cyfoes eu hysgolheictod a hawdd eu darllen. Mae ein diolch yn fawr iawn iddo. Ni all unrhyw eglwys Gymraeg anwybyddu’r cyfrolau hyn os yw’r eglwys honno am dyfu ac aeddfedu. Ar un cyfnod, pan oedd yn Brifathro yn y coleg, soniodd Elfed mor anodd oedd ceisio perswadio rhai myfyrwyr oedd yn sicr eu cred ac o ganlyniad yn mynnu nad dehongliad yw’r efengyl ond y gwirionedd, nid geiriau i’w dehongli ond Gair Duw yn awdurdod anffaeledig.

**********************

Ond nid dyna gyfraniad mwyaf Elfed i fywyd ac ansawdd y dystiolaeth Gristnogol yng Nghymru. Cyhoeddodd tua deg cyfrol o weddïau sydd naill ai’n weddïau gwreiddiol neu wedi eu casglu gan Elfed, ac mae’n debyg y bydd mwy yn cael eu cyhoeddi yn y dyfodol. Mae’n drist meddwl fod yna rai o hyd sy’n teimlo’n anhapus pan fo gweinidogion anghydffurfiol yn ‘darllen’ gweddi, fel petai ‘gweddi o’r frest’ yn hanfod Anghydffurfiaeth. Efallai fod yna rai hyd yn oed yn credu mai cyfrolau i lenwi bwlch ydynt am fod ‘gweddïwyr cyhoeddus’ yn brin. Nid disodli na llenwi bwlch y maent, wrth gwrs, ond rhoi cynnwys a chyfeiriad i weddïau cyhoeddus rhag i’r weddi gyhoeddus fynd yn weddi bersonol neu’n fyfyrdod, os nad yn bregeth. Dyrchafu Duw a chyfoethogi addoliad y mae cyfrolau gweddïau Elfed ap Nefydd Roberts.

Mae’r gweddïau’n cynnig arweiniad i’r weithred fawr o addoli. Maent yn ein cadw rhag i’n haddoli fod yn ddim mwy na rhygnu ar yr un tant, rhag bod yn denau o gynnwys, a rhag bod yn gyfyng ei orwelion. Er mor boblogaidd ydoedd fel pregethwr, ni wn am unrhyw gyfrol o bregethau a gyhoeddodd. Ond fe fydd y gweddïau yn aros am mai dyna yw hanfod addoli ac yn mynd i galon ein hangen mwyaf fel eglwysi ac addolwyr. Y galw ers blynyddoedd bellach yw am addoli mwy bywiog a hwyliog, y cyfryngau’n weladwy a lliwgar, ac mae hynny’n rhywbeth i’w groesawu, wrth gwrs. Ond mewn llawer o eglwysi nid oes hyd yn oed amrywiaeth heb sôn am newid i batrwm yr addoli ers canrifoedd erbyn hyn, a hynny yn eglwysi Traddodiad yr Addoli Rhydd. Ond i Elfed, er y newidiadau allanol mewn addoli a cherddoriaeth band a sgriniau mawr, fe all cynnwys yr addoli fod yn ystrydebol, y neges yn feichus a’r addoli drwyddo draw yn ysbrydol ddiddychymyg ac yn arwynebol. Mae gweddïau’r cyfrolau – drwy’r Ysbryd – yn adnewyddu’r rhai sy’n addoli.

Mae cyfrolau ‘Dehongli’ Elfed yn gyfoethog, yn gytbwys ac yn gwbwl ddiogel i ni ymddiried yn llwyr yn ei arweiniad. Cyfrolau ysgolhaig Beiblaidd yn nhraddodiad gorau esboniadau Proestannaidd ydynt, ond bod eu maes yn ehangach na’r esboniadau arferol.

Ond yn y gweddïau y mae Elfed y diwinydd ar ei orau. Mae addoli’r oesoedd, tystiolaeth y canrifoedd, dehongliadau’r diwinyddion a’r proffwydi, a Iesu ei hun yn ein casglu ynghyd i un lle i blygu yn ostyngedig i ddathlu ein ffydd, ac i feithrin ufudd-dod. Dyna yw addoli’r eglwys. Mae Elfed yr awdur toreithiog, y pregethwr grymus a llwyddiannus dros 60 mlynedd ledled Cymru, yn ein hatgoffa mai yn y gweddïau y mae’r drws i lex orandi, lex credendi. Ystyr y dywediad hwnnw, sydd bron yn apostolaidd o hen, yw: ‘mesur ein gweddi neu ein haddoli yw mesur ein ffydd neu ein cred’. Dyna Elfed: addoli yw credu.

Yn ôl at Epilogau’r Ifanc – y munud i feddwl, yr ymdawelu ac yn arbennig, y weddi ar ddiwedd clwb ieuenctid swnllyd, llawn gweithgareddau. Yna, yn allweddol, y plygu. Yng nghanol prysurdeb ei weinidogaeth yn nyddiau Bangor bu Elfed yn golygu’r Goleuad. Ffrwyth y cyfnod prysur hwnnw oedd cyhoeddi Yn ôl y Dydd ( 1991 ), sef ei golofn wythnosol yn Y Goleuad, o adnodau, gweddïau a dyfyniadau gan arweinwyr Cristnogol drwy’r byd. Dyma ddechrau ei gyfnod o gyhoeddi’r gweddïau dros y blynyddoedd oedd i ddilyn, a hynny i unigolion ac eglwysi mewn cyfnod o dlodi mawr ym mywyd ac addoli ein heglwysi, yn union fel y bu’n paratoi ar gyfer pobl ifanc y clwb yn Llanelli ar ddechrau ei weinidogaeth. Diolch i Dduw amdano ac am ei gyfraniad a’i arweiniad.

