Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 29 Tachwedd

Drama’r Nadolig?

Ddwywaith yn ystod yr wythnos ddiwethaf rwy wedi clywed pobl yn sôn am eu siom am na fydd plant yr Ysgol Sul eleni yn gallu cyflwyno ‘Hanes y Nadolig’.       Eu terminoleg oedd yn peri syndod i mi, nid eu siom.   Rwy wedi clywed am ‘ddrama’r geni’ a ‘stori’r Nadolig’ – ond ddim erioed cyn hyn wedi clywed am ‘Hanes y Nadolig’.  

Mae hi’n sicr yn ddrama, ac yn un o epics y ddynoliaeth.  Mae hi wedi cyfareddu’n dychymyg yn flynyddol.  Mae hi hefyd yn stori ryfeddol ar gymaint o haenau………..ond ‘hanes’?  Y gwir yw, nid yw’n deg cyfeirio ati fel ‘hanes’ na chwaith fel ‘stori’. 

Wedi croesholiad Crist tua’r flwyddyn 30, fe basiodd chwarter canrif cyn i’r ysgrifau Cristnogol cyntaf ddechrau ymddangos.   Y cyntaf oedd rhai o lythyrau Paul…….a does dim cyfeiriad yn rheiny at angylion, doethion, bugeiliaid na geni gwyrthiol. 

Yr efengyl gyntaf i gael ei hysgrifennu oedd un Marc, tua’r flwyddyn 70.  Does dim sôn yn Marc am stori’r nadolig,  a does dim unrhyw sylw am Iesu gan Marc nes iddo ddechrau ei waith tua 30 oed.

Ysgrifennwyd y 3 efengyl arall rhwng llunio Marc, a diwedd y ganrif gyntaf, a’r gred yw fod yr awduron eraill wedi gwybod am sgript Marc.  

Cofnodir geni Iesu,  yn  Luc  a Mathew – y ddwy efengyl nesaf i gael eu hysgrifennu.    Yr efengyl olaf i gael ei llunio oedd Ioan, bron i 70 mlynedd wedi’r croesholiad.  Mae Ioan eto yn hepgor stori’r geni, ond yn cychwyn gyda’r bennod anfarwol am ddirgelwch y dechreuad a’r Gair. 

Felly, dwy o’r efengylau yn unig sy’n cario stori’r geni o gwbl.  Ac o fewn y ddwy mae naratif sylweddol wahanol.  

Mae Mathew yn cyflwyno geni Iesu mewn termau tebyg i eni Moses, ac yn nhermau cyflawniad geiriau hen broffwydi Israel.   Roedd y Pharo am ladd pob plentyn i’r Hebreaid yn yr Aifft, mae Herod am wneud hynny i bob Iddew bach yn ardal Bethlehem.    Mae Mathew o’r cychwyn yn dymuno i bobl weld Iesu yn llinach Moses, ac i bobl ei ddilyn ef i rhyddhad, fel y gwnaeth Moses i’w bobl o’r Aifft.  Mae Mathew hyd yn oed yn gosod yn y stori fod Mair a Joseff wedi ffoi gyda’r babi i’r Aifft er mwyn tanlinellu’r cyswllt.  Gosodir Iesu ar bedestal arall gan Mathew achos yn ei stori ef y daeth y sêr-ddewiniaid o’r dwyrain, sy’n rhoi diddordeb yn a statws i’r babi y tu allan i gymdeithas yr Iddewon, ac hyd yn oed bod sêr y cosmos yn hapus i ail-drefnu eu orbit er mwyn arwain y sêr ddewiniaid at y preseb. 

Mae Luc ar y llaw arall yn llunio ei stori i ddangos Iesu mewn goleuni gwahanol.  Y fam dlawd ddistadl sy’n rhoi genedigaeth, a’i gwlad dan ormes tramor Cesar Awgwstws, yr ymerawdwr Rhufeinig.  Bugeiliaid tlawd lleol sy’n dod i dalu gwrogaeth i’r Iesu. Trwy gydol efengyl Luc, mae’r Iesu yn ffrind i’r tlodion a’r rhai dan anfantais.   Y llinyn euraidd yw mai negeseuydd angylaidd rhoddodd wybod i Mair am ei beichiogrwydd, ac hefyd i’r bugeiliaid er mwyn iddyn nhw fynd i weld y babi hwn.  Wedi’r stori honno, a’i enwaediad yn 8 niwrnod oed, mae Luc yn sôn nesaf am Iesu’n 12 oed – yn cael ei gyflwyno yn y deml.   Hanes Iddewig a lleol sydd i’r plentyn hwn.

Felly, nid hanes na stori sydd yma, ond storîau sy’n dra gwahanol eu pwrpasau a’u grym, â’r ddwy wedi cyfareddu dychymyg pobl dros ddau fileniwm cyfan.     Mae eu gweld fel ‘hanes’ yn dibrisio’r grym hwn, a’u negeseuau canolog.    Boed i’r adfent hwn fod yn un o gyffro i chi, wrth i ni weld bywyd Iesu o Nasareth fel un perthnasol i’r bugail a’r brenin, y doethion a’r distadl.  Boed i haenau bwriadol yr efengylau siarad gyda ni gyd fel storiau cyfoethog di-amser.  Efallai, yn y diwedd, byddwch chi fel fi jyst yn falch o allu ymlacio gyda Ioan a gweld y cyfan fel dirgelwch pur…….

“Yn y dechreuad yr oedd y Gair; yr oedd y Gair gyda Duw, a Duw oedd y Gair. Yr oedd ef yn y dechreuad gyda Duw. Daeth pob peth i fod trwyddo ef; hebddo ef ni ddaeth un dim sydd mewn bod. Ynddo ef yr oedd bywyd, a’r bywyd, goleuni dynion ydoedd. Y mae’r goleuni yn llewyrchu yn y tywyllwch, ac nid yw’r tywyllwch wedi ei drechu ef.”

