Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 17 Chwefror 2019

Emynydd Mwyaf Cymru?

Yn ddiweddar rwyf wedi cael fy hun yn sefyll yn gynyddol fud wrth ganu emynau yn y cwrdd. Mae’r geiriau yn aml i’w gweld mor estron a’r ddiwinyddiaeth mor ganoloesol. Mae’r emynau sy’n cyrraedd fy nghanol llonydd distaw neu fy nghalon gythryblus yn gymharol brin. Wrth gymryd oedfa rwy’n ei chael hi’n anodd setlo ar bedwar neu bum emyn sy’n cynnig gwerth i’r oedfa. Yn y diwedd, rwy’n rhy aml yn troi nôl at ‘Bantyfedwen’ ac i ffwrdd â ni.

Bydd rhywrai yn dweud “Nid Pantyfedwen yw’r emyn. Honno yw’r dôn!”. Beth yw’r gwahaniaeth? Mae’r ‘Haleliwia’ yn yr emyn hwnnw wir yn cyffwrdd ac yn llonni. Mae’r her sydd ynddi i weld yr harddwch a’r bywiocau yn chwa o awyr iach yng nghanol diet hesb o emynau o’r oes o’r blaen. O’r oes hon, mae rhai emynau eraill yn llwyddo i wneud eu jobyn yn iawn – mae “Y Brenin Tlawd”,  “Teulu’r Byd” a “Meddwl am Fyd heb flodyn i’w harddu” yn dri.

Wedi bod mewn oedfa Hillsong, rwy’n gallu cadarnhau nad cyfoesedd yr emynau hyn sy’n cyffwrdd fy enaid. Ystyr y geiriau sy’n taro deuddeg, ynghyd â thiwn sy’n gweddu i’r geiriau hynny. Yn yr oedfa Hillsong y bues iddi, fel gyda llawer o’r stwff sydd ar sianelu fel TBN a’r God Channel, y cyfan a welais oedd manipwleiddio cerddorol a geiriau syrffedus. Gwnaeth yr oedfa ddim o gwbl i’m galluogi i fyfyrio ar y tragwyddol na’r presennol.

Tan yr wythnos ddiwethaf roeddwn wedi meddwl bod angen cyfuniad o eiriau dychmygus a thiwn arbennig i greu emyn gwerth chweil. Fodd bynnag, erbyn heddiw rwy’n dechrau ail-feddwl holl bwynt y cyfuniad o eiriau a thôn a elwir yn ‘emyn’.

Yn ystod y mis nesaf bydd cyfres o gyngherddau i ddathlu pen-blwydd y cerddor Cymreig, Karl Jenkins, yn 75 oed. Mae’r mab i organydd capel o Benclawdd yn cael ei ystyried fel un o gerddorion mawr y byd, gyda’i weithiau yn cael eu perfformio yn amlach na gweithiau unrhyw gerddor byw arall. Brynhawn Sul diwethaf perfformiwyd ei Symphonic Adiemus a’r Armed Man (ei Offeren Heddwch) yng Nghaerdydd.

Wedi golygfeydd o’r lladd a’r llanast rhyfel yn ei offeren heddwch ceir y Last Post ac wedyn mae’r côr yn canu: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi. Misere nobis. (Oen Duw sy’n cymryd pechodau’r byd, trugarha wrthym…). Wedyn fe ddaw’r darn arbennig hwnnw wrth i’r soddgrwth gyfeilio ar y Benedictus yn yr Armed Man.

Prynhawn Sul diwethaf fe ddaeth rhyw ysfa addolgar drosof wrth wrando ar y rhain. Roedd geiriau’r offeren Lladin yn llifo. Y cyfan sydd yno yw Benedictus, Benedictus qui venit in nomine domini. Hosanna in excelsis. (Bendigedig yw ef sydd yn dyfod yn enw’r Arglwydd, Hosanna yn y goruchaf!). Mae’r Agnus Dei a’r Benedictus yn weddïau mor fawr ag unrhyw rhai a welwyd ar gân a diolch i Karl Jenkins amdanyn nhw. Maen nhw’n defnyddio geirfa’r eglwys hanesyddol a byd-eang i’w gosod yn gelfydd ar gyfer cerddorfa a chôr.

Fodd bynnag, y sioc a gefais wrth fod yn y gyngerdd gyda Karl Jenkins oedd sylweddoli fod y Symphonic Adiemus yn gwasgu’r un botymau o addoliad yn fy mherfeddion ag oedd yr Agnus Dei a’r Benedictus.

Geiriau’r Adiemus yw’r rhain.