P.Ll.J.

 

 

Diwinyddiaeth Paul

GWERTHFAWROGIAD AC ADOLYGIAD

Diwinyddiaeth Paul, gan gynnwys sylw arbennig i’w ddehonglwyr Cymreig, John Tudno Williams, Gwasg Prifysgol Cymru, 2020, 230tt, £17.99

‘Gair o werthfawrogiad sydd eisiau,’ meddai Golygydd hynaws Y Goleuad wrth iddo geisio fy mherswadio i adolygu’r gyfrol hon: gwerthfawrogiad o gyfraniad sylweddol yr Athro John Tudno Williams i fywyd academaidd Cymru ac i’r Cyfundeb dros y blynyddoedd. Ar yr amod hwnnw y cytunais i dynnu sylw at y gyfrol, oherwydd mae yna rai llawer mwy cymwys na mi i ysgrifennu adolygiad teilwng o waith ysgolheigaidd fel hwn, ac edrychwn ymlaen at ddarllen eu sylwadau mewn cylchgronau eraill maes o law.

Dyma ddechrau gyda’r awdur, felly. Bydd cenedlaethau o fyfyrwyr yr Hen Gorff yn cofio John Tudno fel darlithydd ym meysydd yr Hen Destament a’r Testament Newydd yn y Coleg Diwinyddol yn Aberystwyth. Pryd hynny, a hyd at yr amser presennol, mae wedi bod yn ddiwyro’i farn bod yn rhaid diogelu safon academaidd y weinidogaeth yn ein plith. Dros y blynyddoedd mae wedi bod yn flaenllaw yn Adran Addysg y Cyngor Eglwysi Rhyddion dros Brydain, a bu’n Llywydd ar y sefydliad hwnnw. Daliodd nifer o brif swyddi’r Cyfundeb, megis Llywydd y Gymdeithasfa yn y De a Llywydd y Gymanfa Gyffredinol, ond nid yw hynny wedi ei rwystro rhag cyfrannu’n helaeth i fywyd Henaduriaeth Ceredigion a Gogledd Penfro, yn ogystal â’i eglwys ei hun yng Nghapel Seion. Bydd llawer ohonom yn dilyn gyda diddordeb ei gyfres yn y Goleuad, Y Silff Lyfrau’, ac yn teimlo’n falch o gael ysgolhaig beiblaidd o safon John Tudno yn cyhoeddi’n gyson yn y Gymraeg. Cofiwn hefyd ei gyfraniad amhrisiadwy i wahanol gyfieithiadau Cymraeg o’r Ysgrythur yn eu tro: Y Ffordd Newydd (1969), Y Beibl Cymraeg Newydd (1988), a’r Beibl Cymraeg Newydd (Argraffiad Diwygiedig, 2004). Cefais innau’r fraint o gydweithio ag ef fel cyd-olygyddion y Llyfr Gwasanaethau newydd, ac fe’i cefais yn gyd-weithiwr a chyfaill da wrth gyflawni’r gorchwyl hwnnw. Mae wedi rhoi’n helaeth, ac mae’n para i roi, o’i ddoniau fel ysgolhaig Testament Newydd o’r radd flaenaf at wasanaeth ei eglwys a’i genedl, ac rwy’n falch o ymateb i wahoddiad y Golygydd i achub y cyfle hwn i ddweud, ar ran pawb ohonom, ‘Diolch, John, am hyn oll.’

Ond peidiwn ag anghofio un maes arall lle mae John wedi gwasanaethu, a hynny gyda’i drylwyredd arferol, dros nifer mawr o flynyddoedd, a hynny yw fel Ysgrifennydd Bwrdd y Ddarlith Davies. Efallai mai ei adroddiad ef bob blwyddyn yn y Gymanfa Gyffredinol yw un o’r rhai byrraf (!), ond y tu ôl iddo mae llawer o waith a sêl dros yr achos. Yn 1993 ef ei hun a draddododd y Ddarlith, ac roedd yn anochel y byddai’n dilyn trywydd a fu o ddiddordeb arbennig iddo ers dyddiau prifysgol yn Rhydychen, sef Paul a’i ddiwinyddiaeth. Y testun bryd hynny oedd ‘Paul a’i Ddehonglwyr Cymreig’, a dyna deitl y gyfrol dan sylw, sy’n ffrwyth chwarter canrif o astudiaeth ac ymchwil. Braidd yn gamarweiniol yw’r is-deitl, oherwydd er bod yr awdur yn tynnu sylw at ysgolheigion Cymraeg a Chymreig megis David Adams, C. H. Dodd, W. D. Davies, Isaac Thomas, Owen E. Evans ac eraill, mae ei rychwant (a’i Lyfryddiaeth!) yn ehangach o lawer na hynny.