E-fwletin 22 Tachwedd 2020

Pwy yw fy nghymydog?

Beth ydyn ni’n ei feddwl o’n cymdogion? A beth maen nhw’n ei feddwl ohonon ni? O ran hil, crefydd a mewnfudo, er enghraifft, pa faterion sy’n ein rhannu a beth sy’n ein clymu at ein gilydd?

Dyma rai o’r cwestiynau y mae astudiaeth arbennig a gynhaliwyd yn ystod y ddwy flynedd diwethaf wedi ceisio’u hateb. Gwnaed yr astudiaeth gan yr Woolf Institute yng Nghaergrawnt a sefydlwyd yn 1998 i ymchwilio a cheisio deall y berthynas rhwng Cristnogion, Iddewon a Mwslimiaid. Ac yn ôl yr adroddiad How We Get Along, a gyhoeddwyd yr wythnos hon ac sy’n crynhoi casgliadau’r gwaith, mae rhagfarn ar sail crefydd yn gryfach na rhagfarn ar sail hil.

Mewn arolwg o 11,700 o bobl yng Nghymru a Lloegr, gwelwyd bod y rhan fwyaf o bobl yn oddefgar tuag at rai o gefndiroedd ethnig gwahanol neu o genhedloedd eraill, ond fod gan lawer o bobl agweddau negyddol ar sail crefydd.

Mae hyn yn arbennig o wir yn achos Mwslimiaid. Nhw oedd yn fwyaf tebygol o gael agweddau negyddol tuag at bobl o grefyddau eraill, a nhw hefyd oedd yn fwyaf tebygol o ddioddef agweddau negyddol gan grwpiau ffydd eraill.

Canolbwyntiodd yr ymchwilwyr ar gwestiwn priodas gymysg fel ffordd o fesur goddefgarwch a rhagfarn. Yn gyffredinol, roedd yr agweddau tuag at briodasau cymysg rhwng pobl o grwpiau ethnig a chenhedloedd gwahanol yn rhai cadarnhaol. Ond roedd y gair ‘Mwslim’ yn ennyn teimladau mwy negyddol na’r gair ‘Pacistani’, er bod y rhan fwyaf o Bacistaniaid Cymru a Lloegr yn Fwslimiaid.

Pobl dros 75 oed, y rhai heb fawr o gymwysterau addysgol, pobl o grwpiau ethnig nad oedd yn Asiaidd, a Bedyddwyr, oedd yn dangos y rhagfarn fwyaf ar sail crefydd. Ac mae dynion fel petaen nhw’n fwy anghyfforddus â’r syniad fod perthynas agos yn priodi rhywun o gefndir ethnig, o genedl neu o grefydd wahanol.

Yn gyffredinol hefyd, roedd agweddau’r Cymry a phobl gogledd Lloegr tuag at amrywiaeth yn fwy rhagfarnllyd na phobl sy’n byw yn ardal Llundain.

Ystrydeb bellach yw dweud bod y bleidlais o blaid Brecsit fel petai wedi agor cil y drws i alluogi rhai pobl i fynegi rhagfarnau hyll a di-sail yn erbyn sawl carfan o gymdeithas, ac mae diffyg goddefgarwch a pharch at eraill hefyd i’w weld mewn bywyd cyhoeddus, er enghraifft yn yr honiadau o fwlio a brofwyd yn erbyn un o weinidogion llywodraeth Llundain yr wythnos hon.

Gall hyn i gyd wneud i rywun deimlo mor ddiymadferth a di-rym, felly beth allwn ni fel unigolion cyffredin ei wneud yn wyneb hyn oll?

A mynd yn ôl at adroddiad yr Woolf Institute, efallai y dylem i gyd ddechrau wrth ein traed, ac ystyried sut rydyn ni’n dod ymlaen gyda’n cymdogion. Yydyn ni’n euog o fod yn anoddefgar a rhagfarnllyd – ar sail hil neu’n fwyaf arbennig ar sail crefydd, neu ar sail enwad, hyd yn oed?

Gellir darllen yr adroddiad cyflawn – How We Get Along: The Diversity Study of England and Wales 2020 ar wefan y Woolf Institute: https://www.woolf.cam.ac.uk/research/projects/diversity

 

E-fwletin 15 Tachwedd 2020

Amrywiaeth

‘Amrywiaeth’ – ‘diversity’  – yw un o eiriau mawr y funud; cydnabyddiaeth nad yr un yw pob copa walltog, ond galwad hefyd i barchu gwahaniaethau. I ran helaeth o bobl y byd, ond nid i bawb, un Duw sydd ond y mae gwahaniaethau dybryd yn y modd yr anrhydeddir y Duw hwnnw, gwahaniaethau a fu’n achos gwrthdaro a brwydro hyd  at waed ddoe a heddiw. Daw hyn i’r amlwg yn y gwrthdaro gwaedlyd ar brydiau rhwng crefydd Islam a’r grefydd Gristnogol, gwrthdaro sy’n groes i rai o egwyddorion sylfaenol y ddwy grefydd fel ei gilydd. Un Duw ond dwy olwg ar hynny. Ac y mae gwahaniaethau o ran dull o addoli a chyfundrefnu wedi bod yn gymaint o sail i hunaniaeth ag yw iaith nes bod crefydd a gwleidyddiaeth wedi cydblethu’n anochel.  

