Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 11 Chwefror 2018

Anturiaeth v. Dogma

Beth mae crefydd yn ei olygu i chi? I lawer o bobl mae’n gyfrwng cysur a thawelwch meddwl. I eraill mae crefydd yn heriol ac yn gyfrwng i’w procio. Gwêl eraill grefydd yn gyfrwng dysg, cyfrwng sy’n ehangu dealltwriaeth o elfennau ysbrydol bywyd. Ar un adeg gwelodd llawer grefydd fel cyfrwng cosbi!  

Ar y cychwyn roedd Cristnogaeth yn llawn anturiaeth. Dylanwadodd Iesu ar ffordd o fyw ei ddilynwyr, gan annog pobl i dorri ymaith o’u maglau a’u rhwystrau crefyddol er mwyn mentro ac anturio. Mor wahanol yw hi heddiw. Rydym yn rhan o gyfundrefn sydd wedi ei threfnu yn drylwyr, gyda chyfarwyddiadau, disgwyliadau a gofynion penodol. Drwy ddod yn weithgaredd sefydliadol mae Cristnogaeth wedi colli’r beiddgarwch a’r anturiaeth a arferai berthyn iddi.

Yn nyddiau’r Testament Newydd roedd ffydd yn gyfystyr ac anturiaeth a mentergarwch; gydag ymrwymiad, ymroddiad a theyrngarwch yn creu profiadau iasol a chyffro gwefreiddiol ymysg dilynwyr cyntaf Iesu. Ond nid ffydd mewn credoau ffurfiol oedd ganddyn nhw. Doedd y rheiny heb eu creu. Nid ffydd yn y TN oedd ganddyn nhw chwaith, am nad oedd y Testament wedi ei ysgrifennu. Nid ffydd mewn eglwys – doedd honno ond megis dechrau cropian ac yn hynod ddi-drefn.

Bellach mae crefydd wedi ei chyfundrefnu a’i sefydlogi. Mae’n llawn credoau, defodau a dogmâu. I lawer mae hyn yn eu rhwystro rhag addoli. Onid oes rhywbeth sefydliadol am y syniad o dderbyn credoau set a’u dilyn yn llywaeth? Gall dogmâu fod yn rhwystr rhag symud ymlaen a thorri cwysi newydd, ffres – llwybrau a allai fod yn heriol a  herfeiddiol.

Mae’n anodd gen i gredu bod Cristnogaeth wedi cyrraedd ei fan terfynol, perffaith. Rydym yn croesawu datblygiadau mewn meysydd eraill megis meddyginiaeth, cerddoriaeth, addysg, pensaernïaeth, amaeth ac ati. Ymhob un o’r meysydd hynny dyw’r gair terfynol heb ei lefaru eto. Mae yna ddatblygiadau cyson – mae yna ehangu, helaethu a chynyddu. Pam ydyn ni mor amharod i dorri cwysi newydd wrth grefydda?

Onid yw bywyd ysbrydol byw yn dibynnu ar dderbyn profiadau newydd a mewnwelediadau newydd yn barhaus yn hytrach na dibynnu ar hen fformiwlâu arhosol? Ym mhob maes, oni ddylai’r meddwl dynol ddatblygu, creu a mireinio cysyniadau newydd yn barhaus? Onid felly ddylai hi fod ym maes crefydd hefyd? Onid oes angen i ni fod yn barod i dyfu tu hwnt i fformiwlâu’r dyddiau a fu, yn gwmws fel mae plant yn tyfu mas o’u dillad.

Disgyblion oedd enw dilynwyr cyntaf yr Iesu – pobl oedd yn dysgu. Wrth iddo gyfarfod pobl am y tro cyntaf, ni wnaeth Iesu wthio system o gredoau na diwinyddiaeth benodol arnyn nhw. Doedd dim disgwyl iddyn nhw ddatgan unrhyw gyffes ffydd. Cawsant wahoddiad i wasanaethu, gosodwyd ffyrdd llydan penagored iddyn nhw i’w troedio ac fe’u gorchymynnwyd i  ddechrau ar eu gwaith wrth eu traed. Gwnawn ninnau’r un modd.

 

 

E-fwletin 4 Chwefror 2018

Grym Gweddi

Dechreuodd Pencampwriaeth y 6 Gwlad yn arbennig o lewyrchus i Gymru ddoe. Wedi’r holl anobeithio a’r pryderu am y sgwad gymharol ddibrofiad sydd yn ein cynrychioli, fe roddodd y Cymry grasfa go iawn i’r Albanwyr. Clod i’r tîm! Clod i Dduw?

Fuoch chi’n un o’r rhai fu’n gweddïo’n llwyddiannus am fuddugoliaeth ysgubol?

Yn ystod yr wythnos fe welais drafodaeth ddiddorol ar y cyfryngau cymdeithasol a wnaeth i mi ystyried neithiwr beth oedd rôl gweddi yn llwyddiant y crysau cochion.