“Ariadiamus la -te ariadiamus da Ari a natus la-te adua
A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te-la-te-a
Ariadiamus la-te ariadiamus da Ari a natus la-te adua
A-ra-va-re-tu-e-va-te A-ra-va-re-tu-e-va-te
A-ra-va-re-tu-e-va-te-la-te-a
A-na-ma-na-coo-le-ra-we A-na-ma-na-coo-le-ra
A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la
Ah-ya-doo-way-ye A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la
Ah-ya-doo-way-ye A-ya-doo-a-ye A-ya-doo-a-y”

Does dim cyfieithiad. Nid Lladin ydyn nhw ond mumbo jumbo a ddyfeisiwyd gan y cyfansoddwr.

Gwnaed y sylw fod Karl Jenkins yn ysgrifennu cerddoriaeth ysbrydol ar gyfer oes seciwlar. Y cwestiwn sydd wedi troi yn fy mhen yn ystod yr wythnos ddiwethaf yw – a oes llai o werth ysbrydol i A-na-ma-na-coo-le-ra-we-a-ka-la nag i beth o’r mumbo jumbo y buon ni’n ei ganu, mewn rhai achosion, ers tair canrif yn ein capeli a’n heglwysi?

Cliciwch ar y dolenni i weld os oes rhai o’r rhain yn gyfrwng addoliad i chi. Dim un? Neu’r tri darn?

 Agnus Dei – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=vgvqkL4qlow
 
Benedictus – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=_kTffgdNhNw
 
Adiemus – Karl Jenkins
https://www.youtube.com/watch?v=_6IfYPB6JUE&list=PLH_4yc98Qxx5qn2wiZ1fT4q3XOE_0ZWAX&index=3
 
 
 
(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan http://cristnogaeth21.cymru/newyddion/)

E-fwletin 10 Chwefror 2019

Tryweryn

Mae’r drafodaeth ddiweddar ar ‘Furlun Tryweryn’ wedi bod yn un ddifyr ac wedi codi nifer o gwestiynau diddorol.

Mae’r murlun yn un byw, dyna’i ogoniant. Mae’n arwydd pendant fod y cof yn fyw.

Newidiodd liw. Fel pawb a phopeth arall fe fu trwy gyfnod du a gwyn ac yn y cyfnod hwnnw fe roddodd yr artistiaid lythrennau eu henwau wrth eu gwaith a’r neges ‘Sori Miss’ am fod eu hathrawes Gymraeg wedi amau pwy fu wrthi ac wedi tynnu eu sylw mai nid i-dot oedd ar ddiwedd Tryweryn. Aethpwyd yn ôl i gywiro ac ymddiheuro. Ac felly yr ychwanegwyd pennod arall at yr hanes.

Wedyn fe fu cyfnodau mwy lliwgar. Coch (sy’n troi’n binc ar adegau) ac ychydig bach o ychwanegiadau. Fuodd ‘Jules a Jockey!’ yno am flynyddoedd ac hyd yn oed ‘Ancofiwch Tryweryn’. Ac fe gawsant lonydd am nad oedden nhw’n fygythiad, oherwydd bod y cof yn gadarn.

Yn ddiweddar iawn ychwanegwyd ‘Cofiwch Aberfan’ ac fe’i parchwyd. Wedi’r cyfan onid ydy’r ddau ddigwyddiad yn adleisio’i gilydd a llif cyfalafiaeth estron a di-hid yn chwalu cymunedau Cymru? Ychwanegiad. Datblygiad. Bywyd.

Wedyn fe ddaeth Elvis i geisio mygu’r cof yn gyfan gwbl ac fe fu ymateb chwyrn ac fe ymatebodd y cof cenedlaethol ar unwaith a dweud ‘Na!’. Am y tro cyntaf mae ‘cynddaredd y cyfryngau cymdeithasol’ wedi cyfrannu at y broses. Ac yn unol ag amserlen y cyfryngau hynny, roedd rhaid ymateb ar unwaith. Nid yn unig hynny cawsom gofnod o’r broses ac am y tro cyntaf yr artistiaid.

Fe fu sawl ymateb. Un yn dweud yn huawdl iawn bod yr ymateb yn ormodol ac mai’r dysteb orau i Dryweryn fyddai gwneud rhywbeth heddiw, heblaw colli dagrau dros baent ar wal, i rwystro mewnlifiad ac all-lifiad o’n cymunedau Cymreiciaf.

Un arall yn clodfori’r ‘werin’ am gynnal murlun y bobl ac mai hwn sy’n bwysig ac nid sicrhau cofeb swyddogol fyddai’n cael ei agor gan gôr o siwtiau gwleidyddol.