Rhennir y gwaith o dan ddeg pennawd, yn dynodi deg agwedd wahanol ar feddwl cyfoethog yr Apostol, gyda phennod ar y diwedd sy’n ymdrin â’r llythyrau hynny y mae cryn amheuaeth ynghylch eu dilysrwydd, sef Effesiaid, Colosiaid a’r Epistolau Bugeiliol. (Sylwer, gyda llaw, fod camgymeriad yn y rhifo ar dudalen y Cynnwys.) Cwestiwn sy’n codi gyda chyfrol fel hon yw, at bwy y mae wedi ei hanelu? Er ei bod yn hynod ddarllenadwy, llyfr academaidd, manwl ydyw. Mae’n gyfraniad gwerthfawr i’n dealltwriaeth o gefndir Paul a’i ddiwinyddiaeth, a bydd yn gaffaeliad mawr i fyfyrwyr Cymraeg sy’n chwilio am arweiniad safonol, cyfoes ar y pwnc. Ond rwy’n credu ei fod yn adnodd anhepgor hefyd i weinidogion a phregethwyr – petai ddim ond i’n cadw rhag syrthio i ambell fagl! Er enghraifft, yn groes i’r hyn a ddywedir yn aml, nid oes sylfaen i’r haeriad mai cyfiawnhad trwy weithredoedd yn seiliedig ar ufudd-dod i’r Gyfraith oedd craidd Iddewiaeth yng nghyfnod Paul: polemig yr Apostol yw’r unig beth all ein harwain at gasgliad o’r fath, ynghyd â dylanwad trwm y Diwygwyr Protestannaidd, nid tystiolaeth hanesyddol. Diffyg y Gyfraith Iddewig oedd ei bod yn sefyll yn ffordd y genhadaeth i’r Cenhedloedd. Ai tröedigaeth ynteu alwad, felly, a brofodd Paul ar ei ffordd i Ddamascus? Rhaid darllen Pennod 3! 

Tebyg yw’r sefyllfa gyda golwg ar y rhaniad a grëir yn aml rhwng Paul ac Iesu. Dadleuir mai gorsymleiddio yw sôn am ‘Efengyl syml’ Iesu ar y naill law, a Paul ar y llaw arall gyda’i gyffesion a’i athrawiaethau. Wedi’r cwbl, mae Paul yn tynnu llawer ar ei brofiad o’r Iesu byw, ac yn dyfynnu ei eiriau’n uniongyrchol. A beth am enw’r Apostol, wedyn? Ai ar ôl ei brofiad ysgytwol y daeth Saul yn Paul? Nage, medd John Tudno Williams: Saul oedd ei enw Iddewig/Palesteinaidd, a Paul oedd ei enw Rhufeinig, a dyna’r enw a ddefnyddiai wrth iddo fynd allan i genhadu ar draws yr Ymerodraeth. Sylwais fod yr awdur yn ochri gyda’r dadleuon dros gredu bod Paul yn ddinesig Rhufeinig, er nad yw ef ei hun yn dweud hynny yn ei lythyrau. Rhanedig yw barn ysgolheigion ar hyn, a rhoddir sylw i’r dadleuon ar dud. 20.

A throi at graidd dysgeidiaeth yr Apostol, mae penodau 4 ar Paul a’r Gyfraith a 5 ar Soterioleg Paul yn ganolog, a’r ymdriniaeth fanwl o’r ddau gysyniad allweddol, ‘cyfiawnder’ a ‘chyfiawnhau’, yn werth ei darllen yn ofalus. A oedd Paul yn credu mewn ‘pechod gwreiddiol’? Y gwir yw mai Awstin o Hippo yn y 4–5g. sydd wedi dylanwadu’n drwm ar ddatblygiad yr athrawiaeth am y cwymp, ac Awstin ei hun a fathodd y term ‘pechod gwreiddiol’ (t.65). Dyfynnir Gwilym H. Jones: ‘Ymddengys bod gan yr Hen Destament lawer mwy o ddiddordeb yn y mynegiant cyfoes o bechod ac yn ei ganlyniadau ymarferol nac mewn olrhain ei gychwyn’ (t.64). Ac yn groes i’r hyn a ddywedir yn rhai o’n hemynau am yr ‘Iawn’, deil John Tudno Williams mai ‘Duw ei hun sy’n paratoi’r [aberth cymod] yn hytrach na bod yn wrthrych iddo.’ (t.83). Fel llawer ohonom, mae’n diweddu trwy bwysleisio gwaith Crist yn dwyn cymod a chreadigaeth newydd, gan egluro bod a wnelo’r ferf ‘cyfiawnhau’ ag adfer perthynas (t.76).

Diddorol dros ben yw’r bennod ar Gristoleg Paul, a chan ddilyn C. F. D. Moule, mae’r awdur yn pwysleisio bod y newid mewn terminoleg am Iesu rhwng y llythyrau cynnar a’r rhai mwy diweddar yn ffrwyth datblygiad yn nealltwriaeth yr Apostol: datblygiad, sylwer, nid esblygiad. Ni newidiodd Paul ei ddarlun o Iesu, fel petai wedi ymgyrraedd at Gristoleg ‘uwch’, ac mae’n defnyddio ymadroddion oedd â’u cyd-destun gwreiddiol yn yr HD, yn hytrach na’r byd Helenistaidd. Yn yr adran ar Gynfodolaeth Crist (t.110) mae’r awdur yn cloriannu geiriau Paul, ac yn dod i’r casgliad mai ansawdd bywyd Crist ac nid ei darddiad sydd ym meddwl yr Apostol.