Yn y drafodaeth roedd unigolyn wedi sôn am ei agwedd sinigaidd at gydweithwraig oedd wedi dweud ei bod yn gweddïo ar i Dduw ei helpu gyda’r daith nosweithiol adref, er mwyn ei helpu i osgoi’r traffig. Datblygodd y sgwrs wrth i rywun ddod ‘nôl gyda’r sylw ei fod yntau hefyd fel Cristion yn gweddïo am ‘drugareddau teithio’, allai gynnwys dim gormod o draffig a thywydd gweddol.

Aeth y drafodaeth yn ei blaen – gydag un yn codi amheuon am ddilysrwydd gweddïo dros bethau i’r hunan, a’r llall yn awgrymu fod gweddïo fel hyn yn gwbl resymol. Yn ei hanfod, trafodaeth oedd hon am y math o Dduw y mae rhywun yn ei addoli. Roedd Duw’r Testament Newydd yn Dduw a oedd yn trigo i fyny fry uwchben ac a oedd yn ymyrryd yng ngweithgareddau’r byd ar amrantiad. Roedd esboniad theocrataidd i bob problem – gan gynnwys y gallu i feio cythreuliaid pan oedd pethau ddim cweit fel y dylen nhw fod.

Os ydy hi’n iawn i weddïo am dywydd braf ar gyfer taith, sut mae Duw yn gweithredu fel reffari yn y sefyllfa hon? Sut mae’r penderfyniad yn cael ei wneud ar yr adegau anodd pan fo’r Bod Mawr newydd gael cais gan ffermwr sy’n ymbil am gymylau glaw a chais arall gan Gristion sydd eisiau tywydd sych? Beth sy’n swingio ateb Duw? Y nifer sy’n gweddïo ar bob ochr, neu ddidwylledd neu uniongrededd yr unigolion ar y naill ochr neu’r llall? Neu lefel angen yr unigolion sydd ar bob ochr?

Nid gwawdio ydw i, ond ceisio mynd i hanfod sut y mae pobl yn credu fod gweddi yn gallu effeithio ar dywydd, traffig neu gwrs y byd. Pe bai fy ffydd yn dibynnu ar y math hwn o Dduw, rwy’n tybio na fyddai gennyf ffydd o gwbl erbyn hyn. Mae’r Rohinga truenus yn gweddïo am achubiaeth ym Myanmar, ond mae miloedd eisoes wedi marw mewn ffyrdd erchyll. Ydy Duw yn eu gwrthod am eu bod yn Fwslemiaid? Oni ddarganfuwyd gweddïau Iddewon ac eraill fel graffiti ar waliau Dachau ac Auschwitz?

Tra fy mod yn ddiolchgar i’r rhai sy’n codi cwestiynau fel hyn ar y cyfryngau cymdeithasol ac yn dangos parodrwydd i’w trafod, daw geiriau Kierkegaard i gof: “Nid pwrpas gweddi yw dylanwadu ar Dduw, ond yn hytrach ei phwrpas yw newid natur yr un sy’n gweddïo”.

Efallai mai dyna’r ysgogiad sydd ei angen ar Gristnogion yn ein hoes ni er mwyn i ni herio drygioni ein byd a chyflawni ewyllys Iesu yn ein cymunedau a’n heglwysi.

 

E-fwletin 28 Ionawr 2018

“Cenhadaeth – beth ydyw? Bod yn berthnasol i’n cymuned”

Pwy biau’r frawddeg? Dwn i ddim, ond clywais ei dyfynnu gan rywun fu mewn cynhadledd yn ddiweddar yn dathlu hanner canmlwyddiant sefydlu Eglwys Gynulleidfaol Unedig Deheubarth Affrica. Ymddengys bod “cenhadaeth”, boed effeithiol neu ddiffygiol, yn bwnc trafod ymhlith eglwysi ar draws y byd. A fu i’r eglwysi fethu neu lwyddo yn eu cenhadaeth sydd fater i’w ystyried. 

A bwrw bod y diffiniad uchod yn agos i’w le, does dim unrhyw amheuaeth na fu i’r eglwysi yn gyffredinol fethu’n druenus yn eu cenhadaeth. Er hynny, mae natur y methiant yn gofyn am ddadansoddiad pellach. Lle mae’r eglwysi y gwyddom ni amdanynt yn y cwestiwn, ni fu’r math o genhadaeth a ddisgwylir uchod ar eu hagendâu ers sawl cenhedlaeth. Mae honni iddynt fethu ei chyflawni yn gamddehongliad gan na freuddwydiwyd am fentro arni yn y lle cyntaf. Os bu methiant o gwbl, nid ymarferol mohono, ond meddyliol ac ysbrydol. Methiant i ddirnad natur a hanfod Duw a’i waith yn y byd. 

