Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 14 Hydref 2018

Trindodau

Yng nghanol dyddiau tywyll methiannau diplomyddol 2018, dylwn werthfawrogi arwyddocâd y diwrnod hwn yn 1994. Ar 14eg Hydref y flwyddyn honno fe ddyfarnwyd Gwobr Nobel am Heddwch i Yasser Arafat, arweinydd y Palesteiniaid, Yitzhak Rabin Prif Weinidog Israel a Shimon Peres ei Ysgrifennydd Tramor. Yn ystod y misoedd blaenorol fe fframiodd y tri Gytundeb Oslo, cytundeb llwyddiannus a roddodd i’r Palesteiniaid wladwriaeth a hunanlywodraeth.

Roedd y datrysiad hwn i broblem a wynebodd genedlaethau bron yn wyrthiol. Ers pedwar degawd bu’r Palesteiniaid yn crafu byw mewn gwersylloedd a thiroedd cyfyng. Labelwyd Arafat yn derfysgwr ar draws y byd; ac roedd agweddau’r byd tuag at y Palesteiniaid yn ddidostur, yn enwedig ar ôl cyfres o ddigwyddiadau erchyll.

Fodd bynnag, fel a ddigwyddodd yn Ne Affrica yn 1990 ac yng Ngogledd Iwerddon yn 1998, fe brofwyd fod pobl dewr a didwyll yn gallu dod i gymod gweithredol i drawsnewid cenedl. Dyna drindod fawr y 1990au – De Affrica, Palesteina a Gogledd Iwerddon.

Beth ddigwyddodd ers hynny?

Mae Gogledd Iwerddon mewn man bregus iawn. Lluniwyd Cytundeb Gwener y Groglith yn allweddol seiliedig ar y Deyrnas Gyfunol fel endid parhaol a fyddai’n boddhau’r Unoliaethwyr, tra mai diogelwch o fewn yr Undeb Ewropeaidd fel endid parhaol oedd, i bob pwrpas, yn caniatáu i’r cenedlaetholwyr Gwyddelig berthyn i’r cyfan fel rhan o Iwerddon a ‘deimlai’ fel un unedig. Yn 2018 mae’r sefyllfa’n un fregus iawn wrth i genedlaetholdeb Prydeinig a Brexit beryglu’r cydbwysedd a roes i ni’r heddwch hwn yn Iwerddon.

Mae sefyllfa De Affrica hefyd yn fregus, wrth i broblemau parhaus godi o fewn cymuned yr ANC. Efallai mai tlodi ac anghydraddoldeb fydd yn peryglu heddwch mewnol De Affrica dros y cyfnod nesaf.

Gweledigaethau crefyddol sydd wedi chwalu gobeithion mawr Arafat, Rabin a Peres ar gyfer Israel a Phalesteina. Ar yr un llaw, mae darlleniad llythrennol o’u Beibl wedi tanio rhan o gymuned yr Israeliaid i feddiannu tiroedd a fu’n gartrefi i deuluoedd Palesteinaidd – Gwlad yr Addewid yw gwlad eu haddewid. Mae creulondeb y rhai sy’n ymosod ar deuluoedd Palesteinaidd ac yn dad-wreiddio eu hen goed olewydd a’u gorfodi o’u cartrefi yn gythreulig o ddinistriol. Efengylwyr America sydd wedi tanio Trump i gydnabod eu hawliau Beiblaidd, gan waethygu’r sefyllfa.

Yr haf hwn treuliodd rhai o gefnogwyr C21 benwythnos mewn cae yn Llanidloes yng nghwmni Daphna Baram a Wisam Salsaa, yng ngwyl CODA. Mae Daphna yn gyfarwyddwr yr Israeli Committee Against House Demolitions (UK), mudiad sy’n gweithio i wrthsefyll meddiant Israel gyda ffocws arbennig ar bolisi Israel o ddymchwel cartrefi Palesteinaidd. Yn CODA hefyd roedd Wisaam, Palestiniad sy’n rym creadigol o Beit Sahour, ger Bethlehem ar y Lan Orllewinol (tiriogaeth Palesteinaidd a feddiannwyd). Mae e’n fwyaf adnabyddus ar hyn o bryd am redeg gwesty Banksy, Walled Off, yn y ‘dawel ddinas’ honno. Roedd y ddau yn siaradwyr (ac yn bobl) arbennig, yn ceisio heddwch mewn anobaith.

Y penwythnos hwn yn 2018 yw penwythnos cyntaf y broses o drefnu gŵyl CODA ar gyfer haf 2020. Rwy’n mawr obeithio na fyddwn ni’n eistedd gyda dau Wyddel mewn cae ymhen dwy flynedd i drafod rhyfel newydd yng Ngogledd Iwerddon o achos ein methiannau ni. Hir oes i’r gobaith a roddodd Arafat, Rabin a Peres i’r byd, a deued trindod newydd, debyg i honno, heibio’n fuan i bob gwlad sydd mewn perygl.

 

E-fwletin 7 Hydref 2018

Myfi, Tydi, Hyhi

Yn ddiweddar bu penawdau’r newyddion o America yn llawn o sôn am Bill Cosby, Brett Kavanaugh a Harvey Weinstein. O ganlyniad mae’r hashnod #MeToo yn parhau’n bresenoldeb cryf ar y cyfryngau cymdeithasol. Beth bynnag fo manylion yr achosion unigol hyn (rhaid aros am broses gyfreithiol cyn dod i farn, wrth reswm) mae’n amlwg o’r sylwebu sydd ar yr achosion bod yr ymdeimlad o hawl a theilyngdod a berthyn i gynifer o wrywod gwyn America yn nodwedd gyffredin o’r diwylliant yno.

