Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 22 Ebrill, 2018

Sylfeini Gobaith

Mae gennyf lawer iawn o barch tuag at Archesgob Caergaint. Mewn cyfnod sydd wedi bod yn ddigon anodd iddo gydag ymraniadau, neu o leiaf anghytuno, rhwng carfanau ceidwadol a rhyddfrydol yr Eglwys Anglicanaidd llwyddodd ar y naill law i gael cytundeb nid yn unig ar y cysyniad o esgobion benywaidd ond sicrhaodd bod hynny’n digwydd, tra ar y llaw arall llwyddodd i symud sylw’r Wasg o fod yn canolbwyntio yn ddiddiwedd ar yr eglwys a chyfunrhywiaeth, i ystyried cwestiynau ‘mawr’ a moesol yr eglwys a’r economi. Yn ei lyfr diweddaraf, a gyhoeddwyd ym Mis Chwefror 2018, Reimaging Britain, mae’n ceisio gwneud yr hyn rydym i gyd fel Cristnogion wedi bod yn ceisio ei wneud ar hyd y degawdau, sef dod a gobaith i gyfundrefn o wledydd – Prydain – sydd â’u poblogaethau wedi llwyr anobeithio. Cyflwyna’r gyfrol fel adnodd i gynorthwyo trafodaeth ôl-Brexit.

Craidd ei osodiad yw bod gwledydd Prydain bellach ar drobwynt gwleidyddol a moesol. Dywed: “Credaf ein bod mewn cyfnod, nas gwelir ond unwaith mewn rhyw dair neu pedair cenhedlaeth, pryd mae gennym y cyfle a’r anghenraid i ail-ddychmygu sut gymdeithas y dymunwn fyw ynddi.”  Ei her i ni Gristnogion yw bod gennym le canolog i’w chwarae yn y drafodaeth a’r ail-greu hwn; cred y gallwn, o fynd ati o ddifrif, fod y grym lliwio yn hyn i gyd.

Cydiodd y gyfrol ynof. Ceir beirniadaeth lem gan yr Archesgob ar ffocws byr weledol ein llywodraethau diweddaraf, ac yn arbennig yr un gyfredol, ar ‘werthoedd Prydeinig’. Cychwyn trwy edrych ar gymdeithas gan ddadansoddi ei phwyslais ar gydymddibyniad, datganoliaeth, gwerthfawrogiad a lles pawb. O’r fan honno â ymlaen i astudiaeth drylwyr o gonglfeini cymdeithas: cartrefi, iechyd, cyllid, addysg a’r teulu. Gorffen y gyfrol gyda phenodau yn ymwneud â globaleiddio gan ganolbwyntio ar ymfudo ac ymyrraeth. Ar newid hinsawdd, datgan yn bellgyrhaeddol bod gan y rheini sydd eto heb eu geni gymaint o hawl ar ein sylw ag y sydd gan y rhai sy’n byw heddiw.    
            
Gofyn Welby o ble daw’r arweinyddiaeth i’n symud ymlaen? Dyma, lle gwêl rôl yr eglwys Gristnogol. Mae’n dadlau na ellir gwneud hyn o dan y gyfundrefn gyfredol; o ran polisïau cred ar lefel y wladwriaeth a’r unigolyn mai dim ond y ddelfryd Gristnogol a all sicrhau cymdeithas wâr, deg, moesol a chymunedol-ryngwladol. Y cwestiwn mawr i Welby yw a ydym ni – fe, chi a finnau – yn barod i gydio yn y baton a rhedeg yr yrfa?

Foundations for Hope’, Sylfeini Gobaith yw is-deitl y llyfr. Ai breuddwydion ffôl yw ei gynigion? Ai rhyw ritholygfeydd afrealistig a gyflwynir gan yr Archesgob i ni? I mi, sy’n dal i deimlo colled afiaith byw yn dilyn y bleidlais honno ar 23 Mehefin 2016, daeth y gyfrol hon â godywyn o obaith i gors Brexit a’r posibilrwydd bod yna, efallai, fel yng nghyfnod Archesgob Caergaint arall, William Temple, yn yr 1940au, fodd i ni fynd ati i ail-strwythuro cymdeithas yn unol ag egwyddorion ein ffydd.  Y cwestiwn a erys yw a ydym yn gêm i wneud hynny?   

E-fwletin 15 Ebrill, 2018

Dweud y Gwir

Y seneddwr Americanaidd Hiram W. Johnson sy’n cael y clod am fathu’r ymadrodd mai’r dioddefwr cyntaf ymhob rhyfel yw’r gwirionedd, ac mae’n eironig iawn i feddwl iddo farw ar yr union ddiwrnod y gollyngwyd y bom atomig ar Hiroshima.

Wrth i Theresa May, Donald Trump ac Emmanuel Macron geisio cyfiawnhau’r cyrch awyr ar Syria echnos, mae rhai o’r datganiadau a glywsom ni yn ystod yr oriau dilynol yn atgoffa dyn o eiriau Hiram Johnson. Cawsom ein sicrhau o’r Tŷ Gwyn mai un digwyddiad, unwaith ac am byth oedd hwn, ond neges wahanol gafwyd o Downing Street pan awgrymwyd y gallai rhagor o ymosodiadau ddod yn y dyfodol. Cosbi Bashar Al-Assad am ddefnyddio arfau cemegol oedd yr unig fwriad yn ôl Washington, ond dywedodd y Prif Weinidog ei fod hefyd yn rhybudd i Foscow yn sgil yr ymosodiad gwenwynig yng Nghaersallog. Haerodd hefyd nad oedd amser i aros am drafodaeth seneddol, ond efallai bod y Dirprwy Lyngesydd Chris Parry, cyn-bennaeth Nato, yn nes at y gwirionedd pan ddywedodd fod penderfyniadau democrataidd yn niwsans ar adegau fel hyn, yn sefyll yn ffordd gweithredu.