Os na fu’r eglwysi dros gyfnod helaethaf y ganrif ddiwethaf yn genhadol eu hanian, mae lle i gredu iddynt yn ddiarwybod ac yn anfwriadol gyhoeddi neges, un y mae eu cyflwr presennol yn dystiolaeth bendant i’w llwyddiant ac un a gafodd gryn ddylanwad ar y byd o’u cwmpas. Onid neges amlycaf y muriau uchel a’r clwydi clo oedd “Cadwch Ma’s”? A thu ôl i’r gwydr barugog roedd ’na weithgaredd nad oedd, mae’n amlwg, ar gyfer pawb. “Chwe troedfedd uwch beirniadaeth”, trafodai’r pregethwr Dduw, yn union fel meistr syrcas yn trafod llew, ei berfformiad yn achos rhyfeddod, edmygedd a pharch.

Afraid dweud bod y sioe honno ar ben. Collodd ei hapêl ers tro byd. Ddaw neb iddi mwy. I lle’r aeth y Duw a ddofwyd gennym? Lle llithrodd ef o’n gafael?

Mewn Cwrdd Crynwyr yr wythnos diwetha tynnwyd sylw at un o’r ymholiadau a geir yn y gyfrol, Ffydd ac Ymarfer y Crynwyr, a chefais fy nghyffroi ganddo: “A ydych, fel disgybl i Grist, yn cymryd diddordeb byw yn amodau cymdeithasol yr ardal lle rydych yn byw? A ydych yn ceisio hybu lles y rhai sydd mewn angen a dosbarthiad cyfiawn a theg o adnoddau’r byd?”

Dyma’n cenhadaeth – bod yn berthnasol i’n cymuned a’n byd. Synhwyrais fod Duw yno’n barod yn ein galw i’n gwaith.

E-fwletin 22 Ionawr, 2018

Pan y mae’r eglwys fyd eang yn dathlu ei hundod mewn amrywiaeth (Wythnos Weddi am Undod Cristmogol Ionawr 18-25) dyma fwletin sy’n ein gwahodd i ofyn ‘Beth yw ein cyfraniad ni i’r amrywiaeth hwnnw?’

 Mae yna eliffant yn ein capel ni!

Oes, mae ’na “eliffant” mawr yn ein capel ni a nifer o gapeli eraill yn y Gymru wledig. Mae’r sefyllfa yn argyfyngus. Rydym yn cerdded o gwmpas yr argyfwng, yn gwrthod ei drafod gyda’n cyd-aelodau, yn gwrthod gweld yr “eliffant”.

Mae nifer o gapeli lle mae llai na hanner dwsin yn bresennol, sydd heb organydd neu godwr canu, lle mae bron pawb dros 80 oed a lle bydd dau neu dri angladd arall yn digon i gau’r capel. Mae ambell bregethwr yn canmol y gweddill ffyddlon am gadw’r drws ar agor. Oedd Iesu yn bwriadu i ni ddefnyddio’r dywediad “lle bynnag mae yna ddau neu dri” i gyfiawnhau “dau neu dri” mewn hanner dwsin o adeiladau o fewn ychydig filltiroedd i’w gilydd neu bregethwr yn traddodi yr un bregeth deirgwaith a cyfanswm o lai nag ugain wedi’i chlywed? Os ydym yn disgwyl tan y diwedd, bydd y rhai sydd ar ôl yn rhy bregus i fentro i addoldy gwahanol. Rydym yn chwarae “gêm” blentynnaidd, yn gobeithio mai “ein capel ni” fydd yr olaf sy’n agored, gan orfodi pawb arall i dod atom “ni”. Nid oes neb yn trafod y dyfodol.

Ble mae’r enwadau ynghanol hyn? Dylent gynnig arweiniad, ond maent yn gobeithio y bydd pob ardal yn gwneud trefniant lleol. Mewn rhai pentrefi mae’r capeli wedi llwyddo i “uno” ond mae gwahanol enwadau’n eistedd ar wahân er mwyn trafod materion eu henwad. Mewn achosion eraill mae cymaint o bwyslais ar rannu’r baich yn gyfartal rhwng yr enwadau nes y datblygir trefniant sydd mor anhyblyg fel nad yw’n gwneud y gorau o’r doniau sydd ar gael. Ac os bydd capel ‘unedig’ yn penderfynu cadw cysylltiad â dim ond un enwad, mae rhai pregethwyr o enwadau eraill yn pwdu.

Oni fuasai’n well wynebu’r “eliffant” yn hytrach na disgwyl yr anochel?

  • Mae angen i rywun ofyn i gapeli gyda llai nag ugain o aelodau beth yw eu cynlluniau ar gyfer y dyfodol (gan roi awgrymiadau adeiladol iddynt i gyd-drafod).
  • Mae angen i’r enwadau gydweithio i sicrhau nad yw “uno” mewn pentref yn cael ei danseilio gan ofynion canolog yr enwadau. Dylent fod yn fwy rhagweithiol yn cynnig cynlluniau ar y cyd i hyrwyddo uno.
  • Efallai y dylai’r rhai ohonom sy’n arwain ambell oedfa ystyried a ydym yn cynorthwyo i gadw at drefn sy’n marw yn hytrach na hybu datblygiad newydd?
  • Beth yw lle C21 yn hyn i gyd? Hyd yma mae mwyafrif y cynlluniau i gael grwpiau leol at ei gilydd wedi methu. Oni ddylai hyn fod yn flaenoriaeth er mwyn hybu cydweithio?