Nôl yng Nghymru fach mae ein pleidiau gwleidyddol eto’n ffafrio dynion gwyn mewn siwtiau tywyll ar draul eu menywod. Ac mae un ohonyn nhw’n wynebu cyhuddiad o gyhoeddi fideo rhywiaethol, hyd yn oed. Bydd rhaid aros i weld a fydd aelodau’r Blaid Lafur yn cicio yn erbyn y tresi yn hyn o beth. Oes, serch degawdau o ymgyrchu am hawliau cyfartal i fenywod, mae gan y batriarchaeth afael cadarn iawn ar ddiwylliant y Gorllewin – fel nifer o ddiwylliannau eraill.

Un o’r llyfrau dw i’n edrych ymlaen at ei ddarllen dros fisoedd yr hydref yw cyfrol Arfon Jones, ‘Y Beibl ar… Ferched’ (Cyhoeddiadau’r Gair: 2018). Dïau fod Cristnogaeth wedi chwarae rhan allweddol wrth osod seiliau cadarn i’r anghydraddoldeb mae menywod wedi ei wynebu dros y canrifoedd – o ran trefn eglwysig, diwinyddiaeth, terminoleg ac arferion cymdeithasol. Tybed a yw hi’n hen bryd i ni fynd i’r afael a’r rôl orthrymus honno – a hynny o ddifri?

Un cyfrwng sy’n cynnal y batriarchiaeth yn ein cylchoedd crefyddol yw ein terminoleg, wrth gwrs, yn enwedig y geiriau ry’n ni’n eu defnyddio i gyfeirio at Dduw a’r teitlau a roddwn i Iesu. Mae’n ddisgwyliedig eu bod nhw’n eiriau gwrywaidd yn hanesyddol, gan fod hynny’n adlewyrchu gwerthoedd anghydradd y canrifoedd, ynghyd â’r gwahaniaethu a fu ar rolau cymdeithasol gwrywod a menywod. Maen nhw hefyd i raddau helaeth yn adlewyrchu trefn wleidyddol wrywaidd y cyfnodau Beiblaidd – cyfnodau o imperialaeth ar draws y Cilgant Ffrwythlon, cyfnod y Frenhiniaeth Iddewig a chyfnod Ymerodraeth Rhufain. Brenin, Tywysog, Arglwydd, gorsedd, llys a theyrnas – dyna’r ffurfiau cyffredin ry’n parhau i’w defnyddio yn ein gweddïau, ein salmau, ein hemynau a’n pregethau.

Gwir fod Hebraeg yr Hen Destament yn cynnig rhai amrywiadau niwtral i ni. O ddarllen y geiriau Hebraeg gwreiddiol a ddefnyddir i ddisgrifio Duw maen nhw’n cyfeirio’n aml at natur drosgynnol Duw – at Dduw Hollalluog, at Dduw Hollbresennol, at Dduw Tragwyddol; neu at briodoleddau Duw – Duw Heddwch a Thangnefedd, Duw Cyfiawnder, Duw’r Creawdwr, Duw’r Cynhaliwr ac ati. Maen nhw weithiau’n eiriau lluosog hefyd!

Efallai y byddai i ni arddel mwy ar y ffurfiau hynny yn un ateb ond tybed nad oes angen i ni ddechrau bathu a defnyddio termau newydd eraill hefyd – termau sy’n adlewyrchu’n realiti cyfoes, termau sy’n ystyrlon i bobl heddiw? Mae ‘Penllywydd’ Elfed yn le da i ddechrau efallai. (Arlywydd ddim cystal efallai erbyn hyn!) Arweinydd? Tywysydd? Cynhyrchydd? Oes gennych chi awgrymiadau eraill?

Ond beth am glywed llai am frenhinoedd a thywysogion a theyrnasoedd? Does dim fawr o gydraddoldeb yn y cyfeiriad hwnnw.

E-fwletin 30 Medi, 2018

 

“Os ydy rhywun ddim yn ein herbyn ni, mae o’n plaid ni.” (Marc 9:40. Beibl. net)

Nid cyfeiriad at elynion, gwrthwynebwyr, na rhai sy’n anghytuno sydd yma ond cyfeirio at rai sy’n gweithredu fel dilynwyr Iesu ond ddim o anghenraid o’r un feddylfryd â hwy. Pan ystyriwn elyn yna y mae casineb yn elfen annatod ohono, a gall casáu daliadau person arall yn rhy aml arwain at gasineb at y person ei hun sydd yn arddel y syniadau hynny. Pan ystyriwn ein gwrthwynebwyr, nid oes gasineb o anghenraid ymhlyg yn hynny dim ond gwrthwynebiad dilys a diffuant i’w syniadau. Pan ystyriwn wedyn y rhai sy’n anghytuno â ni, nid ydym hyd yn oed yn gwrthwynebu, dim ond yn unig yn anghytuno. A dyfynnu’r hen ddywediad Cymreig: Cytuno i anghytuno! Ond pan sonnir am elyn, nid oes awgrym o oddefgarwch, ond mae gwrthwynebiad ac anghytundeb yn safbwyntiau goddefgar.

A dyna sydd i’w groesawu o gyfeiriad awduron atheistiaidd fel John Gray sydd yn feirniadol iawn o rai o’i gyd-atheistiaid. Mae atheistiaeth, fe ymddengys, yn derm llawer mwy cywir nac anffyddiaeth, ac y mae cyfrol ddiweddaraf John Gray. Seven Types of Atheism yn cadarnhau hynny. Mae ei oddefgarwch yn seiliedig ar fod yn sgeptig.