Fyddai neb yn ei iawn bwyll yn cymeradwyo’r defnydd o arfau cemegol fel y gwnaed yn Douma, ac mae lle cryf i amau bod Assad wedi cyflawni erchyllterau o’r fath yn y gorffennol. Ond tybed pam na ellid bod wedi disgwyl am adroddiad swyddogol yr archwilwyr annibynnol oedd i fod i ddechrau ar eu gwaith ddoe? A tybed pam nad yw arweinwyr y gorllewin yn fodlon cyfaddef bod gan rai carfanau o wrthryfelwyr o fewn Syria arfau cemegol hefyd? 

Mae’n anodd peidio dod i’r casgliad bod yr ymosodiad echnos yn tanseilio hygrededd y Cenhedloedd Unedig, ac yn fegin i’r fflamau yn y Dwyrain Canol. Roedd Theresa May yn ofalus i bwysleisio nad ymyrryd yn y Rhyfel Cartref yn Syria oedd y bwriad, ond gwyddom y bydd hyn yn gyrru bechgyn ifanc i gofleidio eithafiaeth ac yn cyfrannu ymhellach at ansefydlogrwydd y rhan yma o’r byd.

Mae’n chwith meddwl bod y rhyfel yn Syria bellach yn yr wythfed flwyddyn. Mis Chwefror 2011 oedd hi pan gafodd llanc ifanc o’r enw Naief Abazid ei wthio gan ei gyfoedion i baentio graffiti ar wal yn nhref Daraa, ac yntau’n 14 oed, ac yn deall dim am wleidyddiaeth. Ond roedd hyn yn syth ar ôl y ‘Gwanwyn Arabaidd’  yn yr Aifft a Tunisia, a thipyn o hwyl yn unig oedd y weithred o sgrifennu’r geiriau “Dy dro di fydd hi nesaf, Bashar al-Assad” ar y wal y diwrnod hwnnw. Ond dyna’r geiriau a ddaeth yn sumbol o’r gwrthryfel, ac a arweiniodd at y gormesu creulon o du’r llywodraeth.

“Doedd gennym ddim dewis ond gweithredu”, meddai Theresa May. Fel Cristnogion, fe wyddom yn wahanol. Oes, mae dewis, sef trafod a cheisio cymodi, a rhoi peth o gariad a thosturi Iesu Grist ar waith yn y Dwyrain Canol. Dyna’r her a’r unig ateb hirdymor, ond i hynny ddigwydd mae’n rhaid i bawb ddweud y gwir.

E-fwletin y Pasg Bach, 2018

TWYLLO TWYLLWR

Mae’r Gemau bellach yn eu hanterth. Dyma’r unfed ar hugain yng nghyfres Gemau’r Gymanwlad. Prin fod yr athletwyr wedi cyrraedd yr Arfordir Aur yn Awstralia nad oedd ‘na amheuon yn codi yno am dwyllo. Gwelodd rhyw ofalwraig lygadog syrinj ar lawr ym mhentre’r athletwyr. Bu rhywun yn ddiofal a dweud y lleiaf. Wedi ymchwiliad bu’n rhaid i feddyg tîm India esbonio pam bod angen chwistrelliad ar un o’r athletwyr.

Faint mwy o gyhuddiadau am dwyllo ddaw ‘na i amharu ar ogoniant y Gemau hyn? Mae’r byd chwaraeon yn frith o enghreifftiau o unigolion a thimau a hyfforddwyr yn twyllo er mwyn ennill buddugoliaeth. Seiclwyr, nofwyr, codwyr pwysau … Ac och a gwae, fe ledodd y twyllo i fyd arferol-fonheddig criced! Do, fe anfonwyd dau o gricedwyr Awstralia adre’n ddiweddar am geisio mantais annheg mewn gêm brawf trwy ymyrryd â’r bêl. Wedi cyrraedd adre roedden nhw yn eu dagrau. Am gael eu dal?

Hen dric budur yw ymyrraeth o’r fath, fel y cyfaddefa ambell i Sais o gricedwr a lenwodd ei boced â llwch er mwyn tynnu’r sglein oddi ar y bêl. Bob nos Sadwrn ar Match of the Day fe welir chwaraewyr yn deifio yn y blwch cosbi er mwyn twyllo’r dyfarnwr. Ac os bydd y dyfarniad yn gic o’r smotyn fe longyferchir y deifiwr twyllodrus fel arwr gan ei gyd-chwaraewyr.

Ym myd chwaraeon, felly, nid ennill sy’n bwysig fe ymddengys ond cymryd mwy na’ch rhan o’r elw ariannol a wneir o’r fuddugoliaeth. Ac fe ddywedai’r sinig, os oes raid twyllo i wneud hynny mae’n bris bychan i’w dalu. Medal aur a chwpan llawn …

“Aed y cwpan hwn heibio” oedd gweddi Iesu. Cwpan yn llawn chwerwedd a chelwydd. A dyma fwy o dwyllo. Yr awdurdodau eglwysig yn torri eu rheolau eu hunain trwy gyfarfod ar fyr-rybudd yn yr oriau mân. Ychwaneger galw gau-dystion a chyflwyno cam-dystiolaeth. Does ryfedd fod yr amheuon am gynllwyn yn dew. A doedd hynny’n ddim wrth beth ddigwyddodd wedyn.