Dylem ni lawenhau pan mae adeilad yn cau a diolch i’r aelodau am eu dewrder. Mae angen dewrder i gau’r drws ar y gorffennol, dewrder mawr gan y rhai sy’n cau’r drws ar yr unig addoldy maent wedi’i nabod. Mae angen ffydd i estyn am law Duw a cherdded allan i dywyllwch ein sefyllfa bresennol. A oes dewrder gennym? A oes gennym ni ffydd?

Ein cofion atoch.

 

 

 

E-fwletin Ionawr 14

 Llais y Werin

Datblygiad diddorol ein cyfnod ni yw poblyddiaeth (populism). Brigodd i’r golwg mewn gwrthryfeloedd gan y werin mewn canrifoedd a fu. O fewn i’r cof modern rhyw fudiad tebyg oedd Chwyldro Ffrengig y ddeunawfed ganrif, neu gynnydd Naziaid cynnar yr ugeinfed. Ideoleg ydyw sy’n ysbrydoli hawliau a dyheadau cyfiawn y werin yn erbyn awdurdod dosbarth llywodraethol. Yn ddiweddar gwelid rhai nodweddion ohono yn y bleidlais o blaid Brexit, lle pleidleisiodd mwyafrif  yr aelodau seneddol o blaid aros yn Ewrop ond nid felly’r etholwyr. Yr oedd poblyddiaeth yn amlwg yn apêl Donald Trump, fel petai yntau yn rhoi llais i ryw werin a fu’n fud.

Mae’n annisgwyl i hyn ddigwydd mewn gwledydd sy’n ymffrostio yn eu democratiaeth, democratiaeth a ddylai sicrhau llais i’r werin. Felly y mae yna ddwy farn y gallem eu harddel. Fe all poblyddiaeth fod yn ymestyniad iach mewn democratiaeth lle mae honno wedi gwyro o fod yn cynrychioli dymuniad y bobol. Ond fe all fod yn ddatblygiad eithriadol beryglus: gall ei mympwyaeth arwynebol ac ansefydlog arwain at anarchiaeth afresymol a thanseilio pob trefn lywodraethol, neu ddatblygu yn unbennaeth haearnaidd.

 Poblyddiaeth Iesu

Wedi dychwelyd o’r Gaethglud ym Mabilon canolwyd bywyd gwleidyddol a chrefyddol yr Iddewon yn y deml yn Jerwsalem. Sonia Edward Simmons (Talking Back to the Bible) am y modd y rheolid gwledydd yr oes honno gan ddosbarth breiniol lleiafrifol, a ddefnyddiai ddinasoedd a themlau i ganoli pŵer. Ystyrid unrhyw un a gyfathrebai â’r werin tu allan i’r canolfannau hynny yn wrthryfelwr bygythiol. Byddai sôn am deyrnas Dduw yn dod â chyfiawnder cymdeithasol yn gafael yn nychymyg y bobol gyffredin a ddioddefai anghyfiawnder o dan iau’r arweinwyr breintiedig. Dyna yn union a wnaeth Iesu, a’i dynghedu i gael ei ladd gan yr awdurdodau. Felly arweiniad poblyddol oedd gan Iesu, ac fe ledodd ei ddylanwad dros y gwledydd a thros yr oesau. Ond a oedd perygl i’w arweiniad yntau gael ei lurgunio nes wynebu tynged debyg i fudiadau poblyddol eraill?

A defnyddio’r Almaen fel esiampl, llygrwyd syniadau Friedrich Jahn am burdeb y werin gan ragfarnau cenedlaethol Nazïaidd, gan droi mudiad anwleidyddol yn dotalitariaeth haearnaidd. Felly hefyd y llygrwyd Cristnogaeth gan benderfyniad Cystennin i beidio ag erlid Cristnogion, gan ddechrau’r broses o droi’r eglwys ei hun yn wladwriaeth. Dirywiodd Cristnogaeth wedyn yn dotalitariaeth wleidyddol ac athrawiaethol, gan fynnu unffurfiaeth digyfaddawd. Yn wir gafaelodd yr agwedd honno mor gryf ynddi fel, pan ddaeth y Diwygiad Protestannaidd, ni allai’r Diwygwyr ymwrthod rhag bod yn babau bach yn mynnu uniongrededd ymhlith eu dilynwyr.