Fel y mae teitl ei lyfr yn awgrymu y mae sawl math o atheistiaeth fel y mae sawl math o grefydd. Y mae’r pum math cyntaf yn fathau y mae John Gray yn ymwrthod â nhw, oherwydd mai gwrthod “Duw” y crefyddwyr y maen nhw a chofleidio “duw” arall yn ei le. Ymwrthyd ag “Atheistiaeth Newydd” (Dawkins a’i gyfeillion ymosodol ac anrhyddfrydol), dyneiddiaeth seciwlar sydd yn dwyfoli dynoliaeth (Cristnogaeth wedi ei diberfeddu nôl Gray!), y rhai sy’n gwneud gwyddoniaeth yn grefydd, y rhai sy’n gwneud  crefydd o ideolegau gwleidyddol, ac yn olaf y rhai sy’n casáu Duw (The God-haters” fel y geilw ef hwy). Yr hyn sy’n chwithig ynghylch y dosbarth olaf hwn yw ei fod wedi cynnwys Dostoevski yn eu plith. Yr oedd hwnnw yn ymgodymu hefo’i ffydd mae’n wir, ond ni feddyliais amdano erioed fel un yn casáu Duw. Ymwrthyd â’r rhain oll am eu bod wrth ymwrthod â monotheistiaeth wedi creu monotheistiaeth newydd!

Fodd bynnag y  mae’r awdur yn arddel y ddau ddosbarth sydd yn weddill; atheistiaeth heb “gynnydd” ac “Atheistiaeth distawrwydd”. Gallwn anghytuno hefo’i safbwynt pesimistaidd, ond efallai y gallwn uniaethu rhyw gymaint hefo’i gyfriniaeth gan ei fod yn cydnabod fod i’n bodolaeth ei ddirgelwch.

Na nid yw pob atheist yn elyn nac yn wrthwynebwr, ond gallwn wrth gwrs anghytuno neu gytuno i anghytuno!

E-fwletin 23 Medi, 2018

Perygl athrawiaethau yw cyfyngu a gwahanu. Gogoniant addoli yw ehangu a chyfannu. Daeth hynny’n amlwg yn yr Encil yng Nghlynnog Fawr. Roedd y thema ’Duw’r Creawdwr’ yn fwriadol eang, a’r dewis o leoliad yn fwriadol hynafol. Bywyd o addoli oedd bywyd pererinion, fel Beuno.

Fe ddechreuwyd yr encil  dan arweiniad Anna Jane, trwy osod hen wn AK47 o Mozambique wedi ei  ail-greu yn aderyn yn ein canol, ynghyd â lluniau o’n byd cyfoes yn gefndir i ni fyfyrio. Ymunwyd i ddarllen yr wythfed salm a chanwyd (yn yr hen Ladin) “Canmolwch enw’r Arglwydd.”

Fe ddaeth yr encil i ben dan arweiniad Mererid Mair, gyda cherddoriaeth Shostakovich, lluniau trawiadol o eglwys Llanfaglan a’r lleuad wedi ei gynnwys yn llawn o fewn clochdy bychan yr eglwys a geiriau cofiadwy fel ‘Fe hoffwn adael ôl fy niolch ar y lle yma’. A chyn ymadael, “Canmolwch enw’r Arglwydd” eto.

Ond yn ein byd gwyddonol mae i addoli Creawdwr ei oblygiadau. Fe ddechreuodd Dr Hefin Jones ei sgwrs drwy sôn am y ‘cread yn ceisio tynnu ein sylw ’ er mwyn ein  cyfeirio tuag at Greawdwr. Y cread, meddai , yw ein profiad cyntaf o Dduw. Nid oes gofod i fanylu ar ei  sylwadau goleuedig am y berthynas rhwng  crefydd a gwyddoniaeth/gwyddonwyr; rhwng addoli a dadansoddi, rhwng y ‘beth a’r pam y digwyddodd’, am y creu drwy hap a’r creu i bwrpas, am ystyr ‘bara’ y gair Hebraeg, am ystyr ‘creu’, ac am y perygl o weld y creu yn ddyn-ganolog a gweld cyfanrwydd y cread. Rhodd yw’r cread, meddai Bonhoeffer, ond ni allwn dderbyn y rhodd heb ddeall beth yw dymuniad y Rhoddwr. Cred Hefin, y Cristion o wyddonydd a’r gwyddonydd o Gristion (yn wahanol i’r rhai sydd yn gweld eu gwyddoniaeth a’u crefydd fel dau faes gwahanol) fod Duw yn Greawdwr ‘er nad wyf yn gwbl siŵr beth mae hynny yn ei olygu’. Dyma’r Duw y mae Hefin yn ei addoli. (Fe fydd ei arweiniad – a’r sgyrsiau eraill, gobeithio – yn ymddangos ar wefan C21 yn fuan.)

Daeth y Tad Deiniol atom i’n helpu i fyfyrio ar brydferthwch addoliad a soniodd am yr Esgob Tryphon yn Rwsia yn gweld harddwch ynghanol dinistr a dychryn y 1930au. “Arglwydd, mor dda yw bod yn westeion i Ti… gwyn fyd y Fam ddaear a’i harddwch brau… gogoniant i Ti am Ŵyl Bywyd.” Mae’r ffin rhwng nef a daer, yr ysbrydol a’r materol, yn diflannu mewn addoliad. Ffenestr yw’r eiconau a’u harddwch syml yn datguddio gorwelion ehangach. “Pam,” gofynnodd un o seintiau’r Eglwys Uniongred, “mae  holl fyd natur yn gwenu ar ddyddiau gŵyl?”  I’n denu yn ôl i fwynhau rhodd y Creawdwr.