Ym mhenodau 8 (Dysgeidiaeth Foesol Paul) a 9 (Yr Eglwys yn Paul) mae’r pwyslais yn gyson ar y gymuned Gristnogol a’i bywyd. ‘Byddwch yr hyn ydych’ yw anogaeth Paul. Trwy fedydd mae’r Cristion wedi marw ac atgyfodi gyda Christ, a bellach mae’n byw ar wastad newydd. O fewn y gymuned hon mae ffydd a moesoldeb yn rhan o’r hyn a olygir wrth fod ‘yng Nghrist’, a’r Ysbryd Glân yw’r sêl. Mae’r bywyd hwn yma eisoes, ac eto mae i ddod hefyd. Dyna bwnc y bennod ar Eschatoleg Paul, a cheir yma amlinelliad clir o’r datblygiad ym meddwl yr Apostol ynghylch ailddyfodiad Crist a’r atgyfodiad.

Nodais amryw o wallau wrth fynd trwy’r gwaith, ond nid ydynt yn bethau sylweddol, felly nid wyf am eu rhestru yma. Digon yw dweud ei bod yn gyfrol hynod hardd a darllenadwy. Mawr yw ein diolch eto i John Tudno am baratoi cyfrol mor gynhwysfawr, cytbwys a diddorol, a thrwy hynny sicrhau cyfraniad teilwng arall i fyd ysgolheictod beiblaidd trwy gyfrwng y Gymraeg.

Glyn Tudwal Jones
Caerdydd

Rho inni ras i daenu’r wawr

“Rho inni ras i daenu’r wawr”

gan y meddyg teulu, Dr Catrin Elis Williams

Oherwydd y pandemig, mae llawer ohonom wedi bod yn treulio llawer mwy o amser na’r arfer yn ein cartrefi. I’r rhan fwyaf ohonom, mae’r cartref a’r aelwyd yn fan diogel – noddfa’n wir, sy’n egluro pam bod noddfa yn rhan o enwau cymaint o dai yng Nghymru – ac yn enw ar ambell i gapel hefyd. Pan euthum i oddi cartref am y tro cyntaf, yn ddwy ar bymtheg oed i’r brifysgol, roedd Capel Noddfa, Didsbury, ym Manceinion, yn fan lle deuthum i o hyd i rywle cartrefol, lle roeddwn i’n teimlo’n ddiogel yng nghwmni Cymry eraill oedd wedi cartrefu yn y ddinas.

Mae bygythiad i fywyd oherwydd haint newydd yn rhywbeth sy’n naturiol yn ein dychryn; rydan ni’n ffodus iawn, dwi’n credu, ein bod yn byw mewn oes lle mae datblygiadau meddygol yn caniatáu inni allu ymladd clefydau, ac yn aml eu goresgyn. Mae newydd-deb haint o’r fath hefyd yn dod â greddfau dynol sylfaenol iawn i’r wyneb, sef goroesi a diogelu ein hunain a’n teuluoedd. Mae hyn wedi bod yn rheidrwydd arnom ni i gyd, yn wir, i ddilyn gofynion y Llywodraeth i ‘aros gartref, amddiffyn y gwasanaeth iechyd, ac achub bywydau’. Pan mae bywydau ein cyd-ddyn yn y fantol, mae ein cydwybod ni, yn ogystal â’r greddfau cyntefig, yn sicrhau ein bod ni’n aros yn niogelwch ein cartrefi. Mi ddylem gofio wrth gwrs nad ydi’r cartref yn lle diogel i bawb, gyda sefydliadau sy’n ymwneud â thrais yn y cartref yn nodi cynnydd yn y galw am eu cymorth yn yr wythnosau diwethaf.

Felly, mae cilio i ddiogelwch ein cartrefi’n rhoi synnwyr inni ein bod yn llai tebygol o gael ein heffeithio gan haint, salwch sy’n gallu bod yn farwol. Ond wrth i’r pandemig gilio, gobeithio, dros y misoedd nesaf, a gofynion arferol gwaith a bywyd yn gyffredinol yn golygu y bydd angen inni fentro o’n cartrefi fwyfwy, dyma un o’r cwestiynau sy’n codi. Be all ein galluogi ni i ddysgu cyd-fyw â’r risg i iechyd sy’n dod law yn llaw â haint neu salwch newydd, un sy’n annhebygol iawn o ddiflannu o’r tir am o leia misoedd, neu flynyddoedd, mae’n debyg iawn?

Mae ffydd y salmydd yn Nuw: “Fy noddfa a’m caer, fy Nuw, yr un yr ymddiriedaf ynddo”. Mae’n ymhelaethu ymhellach i sôn am Dduw yn ei waredu o fagl heliwr ac, yn benodol, oddi wrth bla difaol.

Er i ni, yn yr unfed ganrif ar hugain, deimlo o bosib bod ein profiadau ni trwy’r cyfnod rhyfedd hwn yn “rhai newydd”, mae dynoliaeth wrth gwrs wedi byw dan gysgod haint neu afiechyd, neu “bla”, ers cenedlaethau dirifedi, ers i ddynoliaeth gael ei chreu. Mae’r Beibl yn ein hatgoffa o sawl pla o’r fath.

Un enghraifft yw llyfr Numeri, pan mae Aaron, brawd Moses, yn achub pobl Israel rhag pla, er bod llawer o’r bobl yn marw ohono hefyd. Mewn trefn sy’n gyfarwydd inni heddiw, mae nifer y meirw’n cael ei nodi’n fanwl fel pedair mil ar ddeg a saith gant. Ond nodir hefyd, yn yr adnod ganlynol, bod y pla wedi peidio.