Ymddangosodd llun o’r bwthyn yn ei ogoniant. Bwthyn cyfan adawodd un adfail o wal yn gofeb genedlaethol. Wal, beth bynnag am y paent, sy’n parhau i ddadfeilio’n araf.

Un arall am roi rhywbeth drosto i’w amddiffyn rhag graffiti. Roedd fy ymateb i i hwn bron cyn gryfed a fy ymateb i ‘Elvis’. Na! Mae o’n beth byw. Mae’r ateb a’r ymateb yn rhan o’r cof. A beth bynnag, pa fersiwn fyddech chi’n amddiffyn? Y diweddaraf, tra mae o’n dal yn lân a thaclus? Neu ail-baentio’r gwreiddiol? Neu un Aberfan? Neu’r un du a gwyn? Neu’r un ‘Sori Miss’? Gwnewch a fynnoch â’r wal, ond peidiwch a’i rhewi.

Roedd yna furlun ar un o strydoedd cefn Aberystwyth oedd yn dweud ‘Cofiwch Ferthyron Abergele’. Fe fu yno am ddegawdau. Cafodd lonydd. Wnaeth neb ei anharddu, nac ychwanegu ato. Efallai ei fod yn dal yno. Allwn i ddim dweud. Oherwydd mae’n farw. Er gwell, neu er gwaeth, mae’r cof yn pylu.

Felly beth yw neges esblygiad y murlun? Mae yna gyfnodau du a gwyn, cyfnodau o ail-ddehongli, o gamddehongli, o ychwanegu at y stori ac o geisio’i dileu. Dyw’r gogoniant gwreiddiol ddim yn berthnasol. Y neges i’r presennol a’r dyfodol sy’n bwysig. Mae’n bwysig bod yn weledol ar y briffordd nid yn angof ar y strydoedd cefn. Peidiwn â rhewi’r traddodiad. Anweswn newid. Safwn yn gadarn rhag gorthrwm. Cofiwn a gyrrwn ymlaen.

 

(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan http://cristnogaeth21.cymru/newyddion/)

 

 

E-fwletin 3 Chwefror 2019

Anghredadwy

 “’Sa ti’n dal i gredu’r pethe ‘na?!” Faint o’r darllenwyr sydd wedi cael eu cyfarch yn y modd yna gan gyfeillion a chydnabod pan y daw hi’n amlwg eu bod nhw’n parhau i fynychu oedfa, i arwain gwasanaethau neu eu bod yn ddigon parod i arddel y label ‘Cristion’? Mae anghrediniaeth yn gyffredin iawn yng Nghymru yn ein dyddiau ni, fel y mae yn niwylliant y Gorllewin drwyddi draw, fel y gwyddom. Mae’r cefnu a’r trai yn amlwg i ni.

Ond dydy’r awdur amlwg, yr Esgob John Shelby Spong, ddim yn synnu llawer at hynny. Dydy pobl yr unfed ganrif ar hugain ddim yn credu athrawiaethau a chredoau traddodiadol Cristnogaeth erbyn hyn, meddai, gan eu bod, yn syml iawn, yn anghredadwy.

Cyhoeddodd yr Esgob Spong ei lyfr diweddaraf a’i olaf, mae’n siŵr, llynedd. ‘Unbelievable’ yw ei deitl, gyda’r is-deitl heriol, ‘Why neither Ancient Creeds nor the Reformation can produce a Living Faith for Today’. Dadleua bod y cynnydd a fu yn nealltwriaeth dyn o’r byd, bywydeg a’r bydysawd, ynghyd â datblygiadau diweddar ym maes seicoleg, wedi tanseilio llawer o‘r rhagdybiaethau diwylliannol a fu’n sail i’r credoau a’r athrawiaethau sydd mor gyfarwydd i ni. Mae ein canfyddiad ni o’r byd ffisegol a rhan dyn yn y greadigaeth wedi newid yn llwyr dros y canrifoedd, meddai, ond yn anffodus dydy ein diwinyddiaeth ddim wedi medru llwyddo i gerdded ar yr un cyflymdra. 

Yn y gyfrol mae Spong yn cyflwyno deuddeg gosodiad i’r darllenydd eu hystyried. Mae’n holi cwestiynau sylfaenol am ein dealltwriaeth o natur Duw ac am bwy a beth oedd y Crist Iesu. Mae’n herio athrawiaethau megis y pechod gwreiddiol, y geni gwyrthiol a’r Iawn. Try ei sylw at y gwyrthiau, yr Atgyfodiad a’r Esgyniad, gan geisio eu dehongli mewn ffyrdd sy’n gredadwy i’r meddwl modern. Cyniga sylwadau ar foeseg, natur gweddi a’r bywyd tragwyddol, cyn trafod cyffredinoliaeth Cristnogol fel llwybr i’w ystyried i’r dyfodol.