Mae dylanwad gwahaniaethau o fewn y grefydd Gristnogol ei hun yn drwm ar ein hunaniaeth ninnau fel Cymry, o oes y saint hyd heddiw. Y mae crefydd wedi pennu pwy yw ein harwyr a pha ddarlun o’r gorffennol yr ydym yn ei dderbyn a’i drosglwyddo. Mae’r holl lannau sy’n enwau ar ein trefi a’n pentrefi yn cyhoeddi mai Cristnogion yw – neu a fu’r – Cymry, ac enwau fel Bethesda, Saron, Nasareth a Biwla’n dangos goruchafiaeth Cristnogaeth efengylaidd, ymneilltuol, anghydffurfiol o fewn ein tirlun ffisegol a meddyliol. I raddau helaeth mae ein syniad amdanom ni ein hunain o hyd – ein hunaniaeth yn yr unfed ganrif ar hugain – yn seiliedig ar yr hyn fu’n ymneilltuol dderbyniol, y farn, neu’n hytrach y rhagfarn, mai Cymry’r capel, Cymry ‘Buchedd A’, yw’r ‘gwir Gymry’ a naw wfft i bawb arall.

Canlyniad hyn yw mai dewisol yw ein syniad o hanes. Daeth hyn i’r amlwg i mi yn ddiweddar wrth fynd trwy bapurau fy nhad a gweld cyfeiriad at un o arwresau mamgu, sef Morfudd Eryri. Arwres iddi hi, efallai, ond rhaid i mi gyfaddef na chlywais i erioed amdani. Dyma arwres a anghofiwyd i bob pwrpas. Mynd ati wedyn i chwilota, a chael ei bod yn wraig hynod o ddiddorol. Saesnes o’r enw Anna Fison (1839-1920) oedd hi o dras ond, yn ôl ei geiriau ei hun, yn ‘Gymraes o galon’. Ymddiddorai mewn ieithoedd gan gynnwys y Gymraeg, priododd â Chymro, Walter Thomas, a dod gydag ef i Fethesda pan wnaed ef yn ficer Eglwys Santes Ann. Yno daeth yn gwbl rugl yn y Gymraeg, gan ymddiddori yn yr Eisteddfod Genedlaethol ac yn rhan o’r mudiad i’w diwygio ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.   Ar ben hynny, yr oedd ganddi diddordeb arbennig mewn addysgu chwarelwyr ac addysgu yn y Gymraeg pan oedd y defnydd o’r iaith Saesneg yn dod fwyfwy i’r amlwg ym myd addysg Cymru. Bu ei mab, wedyn, Evan Lorimer Thomas (1872-1953), yn Athro’r Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Dewi Sant yn Llanbedr Pont Steffan o 1903-1915, ac yn hyrwyddo’r defnydd o’r Gymraeg yno ymhlith myfyrwyr. Dyma deulu arwrol, heb os, o safbwynt hybu’r Gymraeg.

Pam, felly, nad yw enwau’r rhain yn amlwg yn ein cof? Ai am mai eglwyswyr oeddynt ac felly y tu allan i’r teulu ymmneilltuol; ac ar ben hynny o eglwys Santes Ann yn ardal Bethesda a gysylltwyd â’r rhai a dorrodd y Streic Fawr yn y Penrhyn? Dyma rywbeth sy’n groes i’r darlun arferol o Seisnigrwydd yr Anglicaniaid. Ai dyma pam yr ysgubwyd hwy o’r syniad ‘swyddogol’, ymneilltuol o’n hunaniaeth fel Cymry? Ie, gall enwadaeth fod  yn beth tra pheryglus hyd yn oed yn y cyd-destun Cymreig. Gadewch i ninnau, felly, unioni hynny trwy fod yn fwy cynhwysol, ac achlesu ‘amrywiaeth’ yn ein plith ein hunain.  

E-fwletin 8 Tachwedd, 2020

A hithau’n Sul y Cofio, un o gefnogwyr Cymdeithas y Cymod sydd wedi derbyn y gwahoddiad i lunio’r e-fwletin ar ein cyfer heddiw.

Rhaid cofio – rhaid gweithredu

Heddiw yn draddodiadol rydym yn cofio’r rhai o bob gwlad a fu farw yn y rhyfel i ddod â rhyfel i ben. Gadewch inni gadw ein haddewid iddynt i ddiarfogu a hefyd i wireddu breuddwyd y 390,296 o fenywod Cymru a lofnododd ddeiseb yn 1923 yn galw am fyd di-ryfel.

Mae Clwb Pêl Droed Abertawe wedi cynnwys pabi gwyn (ynghyd â choch, du, a phorffor) ar eu logo ar gyfer eu crysau pêl droed, y clwb cyntaf i’w wneud hynny. Mae’r pabi gwyn yn sefyll am dri pheth: coffâd i bawb sy’n dioddef o ganlyniad i ryfel, ymrwymiad i heddwch a her i ymdrechion i gyfareddu neu ddathlu rhyfel.

Eleni, mae pwyslais y Lleng Prydeinig ar yr Ail Ryfel Byd, 75 mlynedd ers Diwrnod VE a VJ. Maen nhw hefyd yn cofio llawer o’r teimladau, yr emosiynau a’r heriau oedd yn wynebu cenhedlaeth yr Ail Ryfel Byd, ac yn eu cymharu gyda heddiw, gyda chymaint eto yn teimlo’n ynysig yn gymdeithasol, ein bod wedi ein hanghofio, a’r ofn sy’n dod gyda’r peryg y bydd prinder bwyd a nwyddau.

Eleni, bu Cymdeithas y Cymod yn cofio cymuned Mynydd Epynt 80 mlynedd yn ôl pan oedd 220 o bobl yn byw ar 54 fferm yno. Ar 30ain Mehefin 1940, roedd pob fferm yn wag a’r gymuned ddim yno mwy. ‘Dros dro’, dyna oedd y ddealltwriaeth pan ddaeth llywodraeth San Steffan i hawlio Mynydd Epynt. Ond ers hynny mae’r fyddin yn dal i hawlio’r lle i gael ymarfer rhyfela ar dros 30,000 acer, y trydydd maes hyfforddi mwyaf ar Ynysoedd Prydain.