Mae Solomon yn gweddïo yn yr wythfed bennod o Lyfr Cyntaf y Brenhinoedd:

Os bydd yn y wlad newyn, haint, deifiad, malltod, locustiaid neu lindys, neu os bydd gelyn yn gwarchae ar unrhyw un o’r dinasoedd, beth bynnag fo’r pla neu’r clefyd – clyw pob gweddi, pob deisyfiad gan yr holl ddynion a chan bob un o’th bobl Israel sy’n ymwybodol o’i glwy ei hun, ac yn estyn ei ddwylo tua’r tŷ hwn; gwrando hefyd yn y nef lle’r wyt yn preswylio, a maddau. Gweithreda a rho i bob un yn ôl ei ffyrdd; oherwydd yr wyt ti’n deall ei fwriad; canys ti yn unig sy’n adnabod calonnau holl blant dynion.

Ac felly emynwyr hefyd, yn fwy diweddar: mae Nantlais yn ein hatgoffa o “deulu’r poen a’r pla, a’r cleifion oll i gyd”, ac Eben Fardd yn sôn ei fod “dan bwys fy mhla’n llesgáu”. Elfed sy’n ymbil:

O’i farwol glwyf ein byd iachâ,
Er mwyn dy enw mawr.

O wybod oddeutu pryd y bu’r emynwyr yma fyw, Elfed yn benodol, mae posibilrwydd cryf iawn mai effaith y Ffliw Sbaenaidd a ysgogodd y geiriau hyn. Clefyd oedd hwn a laddodd filiynau o bobl ifanc, iach yn flaenorol, o gwmpas y byd, oddeutu canrif yn ôl.

Dydi o ddim yn syndod bod y fath golledion, loes a phrofedigaethau yn arwain y salmydd a’r emynydd i ymbil am obaith o’r newydd, ac mae’r ffydd ganddyn nhw y bydd Duw yn ateb y gweddïau hynny.

I fynd yn ôl at weddi Solomon, mae Solomon yn cydnabod, yn pwysleisio, ei gred bod Duw a Duw yn unig, yn “adnabod calonnau holl blant dynion”. Mae ofn pla a chlefyd yn bodoli erioed, ac i ambell un, llawer un, sydd â’r gred yn yr unfed ganrif ar hugain nad ydi’r Beibl yn berthnasol – mi fyddwn i’n bendant yn dadlau i’r gwrthwyneb.

Fel meddyg, mi ydw i yn yr wythnosau diwethaf wedi bod yn dyst i’r cynnydd mewn dioddefaint o achos pryder a gorbryder, a hynny o ganlyniad i glefyd Covid 19 – yn uniongyrchol, ond hefyd yn anuniongyrchol oherwydd gofynion y cyfnod clo. Mae yna ganllawiau ar sut mae ymdopi â chyflyrau o’r fath, a’r cam cyntaf fyddai hunan-gymorth, megis darllen llyfrau am y cyflwr, neu ddefnyddio technoleg megis apiau ar y ffôn symudol neu gyfarwyddydd dros y we. Yr ail gam fyddai therapi siarad, cwnsela ac yn y blaen, ac yna mae rhai pobl yn cael budd o gymryd meddyginiaeth.

Mewn cyfnod pryderus inni i gyd, lle bydda i’n cael nerth ac yn cymryd cysur ohono ydi bod pobl, dynoliaeth, o mlaen i wedi mynd trwy brofiadau tebyg – a llawer gwaeth, fyswn i’n amau. Dydan ni ddim ar ein pennau ein hunain.

Er y gwewyr a’r galar sydd wedi digwydd, ac yn digwydd o ganlyniad i glefyd Covid 19, a’r gofynion anghyffredin sydd wedi bod ar bob un ohonom, mi allwn ni, trwy nerth Duw, ddal gafael ar y gobaith y daw dyddiau haws i’n rhan. Mae sawl un ohonom yn byw mewn gobaith ar hyn o bryd y ‘daw eto haul ar fryn’. Mae William Williams, Pantycelyn, wedi nodi geiriau tebyg, ganrifoedd yn ôl:

Ni phery ddim yn hir
Yn ddu dymhestlog nos;
Ni threfnwyd amser maith
I neb i gario’r groes;
Mae’r hyfryd wawr sy’n codi draw
Yn dweud bod bore braf gerllaw.

Dydi hi ddim bob amser yn hawdd cynnal ein gobaith pan mae pethau o’n cwmpas yn ymddangos yn anobeithiol. Ond mae Paul yn ei lythyr at y Rhufeiniaid yn ein hatgoffa ni y gall profiadau anodd bywyd ein gwneud ni’n gryfach pobl: “Heblaw hynny, yr ydym hyd yn oed yn gorfoleddu yn ein gorthrymderau, oherwydd fe wyddom mai o orthrymder y daw’r gallu i ymddál, ac o’r gallu i ymddál daw rhuddin cymeriad, ac o gymeriad y daw gobaith.”

Hyd yn oed yng nghanol adfyd, mi allwn ni barhau i orfoleddu. Dydi gorfoleddu ddim yn golygu dathlu pan fyddwn ni’n derbyn newyddion drwg – ond mae o’n golygu y gallwn ni gredu nad ydi Duw yn gwastraffu unrhyw siomedigaeth neu wewyr sy’n dod i’n rhan ni. Efallai y byddwn ni’n gweddïo mwy ar adegau anodd yn ein bywydau, a Duw yn dod yn bwysicach inni o’r herwydd.