Soniodd Gwawr Maelor am y plentyn oedd ynddi hi  o hyd. Aeth rhyfeddod ffosiliau, majig a syrcas ymlaen i ryfeddodau technoleg gyfoes. Mae plant yn  cwestiynu (“Ydi Duw yn Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd?”) Ond mewn gwirionedd, nid sut y mae’r byd wedi ei greu yw’r cwestiwn pwysig, ond i ble mae’r byd wedi cyrraedd. Yng ngeiriau’r  plant, “Dw i’n deall Adda ac Efa. Ond rwyt ti wedi rhoi Sudocu andros o anodd i ni.” Rwyt Ti’n gwneud i ni feddwl a dewis – eto. Mae ysbryd ymchwilgar eu hoes ynddynt, ond mae ysbryd addolgar yr oesoedd ynddynt/ynom ni hefyd.

Un peth yw ein dewis o ffurfiau addoli, peth arall yw gadael i’n hathrawiaethau ein rhwystro rhag cyd-addoli Duw’r Creawdwr – a’r Gwaredwr. Wedi’r cyfan, adnoddau  Llyfrgell Addoli yw’r Beibl. Dyna pam fod pobl gydag amrywiaeth mawr o safbwyntiau yn medru treulio diwrnod mewn encil yn eglwys hynafol Sant Beuno.

E-fwletin 16 Medi, 2018

PRIODAS… NEU/A… PHARTNERIAETH?

Dros yr haf datganodd llys fod hawliau dynol cwpl (gwryw a menyw) wedi eu diystyru gan nad oedd ganddynt hawl i gael eu huno mewn partneriaeth sifil, dim ond mewn priodas. Dadl y ddau oedd fod priodas yn cael ei dehongli yn aml fel dyn yn meddiannu gwraig ac yr oeddent yn dymuno partneriaeth gyfartal.

Yn mis Mai bu panig yn y cyfryngau Prydeinig pan glywyd bod tad priodferch, a elwid Mehgan, yn rhy wael i’w hebrwng hi o ddrws yr eglwys i’r allor. Gwelwyd y weithred hon yn rhan hanfodol o’r achlysur. Rhywsut llwyddodd i gerdded dros hanner y ffordd gyda dim ond ei morwynion a’i gweision ond penderfynwyd nad oedd yn addas iddi gwblhau’r weithred ar ei phen ei hun. Daeth tad y priodfab i’r adwy.

Etifeddwyd yr arferiad o gyfnod pan ystyriwyd dynes naill yn eiddo i’w thad neu yn eiddo i’w gŵr. Mae’r cwestiwn “Pwy sydd yn rhoi y ferch hon….?.” wedi diflannu o ambell Lyfr Gwasanaeth (dylai fod wedi diflannu’n llwyr) ond mae cynulleidfa yn dal i WELD dynes yn cael ei THROSGLWYDDO o un dyn i ddyn arall. Mae llawer yn parhau i ystyried y weithred hon fel rhan hanfodol o’r gwasanaeth. Does ryfedd bod rhai yn dal i gysylltu priodas Gristnogol gyda‘meddiant neu feddiannu’.

Ond beth yw’r ddysgeidiaeth Gristnogol am briodas? Mae’r ateb yn dibynnu yn aml ar yr un sy’n ateb y cwestiwn. Mae’r eglwysi yn dadlau yn groch ynglŷn â phwy ddylai gael cyfathrach rywiol, ac ym mha amgylchiadau. Ond mae tawelwch llethol am y ddwy dynes sy’n cael eu lladd bob wythnos gan gymar neu gyn-gymar. Mae cyd-destun priodas wedi newid llawer yn yr hanner canrif diwethaf. Nid yw’n anorfod fod wraig yn ddibynnol yn ariannol. Mae gennym ddulliau o reoli ffrwythlondeb. Mae gwahaniaethau ar sail rhyw yn anghyfreithlon. Gall y ddau/ddwy gymar ddilyn gyrfa. Gall y naill riant neu’r llall gymryd y prif gyfrifoldeb am ofal plant. Yn y cyd-destun hwn ni ddylid dibynnu ar ddisgwyliadau hanesyddol o rôl gwr a gwraig ac mae angen sylfaen llawer ehangach na ffyddlondeb rhywiol yn unig i gynnal priodas a all bara dros hanner canrif.

Mae’r Efengylau yn dysgu llawer am sut y dylem ofalu am ein gilydd. Mae’r ddysgeidiaeth nid yn unig yn berthnasol mewn priodas, ond dylai gael ei dangos ar ei gorau mewn priodas, mewn modd sy’n galluogi’r ddau gymar i ofalu am deulu, cyfeillion a’r rhai mewn amgylchiadau anodd yn ogystal ag am ei gilydd. Mae gwasanaeth priodas yn un o’r ychydig achlysuron pan ddisgwylir presenoldeb rhai sydd ddim yn arfer addoli ac y mae’n gyfle ardderchog iddynt dysgu rhywbeth am Gristnogaeth ac am berthynas lle mae’r naill yn parchu a gofalu am y llall. Ond mae’r gwasanaeth priodasol yn parhau i drosglwyddo neges gymysglyd am rywioldeb a pherchnogaeth ac yn colli’r cyfle i ddysgu sut y dylem drin ein gilydd. Tybed a yw hi’n amser newid hyn?