Yn ei gywydd Daw’r Wennol yn ôl i’w Nythmae Waldo Williams yn galaru ar ôl colli Castell Martin i’r fyddin. Mae’r tri deg llinell gyntaf yn peintio darlun du. Ond, ar y funud olaf, yn y cwpled clo mae pethau’n goleuo: ‘Gaeaf ni bydd tragyfyth’, meddai, ‘Daw’r wennol yn ôl i’w nyth’.

Yn 2021, mae modd inni ddod â gwenoliaid yn ôl i Fynydd Epynt. Mae Tanwen sy’n grochenydd yn cymysgu clai Epynt i gynhyrchu cannoedd o wenoliaid i’w dosbarthu i gartrefi disgynyddion yr ardal. Medrwn noddi gwennol i’w rhoi mewn lle cyhoeddus wrth ymyl yr Epynt neu ar hyd a lled Cymru fel symbol o’n gobaith i ddi-filitareiddo ein gwlad.

Mae Cymru angen llais a chyfraniad Cymdeithas y Cymod heddiw yn fwy nag erioed. Mae gennym weledigaeth o Gymru ddi-drais yn cyfrannu at heddwch byd-eang. Ar ein safle we newydd, medrwch ddarllen cyfres o gyfweliadau gyda rhai sy’n rhannu’r weledigaeth hon.

Mae cymdeithasu a gweithredu trwy gelloedd lleol wedi mynd yn anoddach gyda llawer ohonom yn gaeth i’n cartrefi. Ond os oes gennym ffôn, papur a phensil neu gysylltiad gyda’r we, mae’r Gymdeithas yn creu ffyrdd newydd i bawb sy’n barod i fod yn fwy gweithredol.

Mae angen inni godi ein lleisiau wrth i’r Lluoedd Arfog ceisio sefydlu Amgueddfa Filwrol wrth ochr Senedd Cymru. Mae angen inni herio’r paratoi at ryfel a’r fasnach arfau sy’n digwydd yn y Fali ar Ynys Môn, sy’n bygwth Maes Awyr Llanbedr ac ardal Eryri, sy’n ymarfer yr Adar Angau yn Aberporth ac sydd wrthi yn ddistaw mewn ffatrïoedd ar draws Cymru.

Ymunwch gyda ni! Cysylltwch a gweithredwn gyda’n gilydd dros fyd di-ryfel. cymdeithasycymod@gmail.com

 

E-fwletin 1 Tachwedd 2020

Gŵyl Yr Holl Saint

 hithau’n gyntaf o fis Tachwedd croeso i Ŵyl yr Holl Saint. Mae’n debyg bod yr ŵyl hon yn dyddio’n ôl i ddyddiau’r Pab Bened yr Ail yn y 6ed ganrif. Bryd hynny gŵyl i goffau merthyron yn unig oedd hi, sef y rhai a oedd wedi aberthu eu bywyd dros y ffydd.

Ond dros amser daeth yr ŵyl i gael ei defnyddio i gofio’r holl saint, byw neu farw, gan fabwysiadu yr ystyr a olygai’r apostol Paul i’r gair ‘saint’ yn ei lythyr at y Rhufeiniaid, rhai ‘sydd yn annwyl gan Dduw a thrwy ei alwad ef yn saint’ (Rhufeiniaid 1.7).

Ta waeth am hynny, mae gwahanol garfannau o fewn yr eglwys wedi cymryd arnynt eu hunain yr hawl i benderfynu pwy sy’n teilyngu cael eu cyfrif yn ‘saint’ neu beidio. Hanner can mlynedd yn ôl i’r wythnos ddiwetha cafodd 40 o Gatholigion o Gymru a Lloegr a ferthyrwyd yn ystod yr 16eg a’r 17eg ganrif eu derbyn yn saint gan y Pab Paul V1. 

Ond yn ystod teyrnasiad y Frenhines Mari’r 1af merthyrwyd Protestaniaid gan Gatholigion yng Nghymru a Lloegr. Bellach mae’n debyg yr ystyrir bod y rhai o’r naill garfan a’r llall ymhlith saint yr oesoedd, ac i’w coffáu ar yr ŵyl hon.

Dros y blynyddoedd mae’r syniad o nodweddion ‘sant’ wedi amrywio. Mewn cerdd ddychanol yn dwyn y teitl ‘Y Sant’, y darlun traddodiadol ’falle, sy’n cael ei bortreadu gan Waldo, sef un ‘Sy’n llwyr ymwrthodwr, cant y cant, … Sy’n mynychu’r achos, cant y cant .. Na bydd byth yn damio neb (ac) na bydd neb yn ei ddamio’. Mae’n holi wrth gloi ‘Pa le mae’r plant dan ofal sant / Sy’n ateb y gofyn, cant y cant?’

Yn ôl Geraint Lovegreen wedyn yn un o’i ganeuon ‘Mae pawb yn sant yn ei ffordd ei hun’. Trafodwch! A beth am y stori honno am athro yn holi dosbarth ysgol “Beth yw sant?”, ac un o’r plant, wrth gofio am luniau saint yn ffenestri lliw yr eglwys yn ateb, “Un y daw’r golau trwyddo”.