Yn ei ail lythyr at y Corinthiaid, mae Paul yn sôn am adfyd sydd wedi dod i’w ran fel ‘draenen yn ei gnawd’, i’w boeni. Ymbiliodd ar i Dduw gymryd y boen oddi arno, ond ateb Duw oedd: “Digon i ti fy ngras i: mewn gwendid y daw fy nerth i’w anterth.”

Roedd agwedd Paul wedi hyn yn wahanol iawn, a’i eiriau oedd: “Felly, yn llawen iawn fe ymffrostiaf fwyfwy yn fy ngwendidau, er mwyn i nerth Crist orffwys arnaf. Am hynny, yr wyf yn ymhyfrydu (er mwyn Crist), mewn gwendid, sarhad, gofid, erledigaeth a chyfyngder. Oherwydd, pan wyf wan, yna rwyf gryf.”

Yn yr efengyl yn ôl Mathew yn ogystal, mae Iesu yno yn ein hatgoffa o wendid yr hil ddynol OND ei fod yno i ateb ein gweddïau ac i’n hiacháu. Roedd Iesu yn cymysgu â ‘gwehilion’, neu’r gwannaf mewn cymdeithas, a’r Phariseaid yn cwestiynu hynny. Ateb Iesu oedd: “Nid ar y cryfion, ond ar y cleifion mae angen meddyg.”

Alla i’n bendant ddim gwella ar hynna.

Gadewch inni gymryd nerth felly o’r hyn a wyddom ni o’r Beibl, o’r amseroedd cyn ac ar ôl Crist, ac o hanes ein byd ni – sef gallu cymdeithas i ailadeiladu ei hun ar ôl cynnen a cholledion.

Hefyd, gallwn gymryd nerth o ryfeddod gwyddoniaeth fodern, a gallu honno, trwy i Dduw berffeithio llaw a deall dyn, i arbed bywydau.

Bywha ni, Grist, mae’r byd yn barod,
     rho inni ras i daenu’r wawr.

Addasiad yw’r uchod o fyfyrdod a baratowyd yn wreiddiol ar gyfer Dechrau Canu, Dechrau Canmol. Mae holl fyfyrdodau llafar y gyfres ar gael yma:  

Byw ar ffiniau 2

Byw ar ffiniau ii

Y Boncyff Magu: Coed a Phobl

Cefais wahoddiad ym 1997, fel llawer o weinidogion eraill, i bregethu yng Nghymanfa Ganu Cymry Gogledd America. Seattle oedd y man dewisol y flwyddyn honno. Profiad od i Gymraes oedd cyrraedd y Gymanfa a’i chael ei hun ynghanol Americaniaid o dymer reit Republican. (Nid gweriniaethwyr yn yr ystyr Gymraeg mohonynt!) Nid ydynt mor danbaid ynglŷn â’u gwreidddiau â’r Gwyddyl Americanaidd, ond pan maen nhw’n canu emynau, fe wyddocch chi mai Cymreig ac ymneilltuol yw eu tras. Maen nhw’n canu emynau fel yr oedd pobl yn eu canu drigain mlynedd yn ôl. Mae eu Cymreictod fel petai wedi cael ei hidlo drwy dwmffat o’r enw ‘Emynau’, oherwydd does dim byd arall arbennig o Gymreig ynglyn â nhw. Gan fod crefydd yn dal yn rhan amlwg o brif ffrwd bywyd America, fel yr oedd yng Nghymru ym 1900, maen nhw’n canu’r emynau gyda brwdfrydedd teimladwy, heb unrhyw swildod. Dim ond hanner deall y geiriau y mae’r mwyafrif ond y maen nhw’n uniaethu â beth gredan nhw y mae’r emynau yn ei gynrychioli. Ni piau’r rhain. O’r emynau hyn, o’r traddodiad hwn, y down ni, neu, fel yr ysgrifennodd T Rowland Hughes, ‘O’r blychau hyn y daeth ennaint ein doe a’n hechdoe ni.’

Ar un ystyr, teithio ’nôl mewn amser a wnawn i gwrdd â’r Americaniaid annwyl hyn. Dim ond i leiafrif yr oedd bywyd Cymry heddiw o unrhyw ddiddordeb iddyn nhw. Doedd gan y mwyafrif ohonyn nhw ddim diddordeb yn ein Senedd na’n trafodaeth gyhoeddus gynyddol seciwlar; lleiafrif yw’r rhai sy’n ymboeni am dynged yr iaith. Mae’n brofiad sy’n eich drysu os ewch i America gan ddisgwyl cael profiad o’r dyfodol, ond cael eich bod wedi hedfan tuag yn ôl! Profiad tebyg i Saeson yw mynd i eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn Delhi a chael eu bod yn dal i ddefnyddio Llyfr Gweddi Gyffredin 1662 yno ac yn canu emynau allan o Hymns Ancient and Modern. Mae pobl sydd wedi gadael cartre i fyw, yr alltudion a’r ex-pats, yn dal eu gafael ar y cyfarwydd, eu cof am draddodiad eu hunaniaeth ar ffurfiau diwylliant cyfarwydd eu plentyndod. Cymru fu, Cymru ac America heddiw, Cymru fydd.