Onid y cam cyntaf fyddai dileu’r arferiad o drosglwyddo dynes fel eiddo rhwng dynion?

E-fwletin 9 Medi, 2018

Ymweliad y Pab

Delwedd arhosol  rymusaf ymweliad y Pab ag Iwerddon i mi yw honno â’i deil yng nghwmni’r Taoiseach yng Nghastell Dulyn yn ystod y cyfarfod croeso iddo. Leo Varadkar, dalsyth, hyderus  yn annerch gydag angerdd un ymwybodol o’i nod a’i ddymuniad a’r Pab, blinedig a beichus ei drem,  fel un wedi ei gornelu, yn gwrando heb ganddo ’run dewis arall.

Digwyddodd hynny heb greu unrhyw argraff o  ddrwgdeimlad ac atgasedd rhyngddynt. Yn wir, bu’r  ‘céad mile fáilte’ , y canmil croeso nodweddiadol o’r Gwyddel, yn ddidwyll a chynnes a pharch serchog y Pab, wedyn,  at un, ar sail ei rywioldeb yn unig, allasai fod yn embaras llwyr i gyn fugeiliaid y Fatican.   Mewn cwmni o’r natur hwnnw cyll y ffuantus ei rym, a geilw’r sefyllfa am ddidwylledd a gonestrwydd. Bu cipolwg Varadkar  ar hanes y berthynas rhwng yr eglwys Gatholig Rufeinig a’r Ynys Werdd, yn gytbwys a theg.   Ni bu’n ôl, ar y naill law, o’i chanmol a’i mawrhau yn ei hymdrechion i rannu newyddion da Iesu  ac yn ei hymroddiad i lenwi’r bwlch hwnnw adawyd gan y wladwriaeth ar un adeg mewn darpariaethau meddygol ac addysgiadol, er enghraifft, ac ar y llaw arall, i’w beirniadu’n hallt  am yr ‘agweddau tywyll’  hynny’n ei hanes fu, ac sy’n dal yn gymaint dylanwad ar gynifer o arweinwyr eglwysig, ac o ganlyniad, gwaetha’r modd, ar fywydau’r rhai a ymddiriedwyd i’w gofal.

Er perthyn i’r teulu cynyddol hwnnw  nad yw’n ymarfer ffydd  mae’n anodd gweld Leo Varadkar yn  nhermau’i gelyn a’i gwrthwynebydd. Mater arall, fe ymddengys, yw ei ragdybiaethau ynghylch yr eglwys ac mae’n ddigon tebygol i hynny ddeillio o’i hunaniaeth Wyddelig. Cyfeiriodd yn ei anerchiad at 1916, pryd y lluniwyd y Datganiad o Annibyniaeth, a’r Gwyddelod, ‘ yn enw Duw’, chwedl y frawddeg agoriadol, yn mynegi eu dymuniad i fyw bywyd yn rhydd o grafangau gormesol yr ymerodraeth.  Bydd Cristnogion yn siŵr o weld rhyw arwyddocâd yn y ffaith i hynny ddigwydd dros adeg y Pasg y flwyddyn arbennig honno.

Tra  llaciodd gafael  Prydain, nid felly Rhufain. Yn wir, camu i’r gwacter  ymerodraethol a’i lenwi wnaeth yr eglwys,  gan brysur ddatblygu’n sefydliad,  nad oedd i bob golwg, yn cynnig bywyd amgen i’r hyn a brofwyd dros y cenedlaethau cynt, yn nhermau manteisio ar dlodi a gormes, grym ac awdurdod, mwy nodweddiadol o deyrnasiad Cesar na Christ.

Byddai’n braf meddwl bod yn ein plith fel Cristnogion, a hynny mewn dyddiau a wêl y math uchod o eglwys yn darfod, awydd i gydio’n her Leo Varadkar a’i debyg, a chynnal trafodaeth â phobl o ochrau gwahanol pob math o ffiniau, er lles ac iechyd bywyd y byd a’r rhai sy’n byw ynddo.

E-fwletin 2 Medi, 2018

Dyma’r e-fwletin wythnosol yn ei ôl wedi saib yn ystod mis Awst. Mae rhai cannoedd ohonoch yn ei dderbyn a mwy yn ei ddarllen, a’n gobaith yw y bydd, nid yn unig yn eich ysgogi, ond hefyd yn ennyn ymateb a thrafodaeth yn ein plith. Wedi’r cyfan, does dim pwysicach i’w drafod. Soniwch wrth rai eraill am yr e-fwletin, yn ogystal â’r deunydd diddorol ac amrywiol sydd i’w weld ar ein gwefan. Beth bynnag, rydym yn dechrau tymor newydd gyda bwletin am y nofel sydd wedi gwerthu mwy na’r un nofel arall ers blynyddoedd.
 