Mae llawer iawn o’r testun yn nodi’r hyn nad yw e’n ei gredu na’i dderbyn bellach o ran cred ac athrawiaeth, gan esbonio ei resymu yn groyw a chryno, yn ddifyr a darllenadwy, yn ôl ei arfer. Ond, wrth ddod i gasgliad, mae e hefyd yn cynnig amlinelliad o’r hyn y mae e yn ei gredu, a’r hyn y mae’n credu y byddai ceiswyr doethineb yn yr unfed ganrif ar hugain hefyd, efallai, yn fwy parod i’w gredu.

Yn syml, mae’n hongian ei fantra (Spong biau’r term) ar dri bachyn: Duw fel tarddle bywyd; Duw fel ffynhonnell cariad; a Duw fel sail bodolaeth. Ein dyletswydd ni, meddai, yw ceisio byw bywyd i’w lawnder, caru’n wastrafflyd a chael gafael ar y dewrder i fod yr hyn y gallwn ni fod hyd eithaf ein gallu. I hyn mae Iesu o Nasareth – y Crist – yn ein galw, meddai.

Ond peidiwch fy nghredu i, darllenwch y llyfr.

 

Spong, J. S., 2018. Unbelievable: why neither Ancient Creeds nor the Reformation can produce a Living Faith for Today’, San Francisco: HarperOne.

 

(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan http://cristnogaeth21.cymru/newyddion/)

 

E-fwletin 27 Ionawr, 2019

 Gweithredoedd heb ffydd

Mae  ymateb gwahanol eglwysi i’r argyfwng sy’n ein hwynebu yng Nghymru yn amrywiol: yr addasu ar batrwm oedfaon y Sul, y cyfaddawdu gyda’r iaith, a chyplysu eglwysi yn gylchoedd gweinidogaethol eang. Ond soniaf am un eglwys sydd wedi mentro ar lwybr ychydig yn wahanol, gan ofyn y cwestiwn a yw eu gweledigaeth hwy yr un mor dderbyniol â’r hyn a welwn ar hyd a lled ein gwlad.

Dros y blynyddoedd fe welent yr Ysgol Sul yn ymddatod a’r gynulleidfa mewn oedfa yn lleihau. Ond fe ymatebodd nifer o’r aelodau i apêl Operation Christmas Child gan wneud ymdrech arbennig hefyd i ddenu cydweithwyr o’r gymdogaeth i ymuno â hwy. Rai blynyddoedd yn ôl, gan fod cynulliadau’r oedfaon wedi edwino bron i’r dim, penderfynwyd na fyddent yn cynnal gwasanaethau o Sul i Sul, ond yn trefnu ambell oedfa ar wyliau megis Diolchgarwch neu Nadolig. Bydd y capel yn cael ei gadw’n lanwaith at wasanaeth y pentre ar gyfer angladdau a rhai achlysuron eraill. Ond er mwyn cadw cymdeithas aelodau’r eglwys ac eraill yn y gymuned penderfynwyd agor yr ysgoldy bob bore Llun i gyfarfod “Drws Agored”, pan geir aelodau a thrigolion y pentref yn cwmïa uwchben paned o de neu goffi.

Aeth y gwaith elusennol o nerth i nerth, bellach mewn cysylltiad â Teams4U. Bydd nifer o chwiorydd, o oedran ysgol gynradd i henoed hynaf yr ardal, yn bwrw iddi ar adegau yn ôl eu cyfleustra i hel deunydd a llenwi’r bocsys. Bydd eglwysi eraill ac ysgolion yr ardaloedd cyfagos yn cyfri’r capel bron fel warws i dderbyn y bocsys y byddan nhw wedi eu hel a’u paratoi. Yna tua mis Tachwedd bydd lori yn cael ei threfnu gan elusen i ddod i lwytho’r cyfan o’r capel a’i gludo i ganolfan yn barod i’w gario dramor. Bellach ers blynyddoedd, yn gyfochrog ag ymdrech y bocsys Nadolig, bydd nwyddau a dillad o bob math yn cyrraedd y capel o bob cyfeiriad, ar gyfer ffoaduriaid a phobl gyffelyb eu hanghenion. Pa le bynnag y bydd angen neu argyfwng ar draws y byd, bydd gwirfoddolwyr caredig yn cludo’r nwyddau hynny wedyn i ganolfan Share yn yr Wyddgrug ar gyfer eu hanfon dramor.