Gwefan hanes y Macah

Yr oedd fy ngŵr a minnau wedi penderfynnu y byddem, ar ôl y Gymanfa, yn ymweld â’r pentir Olympaidd y tu hwnt i Seattle. Mae’r pentir yng nghornel ogledd-orllewinol bellaf yr Unol Daleithiau, i’r de o Puget Sound a Vancouver draw yng Nghanada ond yn estyn ymhellach i’r gorllewin. Roedden ni am dreulio ychydig amser yn nhir cadw (reservation) llwyth brodorol y Macah yn ystod eu gŵyl flynyddol mewn tref fechan o’r enw Neah Bay. Mae tiroedd cadw’r llwythi brodorol yn America yn gallu bod yn fannau digalon i’r brodorion ac i ymwelwyr. Ond nid felly y bu y tro hwn.

Dim ond tua diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr aeth y gwynion at i o ddifrif i ‘gael trefn’ ar y Macah, ond aethant ati’n reit benderfynol bryd hynny. Gair y Macah am fwyd yw eu gair am bysgod. Roedd eu ffordd o fyw dros y canrifoedd wedi ei seilio ar hel morfilod a morio i ennill caethion o lwythi eraill. Gwaharddwyd hela morfilod a’u gorfodi i fyw ar dyfu tatws, er bod y tir a’i fforestydd yn gwbl anaddas a’r glaw yn drwm. Symudwyd y trigolion o’u pentrefi i Neah Bay a gorfodwyd i’r plant fynd i’r ysgol lle y cosbid hwy am siarad eu hiaith, lle y torrwyd eu gwallt hir, plethedig, nodweddiadol a’u gorfodi i wisgo fel y gwynion. Safonau’r concwerwyr a orfu.

Teimlem yn eithaf cartrefol yn yr ŵyl flynyddol – roedd hi braidd yn debyg i’r Eisteddfod Genedlaethol ’nôl tua 1960. (Trafaelu tuag yn ôl eto.) Ceid yno’r un cymysgwch o’r gwych a’r gwachul, yr un diffyg hyder economaidd a thipyn o swildod hefyd. Diwylliant o gystadlu ydoedd – nid barddoniaeth a chanu ac adrodd, ond rasys canŵ a chwaraeon tîm, a llawer iawn o hap chwaraeon. Mae tua hanner y llwyth o 1,500 o bobl yn byw y tu allan i’r tir cadw ond mae cannoedd ohonyn nhw’n dychwelyd bob blwyddyn i fwynhau’r hapchwarae, y babell chwysu ar olwynion (sweat lodge) a stondinau’n gwerthu bara saim Indaidd. Byrddau lu o sbwriel i dwristiaid ochr yn ochr â gwaith celf trawiadol a hardd a’i arddull yn nhraddodiadau’r llwythi brodorol. Petaen nhw’n hoffi canu, fe fydden nhw wedi bod wrth eu boddau’n canu ‘Ry’n ni yma o hyd!’ Gwrthod marw, ond dathlu goroesi ‘er gwaetha pawb a phopeth’. Oeddem, yr oeddem ni’n eithaf cartrefol.

Yn yr hwyr cawsom ein hatgoffa o’r Eisteddfod eto yn yr ŵyl ddawnsio yn neuadd gampau’r ysgol. Nid dawnsiau poblogaidd, pow-wow, oedd y rhain, ond dawnsiau difrifol, sanctaidd hyd yn oed, a berfformid â dwyster ac urddas. Er bod yr iaith wedi nychu, yr oedd y dawnsio’n dal i’w cysylltu â’u hanes a’u hysbrydolrwydd a’u perthynas â byd natur. Yr oedd y gynulleidfa o rieni a chefnogwyr yn eistedd ar feinciau wedi eu trefnu ar dair ochr y gampfa. Dirgrynai’r lle o ymroddiad emosiynol, y dwyster o draddodi’r pethau i genhedlaeth newydd, yr un dirgryniad yn union â hwnnw a deimlwch yn Eisteddfod yr Urdd neu’r Ŵyl Gerdd Dant.

Dyma wraig oedd yn eistedd nesaf ataf yn pwyntio at lanc ifanc yn y ddawns:

‘Dyna fy ŵyr i. Mae’r dawnsio wedi ei achub e!’

‘Ei achub e?’

‘Roedd e mewn trwbl gyda chyffuriau a diod – fel llawer o’n pobl ifanc ni. Mae’r dawnsio wedi rhoi ei hunan ’nôl iddo.’

Eisteddai nifer o wragedd oedrannus yn y rhes flaen. Dyma flaenoriaid ac arweinwyr y llwyth, ac yn eu plith yr oedd nifer o’r dyrnaid sy’n dal i allu siarad Macah. Yn ei gwallt, gwisgai un wraig dlws wedi ei frodio â mân fwclis, mwclis coch ar gefndir glaswyrdd yn y dull Indiaidd yn cyhoeddi’r geiriau ‘Jesus Saves’. Yn y gymuned hon ceir eglwysi Pentecostaidd cryfion gyda’u pwyslais ar brofiad uniongyrchol o Dduw drwy’r Ysbryd Glân. Mae’n ddatblygiad naturiol o’u hysbrydolrwydd cynhenid, cydnaws â’u crefydd brodorol gynt a’u cof o’r Bod Mawr a gynrychiolir yn yr enw ‘Wakan anka’. Mae’r efengyl yn y wisg honno’n golygu y medrant fod yn Gristnogion a dal i fod yn Macah.