Roedd y bedd yn wag. Pwy sy’n twyllo pwy? Y sefydliad eglwysig yn cael ei gyhuddo o fod wedi symud y corff rhag i’r bedd ddod yn gyrchfan pererindod. Ar y llaw arall, mae cefnogwyr Crist yn cael eu cyhuddo o greu rhyw chwedl gwbwl amhosib am godi o farw’n fyw. Yn eu rhengoedd eu hunain y mae ‘na rwygiadau ac amheuon. “Os na welaf ôl yr hoelion yn ei ddwylo, a rhoi fy mys yn ôl yr hoelion, a’m llaw yn ei ystlys, ni chredaf fi byth.” [Ioan 20:25]

Yn y fantol y mae dyndod a dwyfoldeb Crist; dwy natur mewn Un person. Tomos Didymus, un o’r llygad-dystion, eisiau prawf gweladwy. Tomos Acwinas, ganrifoedd yn ddiweddarach, yn pwysleisio’r gwirionedd fod marw Crist yn ein dysgu gymaint oedd cariad Duw tuag atom a bod dioddefaint Crist a’i aberth yn creu bywyd newydd. Y gwirionedd.

I’r Cristion does dim twyll na chynllwyn yn yr Atgyfodiad. Y ni yw’r dyfarnwyr yn y cyswllt hwn. Ar Sul y Pasg bach gorfoleddwn fod y fuddugoliaeth derfynol yn eiddo iddo Ef.

E-fwletin Sul y Pasg 2018

E-fwletin Sul y Pasg 2018

Mae hi’n ddiwrnod yr atgyfodiad. I rai o ddarllenwyr yr e-fwletin, mae hanes y bedd gwag ar fore’r Pasg cyntaf yn ysbrydoliaeth ac yn gynhaliaeth. I eraill, mae’n peri gofid. Sut allwn ni gredu yn y fath beth? Ac os na allwn gredu, beth ddaw o weddill ein ffydd, a’r pregethwr heddiw yn dweud fod gwyrth yr atgyfodiad yn hanfodol i Gristnogaeth?

Nid ni yw’r cyntaf i feddwl felly. Ymateb y gwragedd ar fore’r Pasg yn efengyl Marc oedd nid llawenhau na chredu ond “rhedeg oddi wrth y bedd yn crynu drwyddynt” (Marc 16.8 Beibl.net – adnod olaf yr efengyl wreiddiol; ychwanegiad diweddarach yw’r gweddill). Yn Efengyl Ioan mae Iesu yn gofidio fod Mair yn ymboeni am y peth – “Paid dal gafael ynof i” (Ioan 20.17). Ac yn Efengyl Luc, mae cwestiwn yr angel wrth y gwragedd yn ddigon swta – “Pam dych chi’n edrych mewn bedd am rywun sy’n fyw?” (Luc 24.5).

Felly cyngor cwbl Feiblaidd yw i ni droi oddi wrth y bedd a meddwl am fywyd. Meddai Iesu yn gynharach yn ei weinidogaeth, “Dw i wedi dod i roi bywyd i bobl, a hwnnw’n fywyd ar ei orau” (Ioan 10.10). Ar eu gorau, dyna mae eglwysi yn ceisio gwneud. Bûm yn ddiweddar yn ymweld â chriw cyd-enwadol yn y cymoedd. Roedd hi’n noson dywyll a gwlyb, es ar goll a chyrraedd wedi i’r cyfarfod ddechrau – dwsin o bobl, oll wedi cyrraedd oed pensiwn. Ychydig yn ddi-raen oedd y cyfarfod. Ond wrth iddo fynd yn ei flaen fe ddaeth i’r amlwg fod yr eglwysi bychain hyn yn greiddiol i fywyd y dref. Nhw oedd yn cynnal y banc bwyd, canolfan gynghori ar ddyledion a bugeiliaid y stryd. Roeddynt yn cynllunio diwrnod cenhadol fis Mehefin, pan fyddai’r heddlu yn cau’r strydoedd iddynt gynnig pob math o hwyl i’r plant a’r teuluoedd lleol. Ac roeddent yn becso gymaint am bobl ddigartref fel y byddent yn agor lloches dros nos y gaeaf nesaf i gwrdd â’r angen. Dyma eglwysi yn cynnig bywyd ar ei orau.

Ond i brofi bywyd ar ei orau rhaid byw yn y lle cyntaf. Yn y cwrdd Sul diwethaf fe soniodd Sharon Lee, cyfarwyddwraig Housing Justice Cymru, fod eglwysi cylch Wrecsam wedi cychwyn lloches dros nos fis Mawrth eleni. Y bwriad oedd cynnal wythnos neu ddwy fel treial cyn agor y lloches go iawn y gaeaf nesaf. Ond ar y noson gyntaf fe ddaeth Storom Emma, yr eira a’r gwyntoedd rhynllyd. Fe achubodd yr eglwysi hynny fywydau y noson honno. Falle nid bywyd ar ei orau, ond o leiaf fe gafodd yr ymwelwyr fyw.

Roedd awduron yr efengylau yn byw mewn cymdeithas lle’r oedd bywyd yn fregus ac ansicr. Rydym ni wedi’n magu ym moethusrwydd y wladwriaeth les a ffyniant economaidd y Gorllewin. Ysywaeth, fe ddaeth tro ar fyd. Efallai y Pasg hwn fe allwn ddeall – beth bynnag ein dehongliad o’r efengylau – gymaint o ddyletswydd, a chymaint o wyrth, yw cynnal bywyd o gwbl. Gwyrth yr atgyfodiad ydyw.

Pasg hapus i chi gyd!

(Cynhelir Cynhadledd Flynyddol Cristnogaeth 21 ar Fehefin 30ain  yng nghapel Salem, Caerdydd, a’r siaradwr gwadd fydd Deon St. Albans, Y Gwir Barchedig Dr Jeffrey John. Sesiwn bore yn unig fydd hi, fel y gall y rhai ohonom sydd am ymuno  yn hwyl Tafwyl wneud hynny yn y prynhawn a’r min nos. Bydd rhagor o fanylion ar y wefan yn fuan.)