Beth am y perygl arall? Gwelwyd sut y troes apêl poblyddiaeth Isis yn anarchiaeth treisiol a chreulon. Ofnir y gall poblyddiaeth Donald Trump droi yn anarchiaeth ryngwladol beryglus. Byddai rhai yn barod i honni mai mudiadau tebyg i Cristnogaeth 21 sy’n mynnu troi Cristnogaeth yn fympwyaeth anarchaidd ac anuniongred. Fy ateb i yw hyn. Ni allwn fynd ar gyfeiliorn os glynwn at arweiniad Iesu ei hun a chyflawni ei ewyllys ef drwy nerth Duw. Mae ei ddysg mor syml ac uniongyrchol. Ond y mae gofynion ei egwyddorion ganwaith fwy heriol na gofynion credu mewn dogmâu. Ffordd gul a phorth cyfyng sydd gan Iesu, ond dyna’r ffordd i fywyd.

Ein cofion atoch i gyd a diolch am ddarllen yr e-fwletin. Efallai y bydd awydd arnoch i ymateb?

 

 

 

 

E-fwletin 8 Ionawr, 2018

Blwyddyn Newydd Dda a bendithiol i bob un ohonoch.

O’r wasg 2017/18. Cyfathrebu cynhwysol!

Geiriau Brendan Walsh ar ddechra ei dymor fel golygydd newydd y Tablet: ‘Bod yn safonol, yn dosturiol, yn ddiddorol.’ 

Brendan Walsh

Meddai’r Golygydd am y Tablet. ‘Dim bugeilio trwm ar y darllenwyr i’w harwain i’r nefoedd ar hyd llwybr dewisedig, ond bob amser â theimlad o fod yn rhan o lif ein gwareiddiad. Mae safbwynt, wrth gwrs, – sef ‘rhyddfrydol’ /‘blaengar’ (progressive ). Digon teg, ond does neb am gael ei gyfyngu gan labeli chwaith. Mae ymrwymiad i eglwys ond mae hefyd annibyniaeth chwyrn  fel gwenyn yn niwsans mewn picnic. Nid maniffesto ond personoliaeth fyw – yn ffyddlon, gonest, hael, ymchwilgar ac o blaid diwygio parhaus. Map yw’r ddysgeidiaeth hanesyddol, nid pendraw taith na ffens drydan i’n cadw rhag crwydro, ond trampolîn i’n codi i lawenydd a chyffro. Nid yn aros yn llonydd mewn un man, ond yn byw yn y symudiadau sydd rhwng mannau a llannau, rhwng y lleol â’r rhyngwladol, rhwng ddoe, heddiw ac yfory. Dyna yw afiaith ac afradlonedd Duw. Onid dyna yw’r Ysbryd? Pa fath bynnag o Gatholigion yr ydym yn ei feddwl ydym, yr ydym angen y lleill? Mae angen  storïau da. Ac y mae gennym ni y stori fwyaf un.

Geiriau addas i eglwys/enwad/Cristnogion  ar ddechrau 2018?

Giles Fraser

Yna Giles Fraser, colofnydd y Guardian yn cyhoeddi ar Ragfyr 29ain ei fod yn gorffen ei golofn wythnosol, Loose Canon, ar ôl nifer o flynyddoedd. Gwenyn mewn picnic Anglicanaidd fu Fraser yn wir! Wrth edrych ar gynulleidfaoedd mawr y Nadolig, o bob lliw a llun yn St Mary’s Newington, sylwodd nad oes ganddynt fawr ddim yn gyffredin – ond eu ffydd. Ond y mae hyn yn ddigon iddynt weld ei gilydd fel teulu. Meddai Fraser: ‘Mae’r golofn wedi bod yn ymarferiad mewn amddiffyniad (apologetics) o’n ffydd – ymdrech i geisio perswadio pobl ‘who don’t do God’ nad  yw’r rhai ohonom sydd ‘yn gwneud Duw’ yn gul na phenboeth (‘bigots’ yw ei air). Yr wyf wedi ysgrifennu, nid i ennill rhai i gredu ond i’w gwneud yn haws i rai fel ni adnabod y rhai sy’n gyd-deithwyr â ni, beth bynnag eu profiad ysbrydol. Os ydym ni yn y gornel seciwlar, fechan, hon o’r byd am adnabod yr 84% o’r byd sydd ag ymrwymiad crefyddol- â’r cyfartaledd hwnnw yn tyfu ac nid yn lleihau- yr ydym angen gwell dealltwriaeth o natur ffydd a’r ffordd y mae’n ffurfio a datblygu ein bywydau fel unigolion ac fel cymuned. Mae’r rhai nad ydynt ‘yn gwneud Duw’ yn credu mai ‘credu nifer o bethau’ yw ffydd. Ond mae iaith ein cred yn iaith undod ein dynoliaeth hefyd. Mae perthyn yn rhagflaenu credu. Dyna pam fod yr undod mewn amrywiaeth yn ganolog yn ein heglwys gymunedol yn Newington.’