Byddai’r ateb hynny’n ddisgrifiad priodol o gannoedd o bobl sydd wedi amlygu eu hunain am eu caredigrwydd anhunanol dros gyfnod Covid 19. Pobl megis staff y GIG sydd wedi peryglu eu bywydau eu hunain er mwyn eraill, gweithwyr allweddol mewn gwahanol feysydd sydd wedi cynnal y gwasanaethau y mae cymdeithas yn dibynnu arnynt, a phobl sydd wedi siopa a choginio i gymdogion bregus yr oeddent prin yn eu hadnabod. A yw’n iawn ystyried y bobl hynny, rhai o wahanol grefyddau neu heb grefydd o gwbl, yn rhyw fath o saint?

Gyda ninnau o dan gyfyngiadau caeth unwaith eto ar ein mynd a’n dod, beth am oedi ar Ŵyl yr Holl Saint i ystyried pwy neu beth sy’n gwneud rhywun yn ‘sant’ yn eich golwg chi? Byddai Cristnogaeth 21 yn falch o glywed eich barn.

 

Cofiwch ein bod yn dal i wahodd cyfraniadau ariannol tuag at yr Apêl i hyrwyddo gwaith Cristnogaeth 21. Hyd yn hyn, rydym wedi codi’n agos at £2,000 ond mae angen rhagor i gynnal y wefan a sicrhau parhad y llwyfan i drafodaeth agored a blaengar ar Gristnogaeth gyfoes. Mae’r manylion ar sut i gyfrannu ar gael ar y wefan. Diolch yn fawr.

Agor llygaid

Agor llygaid

Ac wele, ar fore llwyd o hydref, daeth angylion ataf drwy gyfrwng Zoom. Troesant eu hwynebau ataf ac roeddent yn hardd, mor hardd â phren eboni. Roedd urddas yn eu gwedd a gwawr o gariad yn eu llygaid.

Ac meddai un o’r angylion wrthyf, “Mae’n fis hanes pobl dduon. Mae’r Penllywydd eisiau i ti ymddiheuro am gamweddau’r gorffennol yn eu herbyn”.

Dychrynais o glywed neges yr angylion. Cuddiais fy llygaid rhagddynt a meddais wrthynt, “Ymddiheuro?! Beth sydd gan hynny i wneud â mi? Rydw i’n byw yma yng Nghymru wen, Cymru lonydd, yn ddyn gwyn o’r dosbarth canol ac yn freintiedig fy myd. Beth sydd gan hanes pobl dduon i’w wneud â mi?”

“Llawer”, meddai’r angel, “llawer iawn”.

“Ond”, meddwn innau ar ei thraws, “yma yng ngorllewin ein gwlad, ymhell bell o’r ddinas aml ei hil ac aml ei diwylliant, does fawr neb ohonom yn ddu ein crwyn – heblaw am Abdul a’i deulu yn y bwyty lawr yr hewl. Ni, y siaradwyr Cymraeg, yw’r lleiafrif ethnig sydd dan orthrwm yma. Beth sydd gan hyn oll i’w wneud â mi?”

“Taw! Ac agor dy lygaid”, meddai’r angel. Ac yn sydyn fe atgoffodd yr angylion fi o fyrdd o bethau:

  • Fy mod i’n hoff o de a choffi a’m bod yn cymryd siwgr i’w melysu.
  • Bod cotwm yn gyfforddus i’w wisgo.
  • Bod yna gangen o’n teulu yn Sir Fôn sy’n cefnogi Everton am bod ein cyndadau wedi cael gwaith yn nociau Lerpwl.
  • Bod teulu’r wraig wedi ymfudo o Swydd Gaerhirfryn i gwm glofaol yn y De ar ôl i’r ffatrïoedd cotwm yno gau.
  • Bod fy hen-fodryb gapelgar, heddwch i’w llwch, yn casglu elusen cenhadaeth yn flynyddol ‘at y blacs’.
  • Fy mod i wedi canu mewn capel am ‘gannu Ethiop du yn wyn’.
  • Bod yna gasgliad o fathodynnau yn yr atig – amryfal gymeriadau croen-ddu Robertson’s jam.
  • Fy mod i wedi gwneud jôc rhywdro am Gymru du-Gymraeg.
  • Fy mod i wedi bod yn araf iawn yn herio hiliaeth ffwrdd-â-hi ambell ‘gymeriad’ o gymydog.
  • Fy mod i’n dueddol o wfftio rapwyr.
  • Bod gen i berthynas yn America sy’n llawer rhy barod i ladd ar dlodion du ei neighbourhoods
  • Nad ydw i erioed wedi cydweithio â pherson croenddu.
  • Nad ydw i’n adnabod unrhyw berson du sy’n ymwneud â chapel, cyfundeb nac enwad.
  • Bod y syniad wedi croesi fy meddwl pa ddiwrnod, am eiliad, bod bywydau pawb yn bwysig.
  • Fy mod yn ddyn gwyn o’r dosbarth canol ac yn freintiedig fy myd.

Ac meddai’r angylion drachefn, yn un côr, “Ar ôl i ti agor dy lygaid, mae’r Penllywydd eisiau i ti agor dy galon hefyd”.

Diflannodd yr angylion a chafwyd goleuni mawr.

Cofiwch ein bod yn dal i wahodd cyfraniadau ariannol tuag at yr Apêl i hyrwyddo gwaith Cristnogaeth 21. Hyd yn hyn, rydym wedi codi’n agos at £2,000 ond mae angen rhagor i gynnal y wefan a sicrhau parhad y llwyfan i drafodaeth agored a blaengar ar Gristnogaeth gyfoes. Mae’r manylion ar sut i gyfrannu ar gael ar y wefan. Diolch yn fawr.