E-fwletin 25 Mawrth 2018

YDIO’N ORMOD?

 

Dyna ni wedi troi’r clociau ar fore Sul y Blodau, a doedd hi’n Sul braf. Sul llawn symud a gwneud pethau; llosgi hen goediach y gaeaf, mynd â’r cwch i’r dŵr am y tro cyntaf eleni a gollwng cewyll cimychiaid i’r glesni llonydd, agor bleinds a drysau caffis lan môr, gwrando ar dyn y fan eis crim yn canu clychau ei emyn gynta’ o yr un pryd â Chaniadaeth y Cysegr y dyn drws nesa; a phobl ym mhob man yn codi allan am eu bod nhw am daro’r haearn a thrio sgafnu dipyn ar y pwysau cyn yr haf. A fyny fan’cw yn y glesni mae’ dyn y gleidar yn ei harnais am y tro cyntaf eleni ac yn gyrru’i injan yn nôl a blaen fel tasa fo’n torri gwellt yr awyr. Petasai rhywun uwch na fo yn gofyn iddo wneud hunan arfarniad arnon ni lawr fan hyn be fyddai’n ddweud dybed? Bod na ormod yn digwydd, gormod iddo fo gymryd mewn, gormod i ymdopi ag o? Dyna i chi be ddywedwyd wrth athrawes lanw mewn ysgol wsnos diwetha. ‘Peidiwch â dweud stori’r Pasg wrth blant bach – mae’n ormod.’ Ac roedd yna fôr o ystyr i’r ‘gormod’ yma.

A mae yna lot i gymryd mewn yn does. Beth am ddechrau yn y dechrau? Cael gafael ar ebol asyn.  I berson munud ola’ fel fi mae’r digwyddiad hwn yn siarad cyfrolau. Doedd yma ôl paratoi gofalus. Roedd y cyfrinair ‘Y mae ar y Meistr ei angen’ wedi’i ddewis ers tro ac roedd perchennog yr ebol asyn yn gwbl gyfarwydd ag o ac yn barod am yr alwad. Dyna un manylyn lleia’ fyw mewn hanesyn llawn arwyddocâd. Beth am y daith fuddugoliaethus i Jerusalem, neu beth am hanes glanhau’r Deml- a Christ yn amlygu’n glir ei angerdd dros gyfiawnder cymdeithasol- a dim ond un agwedd yn unig o’r glanhau yw hynny, ia ddim? Dameg y ffigysbren ddiffrwyth wedyn; aros ym Methania, aros gyda’r bobl hynny oedd mor agos at ei galon,- mmm ia.  Neu beth am y Swper Olaf, y golchi traed? Pam ymgynnull yn y stafell hon, pam y golchi traed? Pam anfon Pedr a Ioan i chwilio am ddyn ac nid dynes yn cario dŵr? Ȏl paratoi gofalus eto? A’r cweryl ymhlith y disgyblion ynglŷn â’r drefn eistedd wrth y bwrdd- y ddadl ynglŷn â mawredd. Rhannu’r bara a’r gwin. Ydi’r bara a’r gwin yn haeddu  brawddeg fel yna yn hytrach na’u dal mewn cymal mewn stori am swper? Ac yna’r weddi honno yn Gethsemane; ia honno. Do mi gawson ni glywed honno. A beth am y methu cadw’n effro a’r gusan? A sylwch tydwi ddim wedi sôn am Judas, yr arestio na chwestiwn Peilat,  ‘Beth wna i?’ nag am Caiaphas, yr achos llys nag am geiliog yn canu. A beth am gario’r groes? Y Croeshoelio? Tydw i ddim wedi sôn dim am hynny.

Ond plis ga i ddweud lle dwi isio bod yn y stori heno ma? Efo Mair. Wrth y bedd gwag a chlywed y stori i gyd mewn un enw, yn yr un cyfarchiad hwnnw –  ‘Mair’. A phetasawn i’n cael, dwi isio hefyd gafael yn llaw Tomos a dweud, ‘Ia felna faswn i hefyd,’ a mi leciwn i, os y ca i glywed Cleopas yn dweud hanes y daith i Emaus eto. Mond un waith eto, plis.

Mae gan pawb ei Basg ac mae pawb yn dewis ei Basg. Mi ges un stori, neithiwr, gan Idris Williams saer coed o Forfa Nefyn yn cofio’i hun, hanner can mlynedd a mwy yn nôl yn brentis ifanc yn gwrando ar ddau joinar profiadol yn sgwrsio. A thestun y sgwrsio? Atgyfodiad Iesu.  A dyna un yn dweud wrth y llall ei fod yn methu’n lân a deall pam fod y bedd yn wag a’r lliain oedd am ben Iesu wedi’i blygu. Pwy fu’n plygu a pham mynd i’r drafferth i blygu’n daclus fel hyn oedd ei gwestiynau? ‘Dyna oedd yn ei boeni o ynte,’ oedd ymateb Idris Williams i’r sgwrs honno mae’n ei gofio mor dda.

Dewch yn nôl at yr athrawes lanw honno. Fydda’n well petawn i wedi gwneud yr un fath â hi a gadael stori’r Pasg a chwilio am hanes arall? Tybed ydi digwyddiadau’r wythnos fawr yn ormod i ni erbyn heddiw?