Dyma Manon Steffan Ros wedi taro deuddeg eto gyda’i chyfrol, Llyfr Glas Nebo. Hanes teulu bach wedi eu hynysu gan drychineb. Mae eu cyd-bentrefwyr wedi ffoi, wedi marw, neu wedi eu gorfodi o’u cartrefi, gan adael y lle yn wag. Mae’r teulu bach, Rowenna’r fam, ei mab, Siôn, a’r baban bach, Dwynwen, yn ymlafnio byw. Maent yn ymgynnal drwy dyfu llysiau yn eu gardd a dal ambell greadur ar gyfer ei gig. Bydd y fam ar dro yn torri i mewn i d cymdogion er mwyn “cael” rhywbeth defnyddiol. Maent yn byw bywyd swreal. Ar un olwg maent yn eu cynefin. Eu pentre hwy yw Nebo, ac mae’r amgylchfyd yn anghyfarwydd o gyfarwydd. Medrant weld Caernarfon yn y pellter, a thraethau Môn. Mae’r haul yn codi’n y bore a daw’r glaw yn ei dro fel erioed. Ond does yma ddim cymdeithas ers i’r ddau gymydog olaf benderfynu ffoi. A hyd yn oed y rheini’n ffoi drwy anelu eu car i gyfeiriad Wylfa. Mewn geiriau eraill, ffoi drwy hunanladdiad.

Portreadu bywyd hollol amrwd sydd yma. Bywyd wedi ei naddu i’r asgwrn. Does ganddynt ddim o’r hyn y buasem ni yn eu hystyried yn hanfodion. Dim cyswllt â’r byd, dim trafnidiaeth. Does yna ddim trydan, heb sôn am y mân offer sy’n dibynnu ar drydan. Mae Rowenna’n sôn am ei mab wedi’r drychineb: “Ar ôl tridiau heb drydan, roedd o’n rhydd o gaethiwed ei sgriniau.” Ac mae gennym oll syniad beth yw arwyddocâd y geiriau yna.
 
Y cwestiynau y mae’r gyfrol yn eu gofyn yw beth mewn gwirionedd yw hanfod bywyd, ac yna beth yw pwrpas byw. Daw’r cwestiynau yna yn wasgfa pan sonnir am Dwynwen y ferch fach yn marw a Siôn yn gorfod taenu’r pridd drosti yn ei bedd bach o dan y goeden afalau.
 
Daw’n gynyddol amlwg fod Siôn wedi trwytho’i hun yn ei Feibl, ac mewn gwrtheb annisgwyl, o ystyried y modd y mae cenhedlaeth ifanc Cymru wedi dieithrio oddi wrth Gristnogaeth, Siôn y mab yw’r un â ffydd, nid Rowenna’r fam. Mewn un sgwrs am nofelau a llyfrau’r Beibl mae Siôn yn gofyn i’w fam, “Pam mae pobol yn coelio rhai llyfra, ond ddim coelio rhai eraill?” A dyna’r sgwrs mewn ffordd naturiol a chynnil yn peri inni wynebu cwestiwn sylfaenol arall: beth yw gwirionedd? Cwestiwn dirdynnol yn oes “y newyddion ffug”, oes gwleidyddiaeth bwdr nad yw’n parchu na chyfraith nac egwyddor.
 
Wedi’r claddu yn y berllan daw tro chwyrn arall yn yr hanes pan geir Rowenna’r fam yn surni i gyd yn herio’i mab: “A lle ma dy Dduw di rŵan?” Bu cyfnod o ddieithrwch wedyn rhwng y ddau. Ond yna ryw noson fe ail-gyfannwyd y berthynas rhwng y fam a’r mab. Yn y cyfannu hwnnw fe welir mai un ateb sydd i’r cwestiynau i gyd: beth yw pwrpas bywyd, beth yw hanfod bywyd, beth yw gwirionedd. Yr ateb bob tro yw cariad.

E-fwletin 30ain Gorffennaf 2018

Fyddwch chi yn y gwasanaeth fore Sul yn yr Eisteddfod? A fyddwch chi’n aros ‘mlaen i’r Gymanfa Ganu Foreol ?
Dyma un na fydd yno.

Nid am fod yr amser yn lletchwith, nac am fod Cymanfa yn y Bore yn swnio fel rhywbeth wedi ei wthio o’r neilltu, ond am nad ydw i wedi llwyddo bod yn y naill neu’r llall ers blynyddoedd. Yn wir rwy wedi bod yn osgoi Cymanfaoedd Canu ers blynyddoedd ac yn cofio Aneirin Talfan Davies yn swta sylwi mai “canu pop wnaeth ddifetha pob diwygiad a fu yng Nghymru erioed”.

Clywais ambell flwyddyn ganmol i’r côr neu edmygedd o waith y plant – y cwbl yn dystiolaeth o’r diwylliant perfformio sy’n rhan mor bwysig o’n diwylliant Cymraeg. Clywais ganmol ar ambell bregeth ddewr neu rymus , a chlywais ffrindiau annwyl yn sôn am y profiad adnewyddol o ganu emynau mewn cynulleidfa fawr.

Ond ai dyna amcan cynnal y gwasanaethau hyn yn yr Eisteddfod ar y Sul? Ai er mwyn galluogi pawb sy’n dal i arddel eu hymlyniad wrth yr Efengyl i fwynhau bod mewn cynulleidfa (gymharol) fawr ac i ganu hoff emynau gydag arddeliad. A’r Gymanfa?

Pan fyddwn ni’n trio ‘cynnal’ ambell sefydliad neu achos da, oni fyddai’n well weithiau ei adael i farw? Gwell torri troed neu goes i ffwrdd na gadael i’r cnawd fadru a gwenwyno gweddill y corff.

Felly dyma holi a yw gwasanaeth a Chymanfa’r Eisteddfod yn gwneud unrhyw beth o werth i fywyd Cristnogol Cymru erbyn hyn? Dichon fod unigolion neu gôr ar eu mantais ond a ydi’r gwasanaethau hyn, ddim bellach, os buon nhw erioed, yn achlysuron adfywio ffyddlondeb, porthi’n duwioldeb, dyfnhau’n deall o’r ysgrythurau, a rhoi asgwrn cefn yn ein tystiolaeth i’r Efengyl? Mae gwasanaethau bychain ym mhabell Cytûn wedi bod yn fwy bendithiol, dybiwn i.