Mae profiadau’r llwythau brodorol hyn yn siŵr o daro tant yng nghalonnau Cymry Cymraeg. Cawn yma ein hanes ni ein hunain wedi ei gywasgu i gyfnod byrrach a ffyrnicach. Ond rywsut mae hi’n anodd i’r brodorion ddychmygu y gall unrhyw bobl wynion o Ewrop uniaethu â’u profiad hwy. Trwy lygaid y llwythau hyn mae’r gwynion i gyd yn euog. Serch hynny, mae’r stori am blant yn cael eu cosbi yn rhan o’n stori ninnau. Pan fentron ni, yn swil ddigon, rannu ein profiad â phobl y mudiad iaith yn eu hamgueddfa newydd sbon danlli, gwenu’n oddefgar wnaethon nhw. Faint o bobl sy’n siarad Cymraeg? Cymaint o gannoedd o filoedd! Deg blaenor Macah sydd ar ôl sy’n medru siarad eu hiaith hwy. Beth wydden ni! Peidiwch chi â mentro meddwl eich bod chi’n deall ein profiad ni! Roedd ganddyn nhw un pâr ifanc oedd yn dysgu’r iaith ac wedi penderfynu magu eu babi drwy gyfrwng y Macah. Tybed beth sydd wedi dod ohonyn nhw erbyn hyn?

Mae aelodau pob cymuned orthrymedig yn tueddu i deimlo’u bod nhw’n unigryw ac wedi dioddef yn waeth na phawb arall. Dyw camu dros y ffin a rhannu’r profiad ddim yn hawdd, hyd yn oed i’r rhai sy’n cydymdeimlo. Pan fo gwynion brwdfrydig ond anwybodus eisiau dysgu am eu hysbrydolrwydd, drwgdybir eu hamcanion a gwawdir y ‘shamaniaid plastig’: ‘Maen nhw wedi dwyn ein tir ni, wedi lladd ein hieithoedd ni, a nawr maen nhw eisiau cael gafael ar ein crefydd ni.’

Ein bwriad ar ôl yr ŵyl oedd mynd i weld y goedwig gyntefig, gynoesol, a mynd o blith pobl dan fygythiad i amgylchedd dan fygythiad. Dyma ardal o goedwig law dymherus lle y mae darn bychan o’r goedwig gyntefig wedi goroesi. Mae Parc Cenedlaethol ar y pentir yn amddiffyn y goedwig rhag ymosodiadau’r cwmnïau torri coed, a chwmnïau anferth ydy’r rheini. Ar draethau’r Môr Tawel fe welwch foncyffion a gwreiddiau anferth wedi eu gwasgaru a’u gadael i bydru. Fe’u cariwyd gan lif chwyrn yr afonydd o fannau yn y mynyddoedd lle mae’r llifio peirianyddol, swnllyd yn clirio’r tir. Mae ’na goedwigoedd aildyfiant ym mhob cyfeiriad wrth i chi deithio tuag at y coed sy’n cael eu gwarchod.

Ar ôl cyrraedd a chamu o’r maes parcio, fe sylweddolwch eich bod mewn mangre gwbl ryfeddol, anferth, dwys-wyrdd, sy’n eich distewi. Wrth sefyll dan y coed, fe welwch wrth eich ymyl bentyrrau gwyrdd o fwsog yn cuddio olion hen foncyffion; cewch edrych ar blanhigion aer, epiphytes sy’n sugno dŵr o’r aer llaith ac yn ymsymud yn llenni gwyrddion o frigau’r coed uwchben. Goleuid pob graddfa o wyrdd gan belydrau’r haul yn torri drwy fylchau a adawyd gan stormydd ers talwm.

Wrth gamu i ymylon y goedwig gynoesol yr oedd bychander ein profiadau bach llwythol ni yn edrych yn ddigon pitw. Wrth sefyll yn y goedwig, gwelwn res syth o goed yn edrych fel petai wedi ei phlannu’n fwriadol. Ond mae’r llinell unionsyth yn rhan o broses naturiol. Mewn storm, ryw bedair canrif neu fwy yn ôl, dymchwelwyd un o hen gewri’r goedwig. Rhaid ei fod wedi syrthio drwy’r brigau ac ar draws coed eraill nes gorwedd yn ei anferthedd ar lawr y goedwig. Yn raddol, yn y lleithder mwyn, yr oedd y mwsog wedi tyfu drosto ac yna dwr o egin-blanhigion yn blaguro ar hyd llinell y boncyff. Mae’n hawdd i blanhigyn bach wreiddio mewn mwsog ond mae cystadleuaeth enbyd o’i flaen. Mae’r egin-blanhigion yn cystadlu â’i gilydd am oleuni ac awyr a bwyd; bydd rhai’n tyfu’n goed bychain ac yna’n tyfu’n gyflym nes bod rhes ohonyn nhw’n aeddfedu’n genhedlaeth newydd o gewri ifanc, i gyd mewn rhes. Mae gwreidddiau wedyn yn tyfu o gwmpas rhisgl y boncyff ac i lawr i’r ddaear. Wrth i’r hen foncyff bydru, a’i waith cynnal wedi dod i ben, mae bwlch fel twnnel yn agor lle y gall ymwelydd sefyll yn syfrdan mewn ogof fach a luniwyd gan wreiddiau’r coed. Fe gewch eich taro’n fud mewn systemau gwreiddiau – a’r coed newydd, sydd bellach yn ganrifoedd oed, yn estyn yn uchel, uchel, uwch eich pen.

Mae’r wybodaeth ar y posteri yn y maes parcio yn dweud mai’r ymadrodd am y boncyffion diflanedig yw boncyff magu (nurse log).

Ruby Beach – Olympic National Park (via Pixabay)