E-fwletin 18 Mawrth 2018

‘Ai am fy meiau i …’

Mae’n bumed Sul y Grawys, Sul y Dioddefaint, a ninnau’n prysur agosáu at yr Wythnos Fawr. Yn naturiol, bydd marwolaeth Crist yn cael cryn sylw gennym yn ein myfyrdodau ac un o’r cwestiynau y byddwn yn siŵr o’i ofyn yw pam yn union y bu’n rhaid iddo farw ar y groes?  Dyma’n wir oedd cwestiwn John Elias yn ei emyn mawreddog:

Ai am fy meiau i

dioddefodd Iesu mawr

pan ddaeth yng ngrym ei gariad ef

o entrych nef i lawr?

 

Wn i ddim beth yw’r union ateb gan fod yna ddirgelion dyrys yn perthyn i farwolaeth Crist. Ond un dehongliad sy’n cael ei gynnig yn aml (fel y tystia John Elias yng ngweddill ei emyn) yw y bu’n rhaid i’r Iesu farw er mwyn talu’r pris am ein pechodau, a’i fod gan hynny wedi derbyn cosb Duw yn ein lle. Mae’r athrawiaeth hon, sef athrawiaeth yr Iawn, wedi bod yn dderbyniol gan nifer helaeth o Gristnogion ers i Anselm ei chyflwyno gyntaf yn yr unfed ganrif ar ddeg ac yn sicr mae wedi bod yn elfen ganolog yng nghredo’r sawl sy’n arddel Cristnogaeth geidwadol. Mae’n ddehongliad sydd wedi bod o gysur i filiynau o Gristnogion ar hyd y canrifoedd wrth iddynt dderbyn bod Crist wedi’u caru gymaint nes iddo farw yn eu lle a thrwy hynny faddau eu beiau.   

Ond i filiynau o Gristnogion eraill mae’r dehongliad wedi creu problemau aruthrol drwy godi gwestiynau anodd fel y rhain: os bu farw’r Iesu dros ein pechodau, ai dyma oedd dymuniad Duw? Ai un felly yw Duw sy’n mynnu cosbi am anufudd-dod? Sut allwn ni gysoni’r fath ddarlun o Dduw yn cosbi ei fab â’r darlun a gawn o’r Tad cariadus yn Nameg y Mab Afradlon ac mewn hanesion eraill yn y Testament Newydd lle mae Crist yn maddau pechodau heb unrhyw gyfeiriad at groesbren na gwaed?

Mae’r diwinydd Marcus Borg yn ei driniaeth o groeshoeliad Crist yn ei gyfrol ‘Convictions’ yn cyfeirio at y rhesymau hanesyddol a gwleidyddol dros groeshoelio’r Iesu. Mae’n egluro i’r Iesu gael ei ddienyddio gan y Rhufeiniaid, gyda chydsyniad yr awdurdodau crefyddol, am gyhoeddi maniffesto oedd yn herio’r drefn wleiddyol a chrefyddol.  Ond mynna Borg hefyd fod yna ystyr personol i’w farwolaeth na wnelo ddim byd â chosbedigaeth.  Yn hytrach, mae’r groes yn ein hatgoffa o’r trawsnewid personol sydd ei angen yn ein bywydau. Hynny yw, rhaid i’r hen hunaniaeth a’r hen ffordd o fyw farw a chael ei atgyfodi i hunaniaeth newydd sydd wedi’i wreiddio yng Nghrist. Mae dilyn Crist nid yn unig yn golygu ein bod yn ei ddilyn i Jerwsalem ond golyga hefyd bod angen i ni farw gydag ef a chael ein trawsffurfio i fyw bywyd sydd yn cael ei gyfeirio’n gyfan gwbl ganddo. Profodd yr Apostol Paul y trawsnewidiad hwn pan dystiodd yn ei Lythyr at y Galatiaid: “Yr wyf wedi fy nghroeshoelio gyda Christ; a mwyach, nid myfi sy’n byw, ond Crist sy’n byw ynof fi.”  (Gal. 2:20).

Felly wrth i ni deithio gyda’r Crist i Jerwsalem eleni, boed i’n bywyd gael ei drawsffurfio o’r newydd fel y gallwn roi’r hen hunaniaeth heibio, cael ein hatgyfodi i’r bywyd newydd ac ymroi i wasanaethu’r deyrnas yng ngrym y Crist sydd yn parhau i herio’r byd.

E-fwletin 11 Mawrth 2018

Defosiwn ar gyfer Wythnos sydd wedi cynnwys Dydd Rhyngwladol y Merched a Sul y Mamau

Gwerthfawrogwn gyfraniad merched dewr a duwiol a aeth o’n blaenau, a’u hysbrydoliaeth i ddilynwyr Iesu yn ein hoes ni – yn ddynion a merched.   Ymrwymwn i ddilyn eu hesiampl gyda gras a doethineb wrth i ni droedio ein hamrywiol lwybrau yn olion traed yr Iesu.

Esther, cofiwn am dy ymdrechion yn erbyn y grymus, a thros rhyddhad dy bobl.  Tania ni. 

Deborah, cyfreithwraig ac ustus a arweiniaist dy bobl at Dduw.  Canmolwn di.

Mair Magdalen a weinidogaist i’r Iesu a chario ei neges gyda dewrder, ysbrydola ni i ddilyn dy esiampl. 

Santes Elen o Gaernarfon, cofiwn am dy waith i sefydlu cymunedau mynachaidd er mwyn meithrin y ffydd Gristnogol yng Nghymru, gan sylweddoli fod angen i ni ystyried ffyrdd newydd heddiw i warchod yr etifeddiaeth Gristnogol a basiwyd i ni.

Dwynwen, am ein hatgoffa o rym bywiol cariad rhwng pobl, gwerthfawrogwn ein teimladau dwyasaf gyda llawenydd.  

Clara o Assisi, a heriaist y Pab gyda’th ddelwedd o’r ferch a’r dyn yn gyfartal, tania ein dewrder ninnau.