 

 

E-fwletin 18 Hydref 2020

Mynd am dro

“Pwy a all gael digon o syllu ar ei ogoniant ef?” (Ecclesiasticus 42:25)

Dwi ‘di bod yn cerdded ar hyd heolydd a feidiroedd fy milltir sgwâr ers misoedd lawer erbyn hyn. Dwi’n hoff o gerdded ond pe bai rhywun wedi dweud wrtha i cyn y cau mawr y byddwn yn mwynhau cerdded mewn cylchoedd o fewn tafliad carreg i’r tŷ oherwydd cyfyngiadau COVID 19 byddwn wedi ei wfftio. Ond os am ymarfer corff ac awyr iach doedd ‘da fi ddim dewis.

Weithiau mae cael eich gorfodi i newid yn beth da. Doedd dim hawl neidio yn y car a gyrru am filltiroedd lawer i’r traeth neu’r mynydd agosaf er mwyn cael mwynhau’r golygfeydd. Doedd dim modd stopio am ddisied mewn caffi ar y ffordd adref. Boed law neu hindda byddwn yn camu o’r tŷ a gydag amser fe ddes i fwynhau’r arlwy rhyfeddol oedd i’w weld ym môn y cloddiau.

Fe sylwais ar hen furddun oedd wedi ei gwato gan ddinad ac iorwg, fe ddes i werthfawrogi crefftwaith y gwerinwyr a gododd y cloddiau cywrain ac fe ddechreuais oedi a syllu ar risgl hen dderwen ger croes Geltaidd ar ben feidr fferm gyfagos. Sylwais fod pistyll  yn codi nid nepell o’r tŷ pan oedd hi’n bwrw glaw’n drwm. Yn olaf, fe ddechreuais ddysgu enwau rhai o’r blodau a’r creaduriaid des i ar eu traws – Sawdl y Fuwch, Garlleg yr Arth, Llysiau’r Drindod, Llygad Llo Mawr, Llin y Tylwyth Teg, Boneddiges y Wig, Glöyn Trilliw Bach a Brith y Coed.

Bu rhaid newid y drefn ar ddydd Sul. Dim cwrdd am 10.30 ‘pronto’. Dim ishte’n y sedd arferol, gweddi, codi, emyn, ishte, gweddi, codi, emyn, darlleniad, casgliad, codi, emyn, pregeth, codi, emyn, gweddi, getre! Da’th hi’n drefn newydd ar y Sul. Codi’n weddol, boed law neu hindda a mas am dro ‘da’ r ci, gan wledda ar arlwy rhyfeddol Duw ym môn y clawdd. Cyrraedd getre, matryd os oedd y dillad yn stegetsh, dished o de. Yna, ishte lawr a mwynhau oedfa neu gyfraniad dros y we neu ar y teledu.

Wedi fy ysgogi gan ambell i gyflwyniad gallwn droi at fy Meibl a darllen ymhellach gan ddilyn trywydd y cyfraniadau lu oedd yn cyrraedd y ‘rwm ffrynt’ o bob rhan o Gymru. Roedd cynifer o negeseuon arbennig ac amrywiol – fel y blodau a’r pili pala ym môn y clawdd – gan aelodau o deulu’r ffydd. Roedd yn chwa o awyr iach o wybod bod cynifer am rannu o’u ffydd a’u profiad a thrwy hynny fy nghysuro a’m herio.

O fedru rhannu neges y Gwaredwr gyda chyd Gristnogion Cymru benbaladr codwyd fy ysbryd a bu’n fodd i fy nghynorthwyo i gadw persbectif, cadw’r ofnau draw a lleddfu’r gofid am deulu a gwaith. Dyna beth yw hanfod ffydd – cynnig gobaith am y presennol a’r dyfodol, cynnig cynhaliaeth a phwrpas pan all pethau bod yn ddiflas a rhyfeddu a chanmol pan ma’ popeth yn iawn. Yn ystod y ‘clo mawr’ fe wnaeth Duw fy nghynorthwyo i ryfeddu ar Ei greadigaeth trwy fy arwain ar hyd heolydd a feidiroedd fy milltir sgwâr a chynigiodd gyfle i fi gael rhannu o’i air anhygoel o gludwch fy nghartref.

Yn ddiweddar, fe ail ddechreuodd gwasanaethau’r capel. Rhyfedd o deimlad oedd cerdded nôl drwy’r drysau mawr i horest o adeilad Fictorianaidd. Roedd pawb ar wasgar ac yn syllu ar ei gilydd o bellter. Braf oedd cael cwrdd â chydnabod a chael gwrando ar y Gair, ond mae fy Sul wedi newid. Mae’n rhyfedd fel mae Duw yn gweithio. Wedi dychwelyd o’r oedfa, er gwaetha’r glaw a’r gwynt, rhaid oedd mynd am dro.

Cyfarchion caredig

Cristnogaeth 21

www.cristnogaeth21.cymru

 

Cofiwch ein bod yn dal i wahodd cyfraniadau ariannol tuag at yr Apêl i hyrwyddo gwaith Cristnogaeth 21. Hyd yn hyn, rydym wedi codi’n agos at £2,000 ond mae angen rhagor i gynnal y wefan a sicrhau parhad y llwyfan i drafodaeth agored a blaengar ar Gristnogaeth gyfoes. Mae’r manylion ar sut i gyfrannu ar gael ar y wefan. Diolch yn fawr.

 

E-fwletin 11 Hydref 2020

Coron ar y coronafeirws

Mae’n rhaid eu bod yma i aros. Mae’n nhw’n rhan o’n byw beunyddiol erbyn hyn. Ie’r cyfryngau cymdeithasol ac yn benodol y gweddlyfr, chwedl Alan Llwyd.

Mae’n rhan o’r ddefod foreol i droi at y cyfrwng i dreulio sylwadau synhwyrol doeth Geraint Rees yn yr ymennydd yr un pryd â threulio brecwast llawn i lawr y llwnc.