Annigonol, wrth gwrs. Ond iaith apologetics yw iaith Fraser – i ddarllenwyr y Guardian. Roedd yn iaith gwbl angenrheidiol yn hanes cynnar Cristnogaeth ac yn iaith sy’n fwy ystyrlon ac angenrheidiol heddiw nag iaith uniongyrchol grefyddol. Mae geiriau Brendan Walsh yn ein hatgoffa mai siarad gyda’n gilydd, o fewn ein cylchoedd ein hunain yr ydym neu ddewis peidio gwrando ar neb arall. Nid yw hynny yn ddigon os am fod yn eglwys i’n hoes.

Mae angen am wenyn ledled Cymru i fod yn niwsans yn ein sefyllfa gyfforddus – argyfyngus. 

Blwyddyn Newydd dda!

Ar ran Cristnogaeth 21, mae’n braf cael dymuno Blwyddyn Newydd Dda i’n dilynwyr i gyd. Gobeithio y daw’r flwyddyn newydd â’i bendithion i bob un ohonom.

Ond am ba hyd y byddwch chi’n parhau i ddymuno “Blwyddyn Newydd Dda” i’ch cydnabod  tybed? Dw i’n tueddu i wneud hynny tan yr Hen Galan, sef Ionawr y trydydd ar ddeg. Wn i ddim pam. Atgof pell o’r hen drefn efallai, cyn i’r Pab Gregory ymyrryd â’r calendr, ac ailwampio’r hyn a grëwyd gan Iwl Cesar yn y flwyddyn 45 C.C. Roedd y rhan fwyaf o’r gwledydd Pabyddol wedi derbyn y newid mor bell yn ôl â 1582, ond fe gymerodd 170 o flynyddoedd cyn i Brydain ildio i’r drefn. Y flwyddyn 1752 oedd hi, ac aeth eich hynafiaid chi a minnau i’w gwlâu ar nos Fercher, Medi’r ail, a deffro ar fore Iau, Medi’r 14eg.

Yn naturiol, roedd sawl un yn amheus o’r newid, ond cafodd un hen wag o Ben Llŷn syniad disglair iawn. Roedd wedi clywed y stori am goeden ddrain arbennig iawn yn tyfu yn ardal Ynys Wydrin.  Yn ôl y traddodiad yn yr ardal honno, arferid cysylltu’r goeden ag enw Joseff o Arimathea, a ddaeth drosodd i Brydain gyda’r Greal Sanctaidd, ac fe dyfodd y goeden ar yr union lecyn lle y bu’n sefyll. Byddai’n blodeuo ddwywaith y flwyddyn, sef unwaith yn y gwanwyn, a’r eilwaith ar ddydd Nadolig. Felly, anfonwyd dirprwyaeth o Ben Llŷn i Ynys Wydrin i gadw golwg ar y goeden ddrain i weld pryd yn union y byddai hi’n blodeuo. Dyna fyddai’r maen prawf. Os blodeuai ar yr hen Nadolig, roedden nhw am lynu at yr hen galendr, ond os byddai yn ei blodau ar y dydd Nadolig newydd, fe fydden nhw’n derbyn y calendr newydd.

Ynys Wydrin (Llun Wikipedia)

Ceir adroddiad yn rhifyn Ionawr 1753 o’r Gentlemen’s Magazine sy’n dweud (o’i gyfieithu): “Ynys Wydrin – Tyrrodd tyrfa gref o bobl o gwmpas y goeden ddrain ar gyfer y dydd Nadolig newydd, ond, er mawr siom, nid oedd unrhyw flodau arni.  Daeth amryw yn ôl i’r fan ar y 5ed o Ionawr, sef yr hen ddydd Nadolig, a gwelwyd y goeden wedi blaguro yn ôl ei harfer.”

Nid gorchwyl hawdd yw perswadio pobol i dderbyn newid, ond beth well ar ddechrau blwyddyn nag addunedu i droi cefn ar hen ragfarnau a safbwyntiau cul, ac wynebu blwyddyn newydd gyda meddwl agored. Wedi’r cwbl, dyna’r rheswm dros sefydlu Cristnogaeth 21.

 

Roedd gan y Prifathro feddwl clir; gŵr pendant ei farn a chynnil ei gyfarwyddid ydoedd. Pan aed ato i gwyno ein bod, a ninnau’n fyfyrwyr prifysgol parchus a chyfrifol, yn cael ein trin, gan rai pobl, fel plant “Wel, peidio ag ymddwyn fel plant” oedd yr ymateb swta. Aem ato hefyd i ofyn am gyfarwyddid wrth lunio cerdyn Nadolig y coleg. Daeth yr ateb yn gryno – “Dim celyn. Dim Robin Goch”!