Hildegard o Bingen, a roddaist greadigrwydd a thiwn wrth fynegi dy gariad at y Crist, atgoffa ni o’n hangen am greadigrwydd a thiwn i gyfoethogi ein bywydau. 

Melangell, a greaist gymuned o ferched i addoli a chyd-fyw fel dilynwyr Iesu, ysbrydola ni heddiw i feithrin cymuned glos o fewn ein heglwysi a’n sefydliadau Cristnogol. 

Julian o Norwich, a ddarluniaist  Dduw ein mam ni oll,  atgoffa ni o amrywiaeth y bod mawr, pan fyddwn mor aml yn cael ein temtio i’w chyfyngu i eiriau a llyfr. 

Thérèse o Lisieux, a dy argyhoeddiad o alwad Duw arnat i wasanaethu, yn erbyn confensiwn dy oes, rho i ni’r hyder i wrthsefyll confensiynau sy’n ein tagu heddiw.

Teresa o Avila, a weithiaist i gyfoethogi’r eglwys gyda doniau merched dy oes, ysbrydola ni i gyd i ddarganfod ein doniau trawsnewidiol ninnau. 

Ann Griffiths o Ddolwar Fach, rho i ni’r awydd i ddarganfod ein perthynas gyfriniol gydag ysbryd yr Iesu.

Cranogwen, rho i ni’r awydd i ymgyrchu dros yr hyn all drawsnewid a chyfoethogi bywyd ein cenedl. 

Florence Jones, Casnewydd, wrth i ni gofio dy ymdrechion i gefnogi pob conshi, rho i ni’r cryfder heddiw i wrthsefyll bwystfilod militaraidd ein gwledydd. 

Helen Thomas, o Ddyfed a Chomin Greenham, cofiwn am dy barodrwydd i gydio dwylo  gyda chwiorydd yn fyd-eang er mwyn gwrthsefyll arfau dieflig eu graddfa, dinistrwyr cenhedloedd cyfan, arfau i lygru pedwar ban byd. Ysbrydola ni i fyrlymu mewn undod yn wyneb yr amhosib. 

Yn olion traed pob un o’r merched hyn a aeth o’n blaenau,  awn ati i ddiogelu eu hetifeddiaeth  i’n hoes ninnau.  Amen.

E-fwletin 4 Mawrth 2018

Ailddarganfod Crist

Duw un-awr-ar-ddydd-Sul
yw’n Duw ni bellach

mae Duw dan glo
mewn hen gapel dadfeiliedig
fel llongddrylliad ar draeth
ymhell o ryferthwy a llif bywyd

unwaith yr wythnos
daw dyrnaid o rai gwynion eu gwallt
difrif a dwys eu gwedd
yn dal eu llyfrau emynau’n dynn
a mynd mewn i gadw cwmni am awr fach
i’r Duw sydd dan glo

y gweinidog druan
yn unigedd ei bulpud
yn rhygnu drwy’r hen ddefodau
darlleniad a gweddi
emyn a phregeth

yma mwy nid oes
ond arlwy oer anghynnes
diwinyddiaeth ddiystyr ddoe
Awstin a Chalfin
crefydd euogrwydd niwrotig
yr hen Bant
ac arallfydolrwydd annaturiol
yr hen Ann

y rhygnu ymlaen am achubiaeth bersonol
sy’n cau drysau’r nef yn glep
ar bawb ond y dethol rai

mae geiriau gwag
ein crefydd ddigysur
yn eco’n ofer
rhwng muriau llaith

ychydig flynyddoedd eto
wedi dydd
y ffyddlon rai
yr henoed bregus hyn
adfail gwag fydd yr hen gapel
a Duw wedi carchar yr hir flynyddoedd
yn rhydd  
i grwydro’r byd yn ei ddillad bob dydd

ddaw plant yr hen ffyddloniaid
na phlant eu plant
ddim ar gyfyl yr hen le

ddôn nhw ddim
er gwisgo’r neges

ym moelni diawen efengyl dotcom
am mai amddifad o bob perthnasedd
yw’n credoau cul  
i chwerw newyddfyd blin

ddôn nhw ddim
tan i ni ailddarganfod Crist y sant o Assisi
a’r Fam Teresa

ddôn nhw ddim
tan fydd paned o de wedi’r oedfa 
i leddfu unigrwydd yr wythnos
a’n clymu’n gymdeithas eto

ddôn nhw ddim
tan fydd noddfa yma i’r ifanc
rhag stryd a chyffuriau

ddôn nhw ddim
tan fydd yma fugail da
i gynnal syrjeri wythnosol
i wrando ar y rhai heb neb i eiriol drostynt
y dioddefwyr mud
y ddafad grwydredig a’r blin ei feddwl

ddôn nhw ddim
tan i ni listio’r ifanc mewn crwsâd
nid yn erbyn yr inffidel a’r pechadurus
ond i estyn llaw i drueiniaid daear

ddôn nhw ddim
tan fydd yma le i’r digartref
i gysgu bob nos ar y seddau caled
a bwyd i’w rannu i’r tlodion

mi ddôn nhw pan wnawn ni ailddarganfod Crist
Crist cyfaill pechaduriaid a phublicanod
Crist gwarchodwr yr amddifad a’r weddw
y Crist sy’n arddel pob Rohingya

ond ni raid i ni dristáu
nid y capel moel diaddurn
na’r eglwys ysblennydd
yw tŷ Duw

tŷ yr ysbryd
yw unig dŷ Duw

nid oes iddo feini ond gweithredoedd o gariad
nid oes iddo drawstiau ond dwylo agored yn estyn llaw

nid oes iddo ffresgoau hardd ar furiau 
dim ond harddwch
y rhai sy’n byw eu Crist
sancteiddrwydd syml
y galon agored dosturiol
y rhai sy’n gwneud y pethau bychain
y rhai sy’n herio Herod
yn enw y da a’r cyfiawn