Ac mae John Crace wedyn â’i ddadansoddiadau llym o berfformiadau ein harweinydd gwleidyddol. A John Rodge a Jim Perrin hwythau’r un mor fforensig eu llinynnau mesur yn yr un maes.

Dyna gychwyn da i’r dydd wrth dderbyn ffrwyth myfyrdod eraill o’r un anian wrth hanshan ffrwyth y berllan. Mae’n arbed gorlethu gïau’r ymennydd ben bore. Diwallwyd anghenion y meddwl a’r corff cyn codi o’r bwrdd.

Bonws wedyn yw bod yr un peth yn bosib o fewn y byd crefyddol Cymraeg. Pe bawn yn gwrando ar bawb a phopeth byddwn yn jynci crefyddol bid siŵr. Mae yna gapeli a gweinidogion wedi ymateb i’r her i gynnal eglwys ddi-adeilad.

Rhai yn mynd ati i ail-greu yr oedfa draddodiadol, braidd yn dreuliedig, ar y we. Eraill yn hepgor y bregeth ac yn cyflwyno myfyrdodau o amrywiol hyd fel chwa o awyr iach. Cydio yn yr hanfodion. Tybed a yw’r bregeth wedi’i chladdu gyda dyfodiad y we?

Ar ryw olwg bu drysau’r capeli ar gau’n holbidag ond ar olwg arall bu’r drysau led y pen ar agor gan gyrraedd cynulleidfaoedd ehangach nag arfer. Mae’n bosib gadael ein hunain yn agored i ddylanwadau na wyddom am eu bodolaeth cynt.

Dyna chi’r Rev William J. Barber II, horwth o weinidog croenddu yn dioddef o fath eithafol o wynegon, miliwnydd o bosib, ond wedi sefydlu’r hyn mae’n ei alw yn ‘Moral Monday’ ymhlith y tlodion a’r difreintiedig. Mae’r cenhadwr yn Eglwys Gristnogol Greenleaf, Gogledd Carolina, hefyd yn herio anghyfiawnder y drefn wleidyddol yng ngoleuni dysgeidiaeth yr Iesu.

Os bosib y rhoddir y gorau i’r cyfryngau hyn yng Nghymru fach pan ddaw’r pandemig i ben. Mae’r posibiliadau’n ddi-ri.

Meddylier. Gosod sgrin fawr i gwato’r pulpud. Gwahodd cennad Cyrddau Mawr – os yw’r rheiny’n dal i gael eu cynnal – i ymddangos ar y sgrin er mwyn ei arbed rhag teithio o bell. Wrth reswm byddai angen paned a phancosen wedyn i bawb fedru trafod y myfyrdod o dan arweiniad un o’r aelodau blaenllaw.

Cynnal ambell Gwrdd Gweddi neu Gwrdd Diolchgarwch gyda chymorth Zoom. Hyd yn oed bathu enwau newydd i ddisgrifio’r cyfarfodydd hyn. Bu son eisoes ar y cyfrwng hwn am newidiadau dirgrynol os nad daeargrynfäol.

A glywaf leisiau yn awgrymu cau capeli cyn eu bod yn eu cau eu hunain? Gwerthu’r adeiladau a defnyddio’r cyfalaf i godi canolfannau bro lle byddai pa weinidogion bynnag fyddai yn y gofalaethau cylchynol yn cael eu cyflogi i weinidogaethu ar y cyd.

Buddsoddi mewn adnoddau modern a manteisio ar ddoniau amrywiol i genhadu a chynnig myfyrdodau perthnasol wrth ddehongli’r hen mewn gwedd newydd.

Byddai datblygiadau o’r fath yn goron ar y coronafeirws. Pa Gwrdd Adran, Sasiwn neu Gwrdd Chwarter wnaiff arwain y ffordd?

Cyfarchion caredig

Cristnogaeth 21

 

Cofiwch ein bod yn dal i wahodd cyfraniadau ariannol tuag at yr Apêl i hyrwyddo gwaith Cristnogaeth 21. Hyd yn hyn, rydym wedi codi’n agos at £2,000 ond mae angen rhagor i gynnal y wefan a sicrhau parhad y llwyfan i drafodaeth agored a blaengar ar Gristnogaeth gyfoes. Mae’r manylion ar sut i gyfrannu ar gael ar y wefan. Diolch yn fawr.

 

E-fwletin 4 Hydref 2020

Canwn glod i’r lleiafrif

Canwn glod i bobl y lleiafrif a’r rhai hynny a gefnogodd achosion amhoblogaidd eu dydd. Eu dewrder a’u harweiniodd i faes yr ymryson ond trwy eu dioddefiadau fe’u purwyd ac fe’u perffeithiwyd.
 
Roeddynt yn enwog am eu gostyngeiddrwydd ac yn eu plith yr oedd amryw na chadwodd gyfrif o draul eu haberth. Arweinwyr maes y meddwl oeddent ac yn wrthodedig gan y mwyafrifoedd difater; unigolion unplyg y weledigaeth fawr a luchiwyd i garchar ac a gam-driniwyd gan eu gormeswyr. Ond teced oedd y gwir yn eu golwg a chryfed oedd gallu a gogoniant eu breuddwydion fel nad ildient dan orthrwm ac na phlygent i’w prynu gan aur a dillad esmwyth eu gelynion.
 
Y mae llawer ohonynt na chroniclwyd eu henwau ar lyfrau hanes ac eraill y difenwyd eu cymeriadau gan dreiswyr y gwirionedd.
 