Cyrhaeddodd cardiau eto eleni a diolch amdanyn nhw. Daeth y cynta’ o America ac arno lun o Siôn Corn yn marchogaeth ceffyl gwinau. Daeth yr ail gan un a’i rhoddodd yn fy llaw (i arbed cost). “Dwi ddim yn gwarafun prynu cardiau. Mae’r rhain at achosion da. Ond dwi’n gyndyn i wario ar stampiau.” Llun dyn eira oedd ar ei gerdyn. Fyddai’r naill na’r llall ddim wedi plesio’r Prifathro. Nid hen ŵr yw ystyr y Nadolig, ond baban. Nid dyn eira chwaith. Rhywbeth diflanedig mewn dim o dro yw hwnnw. Ond mae’r baban yn aros. Mae’n tyfu’n ddyn ac mae ei aberth yn dragwyddol.

“Be’ haru ti,” medd rhywun ! “Yr hyn sy’n cyfri wrth dderbyn cerdyn, waeth beth fo’r llun, yw’r cyfarchiad personol ac enw’r sawl a’i hanfonodd.” Weithiau, a bellach weithiau go aml a deud y gwir, enw’n unig sydd ‘na. Bu adeg pan oedd ‘na enw arall yno hefyd. Ac mae’r bwlch yn codi hiraeth am Nadoligau’r gorffennol. “Wela i ti’n Steddfod” yw’r addewid at y dyfodol.

Drychwch eto ar y cardiau. Bydd ambell un yn dweud stori’r geni. Seren – dim ond un seren. Preseb. Tri gŵr doeth. Camelod. Angylion. Bugeiliaid … Tybed ble’r aeth y cerdyn hwnnw a gedwais am flynyddoedd (ac o America yr oedd hwnnw hefyd fel y digwydd hi)? Llun o gorlan yn llawn o ddefaid gwynion. Ac o’r tu allan roedd ‘na ddafad ddu.

Rhowch o’r neilltu yr atgof mai o America y daeth y cerdyn. Rhowch heibio gyfnod Martin Luther King ac oblygiadau hiliol y ddafad ‘ddu’. Idiom yw’r ymadrodd gwreiddiol sy’n disgrifio aelod o grŵp sy’n wahanol i’r gweddill, neu un sydd wedi dwyn cywilydd neu warth ar ei deulu. Un a chrac yn ei gymeriad. 

Parchus? Cyfrifol? Ai ni sy’n ymhyfrydu yn Eglwys y Bugail Da heb sylweddoli na chydnabod fod y Bugail da yn Waredwr hefyd i aelodau Eglwys y Ddafad Ddu? Cyfaddef yw’r cam cynta’ i’r sawl sy’n dioddef o ddibyniaeth; cyfaddef fod crac ynddo. Y bwriad yw gwella o’r ddibyniaeth sy’n ein dinistrio ni oll, nid papuro dros y craciau. 

“Roedd yn y wlad honno fugeiliaid yn gwylio eu praidd rhag eu llarpio’n un lle …” Y bleiddiaid sy’n llarpio bellach yw ein hunan-gyfiawnder dall a’n amharodrwydd gwan ein hunain, yn wyneb yr holl bwysau masnachol, i gydnabod mai gŵyl y geni yw hon. Plentyn Mair a Joseff a aned i “gymryd ein natur a’n dyled a’n dolur i’n gwared o’n gwewyr anniwair.” Does bosib na ddaru mi ddysgu rhywbeth yn y coleg. Roedd y Prifathro yn llygad ei le – “Dim celyn. Dim Robin Goch.”

 

Gwaed ein Harglwydd Iesu Grist a gadwo dy gorff a’th enaid i fywyd tragwyddol.

Mae’r gwaed a redodd ar y groes
o oes i oes i’w gofio.
(Robert ap Gwilym Ddu, 1766-1850; CFf.: 492)

â’i werthfawr waed fe dalodd
eu dyled oll i lawr.
(Morgan Rhys, 1716-79; CFf.: 511)

trwy rinwedd ei waed
mawr heddwch a wnaed…
(Cynddelw, 1812-75; CFf.:538)

Gwaed ein Harglwydd Iesu.
Ein tueddiad naturiol ddigon wrth wrando neu ddarllen y geiriau hyn, yw meddwl am wawd a gwatwar y Groglith: am goron ddrain; am ergyd lethol y morthwyl, hoelen yn tasgu
trwy’r cnawd i ddwfn y pren. Gwaed yn ffrydio, diferu, dylifo.

Ond, beth pe bawn yn meddwl, yn hytrach am y llinyn bogail, pibelli glas a choch ym mhleth yn ei gilydd, yn creu a chynnal y bywyd bychan bach hwnnw a oedd yn araf araf yn ymffurfio yng nghroth Mair?

Beth pe bawn yn meddwl am Mair, ei chnawd yn ffurfio cnawd; yn creu rhwydwaith o fwydo a thyfu, gofal a chelloedd gwaed, iechyd a hemoglobin; calon pedair siambr yn ymffurfio? Gwaed yn bwydo, creu, cynnal; gwaed yn ffurfio system fasgwlaidd Duw mewn cnawd.

Ffurfiwyd calon Crist yng nghorff Mair. Yn y dechreuad, llifodd ei waed yntau yng ngwythiennau, trwy falfiau ei chalon hithau. Yn ei chroth, cell wrth gell, ffurfiwyd menter Duw.