yma
nid tric consurio yw’r cymun
ond gwyrth gwir ymgnawdoli Crist  
mewn bara i’r tlodion
a gwin
er coffa amdano
i atal ei ailgroeshoelio
nawr
yma heddiw
ym mhob tlawd a newynog
y dioddefus a’r isel rai

tŷ agored yw hwn
tŷ yn olau o lawenydd
y calonnau tryloyw
y llifa gwynder y dwyfol drwyddynt
yn falm i’n byd

yma yng ngolau’r ysbryd crisial
mae’r seintiau syml yn eu plyg
nid mewn gweddi
ond mewn gwasanaeth i gyd-ddyn

yn aredig fel Dewi
grastir ein byd
fel y blodeua drachefn
a’i ffrwyth heb wywo mwy

yn dyfal durio
i ddiwreiddio efrau
y bwled a’r gwn
yr adar angau a’r bom

ac ailgnawdoli ein Crist
a dyneiddio ein Duw

E-fwletin 24 Chwefror 2016

Taflu cerrig

Mae llwch hanes yn gorwedd yn drwm ar Rydychen. Wrth grwydro strydoedd y ddinas yn ddiweddar fe’m trawyd gan y bensaernïaeth glasurol a’r etifeddiaeth ddeallusol rymus. Fe’m synnwyd hefyd gan y nifer o siopau oedd gan Oxfam yn y ddinas. Roedd logo’r mudiad yn amlwg ar siopau amrywiol ar hyd bob stryd. Yna fe wawriodd arna’ i mai yn Rhydychen y sefydlwyd yr elusen, wrth gwrs.

Yn 1942 cyfarfu llond llaw o Grynwyr, actifyddion ac academyddion y ddinas yn llyfrgell Eglwys Mair y Forwyn y Brifysgol i drefnu anfon cymorth at drigolion gwlad Groeg a oedd yn dioddef yn enbyd ar y pryd yn sgil meddiannu’r wlad honno gan yr Almaenwyr a blocâd economaidd gan y Cynghreiriaid. Canlyniad y cyfarfod oedd sefydlu’r Oxford Committee for Famine Relief. Ers hynny ac ers agor y siop elusen gyntaf yno yn 1948 tyfodd y mudiad o nerth i nerth. Heddiw ym Mhrydain mae gan OXFAM (newidiwyd yr enw yn 1963) 650 o siopau gyda 23,000 o wirfoddolwyr yn eu rhedeg.

Ers 1995 sefydlwyd Oxfam International yn bartneriaeth ryngwladol o 20 mudiad dyngarol sy’n gweithio i leihau tlodi, anghydraddoldeb ac anghyfiawnder mewn dros 90 o wledydd a draws y byd. Mae Oxfam GB bellach yn rhan o’r bartneriaeth honno a nhw, mae’n debyg, fu’n gweithio yn Haiti. Mae Oxfam yn dibynnu’n llwyr ar roddion gan unigolion a llywodraethau ac mae Oxfam International yn unig yn gwario tua 750 miliwn ewro’n flynyddol ar waith maes uniongyrchol.

Trist iawn, felly, oedd sylwi ar ddwy fyfyrwraig ifanc tu allan i un o siopau Oxfam GB bnawn Mercher. Roedd un yn amlwg wedi ffansio dilledyn a oedd ar werth y tu fewn i’r siop ac roedd ar fin camu dros y trothwy i archwilio’r pilyn. Galwodd y llall arni’n floesg o’r palmant, “Come along Jessica, you know that we don’t support Oxfam anymore”.

Nawr does neb call yn mynd i amddiffyn unrhyw gamymddwyn gan swyddogion unrhyw sefydliad – yn Haiti mwy na Halifax, yn Oxfam mwy na Oxo. A ddylid cynnal ymchwiliad i’r honiadau? Wrth gwrs. Dyna fyddai unrhyw gorff cyfrifol yn ei wneud. Ond onid yw barnu a phardduo mudiad cyfan ar sail drwgweithredu hanesyddol gan rhai unigolion llac eu moes mewn un cangen o sefydliad byd-eang yn ffolineb o’r radd flaenaf? Yr eironi mawr yn achos y fyfyrwraig freintiedig a hyderus a welais i yn Rhydychen yw bod Oxfam yn cyflawni gwaith clodwiw ledled y byd i ymrymuso menywod a chryfhau eu hawliau, eu dylanwad a’u cyfleodd bywyd. Yn wir, dyna yw pwnc y cyntaf a’r ail o nodau creu newid y mudiad.

Sefydlwyd Oxfam mewn ymateb i fethiannau gwleidyddion. Wrth i benawdau’r wasg goch bwyntio bys barn at y mudiad heddiw, gwae i ni anghofio fod yna wleidyddion ym Mhrydain a fyddai wrth eu boddau o gael unrhyw esgus i dorri cyllideb yr Adran Datblygu Rhyngwladol. Maen nhw wedi casglu o amgylch eu tomen o gerrig ers meitin ac yn eiddgar i’w taflu.

Wel, beth wnawn ni ag Oxfam GB yn ei thrafferthion cyfredol, felly? Beth fyddai mab hynaf Mair y Forwyn wedi ei wneud yn y sefyllfa hon, sgwn i? Alla’ i ond meddwl amdano yn ysgrifennu’n bwyllog yn y llwch a’n gwahodd ni i daflu’r garreg gyntaf.