Dyma’r bobl a safasant dros iawnderau’r ddynoliaeth; rhoddasant i’n hil yr hawl i’w boneddigeiddrwydd; safasant ysgwydd wrth ysgwydd â’r caethwas yn ei ymdrech am ryddid; heriasant lygredd llywodraethau; dinoethasant ragrith oer parchusrwydd ffug; difodasant ffiniau y corlannau crachyddol, cul; ni wrthodasant gyfeillach pechadur a’u braint oedd cydio yn llaw yr afradlon i’w hebrwng adref.
 
Ni yw eu hetifeddion a chydnabyddwn ein dyled iddynt, canys eu coffâd yw gwaddol gyfoethocaf dynoliaeth. Lle cerddasant hwy mewn perygl, gallwn ni rodio mewn rhyddid. Lle buont hwy yn herio’r storm, cawn ninnau gysgod cymdeithas dosturiol o’u plegid.
 
Eu cyrff a labyddiwyd yn y frwydr a’u calonnau a dorrwyd gan yr erledigaethau; ond eu hysbryd a oresgynnodd yn ei holl felyster.
 
Dathlwn eu coffa, llawenhawn yn eu buddugoliaeth ac ymfalchïwn am fod perarogl eu bywydau wedi cyffwrdd â’n hoes ni; ac ymnerthwn yn y gobaith y gallwn ninnau hefyd ddilyn ôl eu traed.
 
 
(Addasiad o ddarn gan Parch D. Jacob Davies, Allt-y-blaca, a gyhoeddwyd yn ei gyfrol ‘Yr Hen Foi’).

E-fwletin 27 Medi, 2020

Cip wrth fynd heibio.

Mae gen i un o gerfluniau bychan John Meirion Morris (fu farw wythnos yn ôl) a gefais yn rhodd. A heddiw, nid yn unig oherwydd marwolaeth y cerflunydd, ond oherwydd ein bod yn parhau yng nghanol y pandemig, rwy’n gwerthfawrogi’r cip dyddiol ar y cerflun. Yn rhyfedd iawn, er nad oedd y rhoddwr hael yn siŵr o deitl y cerflun (“Tri, efallai,”  meddai, “ond dydw i ddim yn siŵr.”) nid wyf yn poeni am hynny.

Tra roedd diwinyddion a chrefyddwyr yn trafod beth yw’r gwahaniaeth rhwng ‘ysbrydolrwydd’ a ‘chrefydd’ roedd  John Meirion  yn creu delweddau o’r ysbrydolrwydd sydd yn ein clymu ni’n un â’n gilydd ac â’r cread. Wrth edrych ar y tri yn y cerflun  fe wyddom fod yna berthynas fywiol  rhyngddynt. Nid oes dim i ddweud o ba wlad, diwylliant na chrefydd y maent ond mae lle imi, yn dawel, ymuno â hwy. Ac o unigrwydd cornel fy hunan ynysu, rwy’n cael fy nenu atynt. ‘Mawr ei ddynoliaeth, mawr ei ddyngarwch’ meddai Aled am John Meirion.

Mae  llonyddwch a thawelwch yn y cerflun. Mae gan John gerflun arall, ‘Tu hwnt i eiriau’, wedi ei osod ar dair hen gyfrol a’r isaf ohonynt yn hen Feibl. Mae ysbrydolrwydd tu hwnt i eiriau, ac fe all crefydda naill ai darfu arno neu bod yn gyfrwng iddo. Un fendith o gau addoldai tros y pandemig oedd bod y pulpud a’r bregeth wedi rhoi lle i gymundeb dawel. Fe all ysbrydolrwydd eglwys wag fod yn  ddyfnach nag eglwys lawn. Tybed a  ddenwyd John at y Crynwyr ? Dyna yw ysbrydolrwydd – ‘yr hyn o Dduw ynom’ – crefydd ai peidio.

Ond pob tro y byddaf yn cael cip ar y cerflun daw eicon enwog Andrew Rublev i’m meddwl (1425 ). Fe wyddom fod Trioedd yn elfen bwysig mewn hen gelfyddyd Geltaidd (gw. Cyfrol John Meirion Morris ‘Y Weledigaeth Geltaidd’ ) ond ni allaf beidio gweld yr eicon lliwgar yn y cerflun bychan. I Rublev mae ymweliad tair merch (angylion) ag Abraham a Sara ger y goeden dderwen  ym Mamre, a’r croeso y maent yn ei dderbyn, yn arwydd o’r berthynas o fewn y Drindod. Nid fformiwla yw’r Drindod ond tri wyneb, yn un mewn perthynas Mae’r dderwen i’w gweld yn eicon Rublev. Ond, er nad oes ganddynt wynebau, mae undod cyfriniol rhwng y tair yng ngherflun John ac y mae coeden – coeden bywyd – yn bwysig iddo ef, fel i ddiwylliannau o Gana, Affrica i’r Mabinogi. Merch  a choeden yn un yw ei gerflun ‘Lleu a Modron’. Ond wrth edrych ar y cerflun bychan, heb liwiau hardd Rublev, mae yna symlrwydd sylfaenol yn cyfleu undod pob peth – eneidiau â’i gilydd, ysbrydolrwydd ein dynoliaeth yn un ag ysbrydolrwydd y cread a chelfyddyd yn ogystal â hen grefyddau, waeth pa mor  ‘gyntefig’. Os yw’r pandemig yn ein huno yn ein meidroldeb, mae rhywbeth dyfnach yn gwneud yr ‘hen deulu yn un.’

Wrth gael cip dyddiol ar gerflun John Morris  amhosibl yw peidio diolch am ysbrydolrwydd celfyddyd sydd yn cyfoethogi ein hetifeddiaeth ysbrydol ac yn ein rhybuddio rhag ceisio cyfyngu ar Dduw yr Ysbryd yn nyddiau Abraham a Rublev… a John Meirion Morris.