Pam bod mor negyddol?

Mewn gwasanaeth o fawl, neu wasanaeth y Gair, neu Gymun Bendigaid y mae rhyw hanfodion sy’n rhaid i ni wrthynt. Ymwybyddiaeth o fawredd y Creawdwr, rhyfeddod o gofio dysgeidiaeth a bywyd Iesu, a hiraeth am gyffyrddiad Ysbryd Duw yn ein dwysbigo, ein cysuro, a’n cryfhau. Nid cael ein difyrru, na’n diddori na pheri rhyfeddod at ansawdd cerdd na barddoniaeth na morio canu, na dim felly. Cael ein hatgoffa o wirioneddau sy’n sail i’n buchedd. Hebddynt, nid oes addoli. ‘Diwylliant’ yw’r gweddill. Diwylliant graenus a gwreiddiol hyd yn oed. Ond ydi gwreiddioldeb yn rhinwedd mewn addoli?

Maddeuer gair o brofiad. Nid sathru ar gyrn yw’r bwriad. Mae’r Cymry sy’n aelodau o Gylch Cymraeg Eglwys Rhufain yn cynnal offeren yn Gymraeg bob blwyddyn. Y llynedd, yn Y Fenni, yr oedd, yn ôl y traddodiad yn Eglwys y Plwyf. Eglurodd yr Esgob Edwin Regan i’r twr plwyfolion lleol oedd wedi ymuno i gefnogi’r achlysur, bod y cwbl yn mynd i fod yn Gymraeg. Ac meddai yn ei ddull bachog ei hun, yn Saesneg “What matters is that the language of the Mass is love” – Beth sy’n cyfrif yw mai iaith yr Offeren yw Cariad.

Dyna i ni i gyd sut i fesur dilysrwydd ein haddoli ar unrhyw achlysur.

E-fwletin 22 Gorffennaf 2018

Rhagfarnu

Gair diddorol yw ‘rhagfarn’. Dyw pobol ragfarnllyd ddim yn agored eu meddwl. Ma’ nhw’n bobol sydd prin yn meddwl o gwbl, yn ein meddwl (rhagfarnllyd?) ni. Pobol negyddol. Pobol annymunol.

Dros y misoedd diwethaf cefais y fraint, unwaith eto, o weithio’n ddwys â chriwiau o bobol ifainc. Pobol agored eu meddyliau. Yn eiddgar i greu a chwestiynu. Pobol gadarnhaol. Pobol ddymunol dros ben.  Mi roedden nhw, serch hynny, yn bobol ragfarnllyd.

O dan sylw’r ddau griw y bues i’n gweithio â nhw oedd bywydau pobol ifainc ddau gan mlynedd yn ôl. Pobol oedd, mewn cyd-destunau go wahanol i’w gilydd, wedi gweithredu’n radical yn wyneb heriau’r oes.

Roedd y rhagfarn gyntaf i fynd i’r afael â hi yn un ddigon disgwyliedig. Mae dau gan mlynedd yn ôl yn ddau gan mlynedd yn ôl. Roedd eu ffordd o fyw yn hen ffordd o fyw. Eu ffordd o sgwennu yn hen ffordd o sgwennu. Eu ffordd o garu yn hen ffordd o garu.

Ond mi roedden nhw’n caru. Ac yn cynhennu. Yn ffoli ac yn callio. Yn llonni a phwdu. Yn mynd dros ben llestri a chwympo i’r falen.

Dipyn o waith oedd rhyddhau’r criwiau ifainc o’r rhagfarn a gyflwynwyd iddynt gan y geiriau ‘hen’ a ‘hanes’. Ond wedi cael gafael yn allwedd y meddwl agored, buon nhw fawr o dro cyn iddyn nhw, bobol ifanc heddi’, ddechrau uniaethu â gobeithion a siomedigaethau pobol ifainc ddoe a fu.

Ond dim ond dechrau. Oherwydd roedd yna ragfarn arall yn dal i gaethiwo eu dychymyg, sef y syniad fod yr holl ‘grefydd’ a ‘diwygiadau’ a phethe yma oedd yn holl bresennol yn y cyfnod yn, wel… talp mawr tywyll o ragfarn. Mai mudiad cul a rhagfarnllyd oedd Anghydffurfiaeth. Mai sefydlu sefydliadau dweud-wrthot-ti-beth-i-feddwl oedd nod yr arweinwyr. A dyma ni nôl gyda dilema’r ‘bobol ifainc oedd yn hen eu ffordd’ unwaith eto. Hynny yw, i bobol ifainc heddi’ hen ddynion diflas-geidwadol oedd Harris a Rowland a Phantycelyn. Roedd eu fandaliaeth greadigol, eu radicaliaeth fentrus-beryglus a’u joie de vivre y tu hwnt i’w dychymyg. 

Mi oedd taclo’r ail ragfarn hon yn dipyn mwy o waith. Ond, mae’n werth nodi nad tasg amhosib mohoni – yn enwedig o fewn prosiect creadigol oedd â’r broses o gwestiynu a thrafod trwyadl, didwyll ac agored (ond diogel) yn greiddiol iddi.