 

E-fwletin 18 Chwefror 2018

Neges o’r Dyfodol

Beth i wneud? Roedd Eic wedi gadael CnArfon 8 munud yn ôl ac roedd y traciwr yn dweud wrthi i beidio a’i ddisgwyl yn TiDrath am 5.5 munud arall. Dyna ni, fel archeolegydd – ifanc neu beidio – roedd Mir yn gwybod yn iawn mai gwasanaeth eilradd oedd y norm yng Nghymru byth ers y chwyldro dechnolegol gyntaf, dros fil o flynyddoedd yn ôl.

Ond doedd hynny’n fawr o gysur iddi y foment hon. Roedd hi eisiau bod Eic yma. Gyda hi. Yr awr hon. Nawr. I rannu yn ei chyffro. I weld y dystiolaeth a befriai o flaen ei llygaid. A ddawnsiai yn neuadd fawr ei deallusrwydd. Wedi’r cyfan, roedd hynny ond yn deg. Oni bai am Eic, ble fydde hi? Yn dal yn sownd yng ngharchar yr ymchwil yna i’r ffrwd ddarlledu roedd yr hen Gymry’n ei alw’n Sianel Pedwar Cymru, siŵr o fod. Ond unwaith i Mir ddeall mai un o gastiau olaf yr Ymerodraeth Brydeinig cyn iddi fewn-ffrwydro oedd honno, doedd fawr o ddim arall o ddiddordeb i’w archifo na’i archwilio.

Ac wedyn glaniodd Eic yn ei bywyd, diolch i ragluniaeth. Rhagluniaeth ar lun ei anallu cynhenid i ddod o hyd i’r stafell gywir ar yr adeg gywir. Wrth drio datrys ei ddryswch, daeth Mir i ddeall ei fod yntau hefyd yn ymchwilio i’r can mlynedd od yna a rychwantai ddiwedd yr ugeinfed a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ac er ei hwp-di-haprwydd (neu efallai o’i herwydd) roedd e wedi sylwi ar ffenomen ddidd-dros-ben – llawer mwy diddorol na darlledu meddwl-Saesneg-yng-Nghymraeg S4C.

Wrth astudio hen, hen fapiau DS (Digidol Sylfaenol) roedd Eic wedi darganfod fod yna un math o adeilad wedi diflannu’n llwyr oddi ar y mapiau yn ystod y cyfnod byr hwn. Roedd hi fel petai rhyw bŵer cudd, anamlwg wedi’u diddymu – cannoedd ar gannoedd ohonyn nhw – fesul un. Yn rhyfeddach fyth, roedd yr adeiladau yma, gynt, yn elfennau gweithredol (o sefydliadol a di-symud) ym mudiad Crist a’i gariad a’i arweiniad.

Cafodd Eic dipyn o drafferth i gael ei oruchwylwyr academaidd i dderbyn dilysrwydd ei dystiolaeth. Iddyn nhw, megis i bawb ohonom, roedd adnabod fod yna bosibilrwydd fod yna doriad absoliwt wedi bod yn ffrwd ein treftadaeth ganolog yn syniad anodd iawn i’w dderbyn. Ond ei dderbyn bu raid. A thrwy hynny cafodd Mir y fraint o’i phenodi i gyd-ymchwilio ag Eic i’r ‘gyflafan’, neu – fel y cyfeirir at y cyfnod hwnnw bellach – y ‘Chwalfa’.

A dyna pam roedd Mir, yr eiliad hon, ar bigau’r drain. Roedd y ddau ohonyn nhw’n eithaf sicr bellach mai cael eu ‘bwyta’ gan ryw fath o haint oedd hynt y ‘CapeliacEglwysi’ (sef yr adeiladau hyn a ddiddymwyd). Ond pa fath haint? Er gosod y dystiolaeth archeolegol drwy’r dechweld diweddaraf dro ar ôl tro, roedd y data’n gwrthod bradychu’r un gyfrinach.

Â’i galon yn drom, bu’n rhaid i Eic ddychwelyd at ddyletswyddau eraill yn NhiryGogledd. Awgrymodd y dylai Mir gymryd y cyfle i gerdded TrathMowr i glirio’i phen o’i phryder. Wedi misoedd o ddwys-ymchwilio roedd rhyddid y traeth yn dynfa gref. Ond wrth iddi oedi’n y drws i ddiffodd sgrinddesg yr ymchwil cyffyrddodd awel rhagluniaeth ei boch a chyfeirio’i golwg at batrwm ysgafn-ysgafn o’i blaen. Er dallineb y ddau ohonynt, gynt – tyfai’r patrwm yn gliriach wrth yr eiliad iddi nawr.  Ac yn yr eiliadau hir-sydyn hyn sylweddolodd Mir pam y bu’r patrwm yn llwyr anweledig cyhyd. ‘Am nad dyma’r patrwm ro’n i’n ei erfyn’, medde i’w hunan. ‘Am nad yw’r hyn sy’n glir i mi yn awr ddim oll i’w wneud â’r hyn dreulion ni’r holl oriau hynny’n chwilio amdano.’

 hithau’n dal i fud-ryfeddu clywodd Eic yn ymlanio wrth ei hymyl. Gwelodd ef y disgleirdeb yn ei llygaid a dilynodd ei threm tua’r sgrinddesg. ‘Wyt ti’n gweld?’, medde hi ‘Ro’n i’n chwilio am y peth anghywir. Nid chwalfa ond…’.

Ymdawelodd. Roedd hi am ddweud ‘parhad’. Ond doedd y gair ddim yn gwneud cyfiawnder â rhyfeddod y dystiolaeth. Yna, yng nghynghanedd yr eiliad, canodd y gair ‘atgyfodiad’ yn dawel ond yn sicr yng nghalonnau’r ddau. Canys dyna a ddangosai’r dystiolaeth. Drwy gyfnod yr haint a’r chwalfa roedd rhywrai – rhywun, efallai – wedi dal i hau. Wedi dyfal-bar-hau.