Gwaed ein Harglwydd Iesu.

Mae a wnelo’r geiriau nid yn unig ag artaith y groes, ond hefyd â gwyrth Bethlehem. Ie, holl bwysig yw cofio aberth y groes; mae dathlu menter y preseb llawn mor bwysig. Ofer yr aberth heb y fenter. O bawb, am wn i o leiaf, Gerallt Lloyd Owen (1944-2014), o’r beirdd i gyd, sydd yn deall yr ymgnawdoliad orau:

I’w Duw o’i gŵydd pryd a gwedd a roes hon,
Rhoes waed i Dangnefedd,
Rhoi anadl i’r Gwirionedd
A rhoi bod i wacter bedd.
(Cilmeri a cherddi eraill (Gwasg Gwynedd, 1991)

 

E-fwletin 10 Rhagfyr 2017

Annwyl Bawb,

Mae balchder yn dod o flaen dinistr,
a brolio cyn baglu.
(Diarhebion 16.18, Beibl.net)

I fi, y gair Groeg hubris (gair mwy awgrymog na balchder) oedd gair 2017. Roedd mytholeg Groegaidd yn gweld canlyniadau annymunol i bawb a syrthiai i’r fagl honno, fel y mae awdur Llyfr y Diarhebion yntau.

Mae’r enghreifftiau eleni wedi bod yn lluosog:

  • Hubris Theresa May yn credu y gallai ennill Etholiad Cyffredinol yn rhwydd a darparu arweinyddiaeth cryf a sefydlog.
  • Hubris Nicola Sturgeon yn credu y gallai fanteisio ar ddryswch Llywodraeth y Deyrnas Unedig a galw’r refferendwm fyddai’n rhoi annibyniaeth i’r Alban.
  • Hubris Aung San Suu Kyi yn credu ei bod yn gymaint arwres yng ngolwg y byd y gallai guddio driniaeth greulon awdurdodau Myanmar o bobl y Rohingya.
  • Hubris Robert Mugabe yn credu y gallai nid yn unig llywyddu Zimbabwe tan ei farw ond y gallai benodi ei wraig yn olynydd iddo.
  • Hubris Carwyn Jones yn credu iddo wneud strocen wrth ad-drefnu’i gabinet ac ar yr un pryd dangos ei fod yn gryfach nag arweinyddion eraill wrth ddelio ag aflonyddu rhywiol, hubris a gafodd ganlyniadau digon erchyll i hawlio eu lle mewn trasiedi Roegaidd.

Mae gwleidyddion yn gyndyn i ddysgu oddi wrth hanes. Ar yr union eiliad pan yw arweinydd yn credu y gall ennill ei (l)le mewn hanes ac anfarwoli ei (h)enw fel rhywun a gyflawnodd rywbeth mawr, y daw’r perygl mwyaf y bydd yn baglu ac y bydd hanes nid yn canmol ond yn gwawdio.

A’r wythnos hon fe welsom ddechrau anochel darnio hubris lladmeryddion Brexit (a achoswyd gan hubris David Cameron yn credu ar ôl refferendwm yr Alban ac etholiad 2015 y gallai ennill unrhyw bleidlais heb lawer o ymdrech). Fe ddaeth yn amlwg na all y Deyrnas Unedig gadw ei pherthynas bresennol â Gweriniaeth Iwerddon a gweddill yr Undeb Ewropeaidd ac ar yr un pryd gael y rhyddid i wneud fel a fynnom mewn Prydain ‘annibynnol’. Bydd raid i ni bellach gadw at y rheolau Ewropeaidd ych-a-fi yna, o leiaf y rhai sy’n effeithio ar fasnach ar draws y ffin rhwng Gogledd a Gweriniaeth Iwerddon, a hynny am byth, y tu allan i’r Undeb Ewropeaidd. Mae balchder yn wir yn dod o flaen dinistr.

Mae Llyfr y Diarhebion wedi ei gweld hi. Yr arweinyddion hynny fydd yn cael eu lle yn oriel yn anfarwolion fydd y rhai hynny nad ydynt yn ceisio eu lle, y rhai sydd yn ddigon diymhongar i gredu nad ydynt yn haeddu bod yn yr oriel honno. Yr enghraifft fwyaf yn fy oes i, mi gredaf, yw Desmond Tutu, Unwaith yn unig y cyfarfûm ag ef, mewn cyfarfod amser brecwast mewn coleg yn Birmingham yn y 1980au. Ar ddiwedd y pryd, fe gododd yr Esgob a diolch i Bennaeth y Coleg am ein croesawu. Fe gododd y Pennaeth a diolch am y fraint o gael cwmni’r Archesgob. Ac fe gododd yr Archesgob a dweud dim, ond cerdded i’r gegin ac ysgwyd llaw â phob un a fu’n coginio ac yn gweini’r bwyd. Dim hubris, ond mawredd.