Yn wir, ni fu’n hir cyn i gwestiynwyr a thrafodwyr ifainc seiet greadigol heddi’ ddechrau uniaethu â chwestiynwyr a thrafodwyr ifainc y seiet greadigol a fu. Yn enwedig wrth i’r cwestiynu a thrafod hynny fentro, ar adegau, i diroedd anghysurus gan achosi i ni gyd – beth bynnag oedd ein rôl o fewn y drafodaeth – fynd sia-thre â’r galon yn gor-guro a’r meddwl yn gwrthod ymdawelu.  

A beth oedd wrth fôn ein hanesmwythyd? Beth arall ond consyrn? A chyfrifoldeb. A chydymdeimlad. Yn wir, dim byd llai nag ein consyrn. Ein cyfrifoldeb. Ein cydymdeimlad. Cwestiynau oesol y theatr-heb-ffiniau ry’n ni’n ei galw’n Gristnogaeth. 

Does dim angen adeiladau na pharaffenalia technegol ar y theatr hon. I’r gwrthwyneb. Ei dynameg gyntaf yw tynnu lawr. Datod. Datgymalu. Diddymu pob ‘rhag’ sy’n rhwystro.

Mae pobol ifainc, yn amlwg, yn barod i greu. Beth yw’r ‘rhag’? Y rhwystr? Ni, falle? A’n rhagfarnau?

Ddaeth hi’n awr eu dinistrio?

 

E-fwletin 15 Gorffennaf 2018

Colli Hunaniaeth

Profiad digon annifyr yw hi i gael rhywbeth wedi ei ddwyn oddi arnom, megis arian, ffôn symudol ac ati. Mae dwyn manylion personol (identity theft) wedi dod yn drosedd gyfarwydd erbyn heddiw hefyd. O ganlyniad, fe ddefnyddir y manylion i dwyllo a lladrata yn ein henw. Gall hyn ein haflonyddu, creu poen meddwl i ni a’n hansefydlogi.

Gall rhywbeth tebyg ddigwydd i ni yn ysbrydol, hefyd; er enghraifft, wrth i bobl wthio eu syniadau a’u ffordd o feddwl nhw arnon ni heb aros i wrando ar ein barn a’n safbwynt ninnau. Mae rhai, yn anffodus, yn mynnu bod yna becyn o athrawiaethau a dogmâu set sy’n rhaid i bawb eu derbyn; ac o’u derbyn eu derbyn yn gyfan. O beidio a’u derbyn mae perygl i ni wedyn deimlo’n wag a chawn ein dihysbyddu o nerth ac egni creadigol.

Os yw cwsmer masnachol yn ddiniwed mewn achos o golled ariannol bydd y banciau, mewn amgylchiadau cytbwys, yn barod i ad-dalu’r golled – dyna rhan o’u gwasanaeth. Onid dyna’r math o wasanaeth y dylem ninnau gynnig fel Cristnogion? Gwasanaeth sy’n ail wefru’r batri; yn dychwelyd i ni rywbeth sydd wedi ei golli. Onid rhan o’n gwasanaeth Cristnogol yw ceisio adfer ac adnewyddu’r sefyllfa? Onid dyna yw diben addoliad? Sef ein cynorthwyo i ddod i gyswllt gyda’r gronfa o egni diderfyn a’n cynorthwyo i drochi ein hunain mewn doethineb, tosturi, trugaredd, gras a chariad? Cronfa sydd â chymaint mwy wrth gefn.

Ymfalchïwn yn y gallu a gynigir i ni drwy hynny i chwilio am y gwerth a’r urddas sy’n rhan o hunaniaeth pob person; a hynny drwy ddatblygu a thyfu ein gallu i ymddiried. Gall ymddiriedaeth greu newid mawr yn ein perthynas â’n gilydd. Nid yw’n dibynnu ar gredoau a dogmâu cyfyng. Mae’n cymryd amser i ennill ymddiriedaeth. Nid rhywbeth a roddir gan eraill na’i gymryd oddi wrth eraill ydyw. Nid yw’n rhywbeth i’w etifeddu oddi wrth genhedlaeth ddoe chwaith. 

Mae’r broses o adeiladu ymddiriedaeth yn broses ddwy ffordd. Nid mater o gymryd na dwyn ydyw. Y ffordd i adeiladu ymddiriedaeth yw drwy adnabod, parchu a deall ein gilydd. Mae materion megis ordeinio gwragedd, sefydlu esgobion benywaidd, hawl i farw gydag urddas a chysegru phriodasau rhwng pobl hoyw yn dal i beri rhwygiadau o fewn enwadau. Mae’n eironig y gall dynion sy’n casáu ei gilydd achosi’r byd fynd a’r chwâl drwy ryfela; tra gall dau ddyn sy’n caru ei gilydd chwalu eglwys a chreu cweryl rhwng aelodau. Rhyfedd o fyd!

Rhan o berthyn i gymdeithas gariadus a gofalus yw’r cyfrifoldeb sydd arnon ni i ofalu yn gariadus am ein gilydd. Mae’n anodd gwneud hynny pan fydd y nodweddion elfennol sy’n creu ein hunaniaeth yn cael eu cipio oddi arnom. Diolch am lefydd lle gallwn eu hadennill a’u hadfer.

Ymfalchïwn, felly, mewn cyfleoedd sy’n rhoi’r hawl i bawb fod yn berson llawn drwy i ni barchu eraill – yn enwedig y rhai hynny ohonom sy’n ‘wahanol’ i’r normau cymdeithasol cyffredin. Defnyddiwn ein gwasanaethau, felly, yn gyfryngau i ddiwallu, i adfer a chyflenwi, gan roi yn ôl i bawb yr hyn a gollwyd ganddynt.