Mae parodrwydd ac ymroddiad cwbl anhunanol y rhai sy’n rhan o’r holl weithgaredd hwn yn syfrdanol, yn prynu’r deunydd heb gydnabyddiaeth ac yn aberthu wythnosau o’u hamser. Ond symbylir y gwaith gan Gristnogion sydd heb addoliad cyson yn eu bywydau. Ac mae’n codi cwestiwn dyrys a fyddai’n bwnc trafod ysol mewn seiat. Gallaf ddychmygu un o hen ddosbarthiadau Ysgol Sul y capel yna, flynyddoedd yn ôl, yn trafod ail bennod Iago, adnodau 14 i 26. A dychmygaf yr athro yn dyfynnu’r adnod “ …y mae ffydd heb weithredoedd yn farw.” Ond ar gefn hynny yn gofyn cwestiwn arall, “Beth yw gwerth gweithredoedd heb ffydd?”   

Edrycher ar y fforwm sy’n rhan o’r wefan hon gan Ars Technica am syniadau diddorol ar y pwnc. Mae’n rhy ddyrys i mi ei drafod.

Ein cofion atoch – a chofiwch am Facebook, ac am ein gwefan a’r cyfle i ymateb ac i drafod. Cofiwch hefyd am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan: http://cristnogaeth21.cymru/newyddion

E-fwletin 20 Ionawr, 2019

HEN WLAD FY MAMAU

Nid heb rywfaint o gywilydd mae sylweddoli pa mor esgeulus, os nad dibris, wir,  fuom ni drigolion hen wlad y tadau o ferched, ein mamau a’n chwiorydd. Cyrhaeddodd y ffaith honno adre mewn ffordd arbennig iawn yr wythnosau diwethaf yma’n dilyn ymgyrch gafodd gryn sylw ar y cyfryngau torfol, ’Hidden Heroines.’ Erbyn hyn gwyddom mai Betty Campbell fydd yn cael ei lle gydag Aneurin Bevan, Lloyd George, Gareth Edwards a’u tebyg ar bedestalau’r brifddinas.

Mae’n werth nodi nad ffenomen Gymreig mohoni  ond yn hytrach ddiffyg cyffredin i genhedloedd ar draws y byd. Yr hyn sy’n rhyfedd, er hynny, mewn perthynas  â’r Cymry yw iddynt gael eu nabod ar un adeg fel pobl hynod o ystyriol o le merched yn eu bywyd a hwnnw’n lle blaenllaw ac anrhydeddus.  Ofer sôn nawr, efallai, am le amlwg a chyfiawn merched yng nghyfreithiau Hywel Dda, gynt. Yn nes atom o lawer a heb fod yn gwbl ddieithr inni  yw’r teuluoedd Cymraeg laniodd ym Mhatagonia yn 1865 â’r cerflun o’r fam Gymreig godwyd yn Puerto Madryn yn dynodi’r ffaith, â hithau’n cefnu ar y môr ac yn wynebu’r antur heriol a pheryglus am y tir, i rywrai sylwi mai hithau oedd ar y blaen yn arwain a chyfarwyddo, yn ennyn hyder a chalonogi.

Beth ddigwyddodd inni? Beth aeth o’i le? Go brin i’r gwronesau i gyd fynd dros y dŵr!

Prin, wrth gwrs, yw lle Cristnogion i feirniadu’r neb roddodd le eilradd i ferched gan i’r eglwys fod cynddrwg â’r un sefydliad am eu cadw’n eu lle. Sobrwydd yw sylweddoli i gynifer o Gristnogion gywreinio eu clustiau yn y fath fodd nes clywed y Beibl yn  cadarnhau a  meithrin eu rhagfarnau jingoaid.   Nid fod hynny wedi bod yn gamp fawr iddynt chwaith a chofio bo’r Ysgrythurau yn gynnyrch cyfnodau nad ystyriai fenywod yn gydwastad â gwrywod. Pennod sy’n dyrchafu gwraig i safle aruchel iawn yw’r olaf yn llyfr y Diarhebion. Eto, safle eilradd ydyw â hithau’n sefyll yno ar sail ei pherthynas â’i gŵr a’i phlant. Does rhyfedd yn y byd bo’i  ‘gŵr yn ei chanmol’ a’i ‘phlant yn ei bendithio’  â hithau wrthi’n ddiatal,  ddydd a nos yn darparu ar eu cyfer.

Un o gamau mentrus cyfieithydd Beibl.net, er mawr ofid i’r puryddion Beiblaidd,  oedd dofi barn yr Apostol Paul ar ferched. Wrth osod rhai o’r brawddegau a ystyrir yn wrth-fenywaidd mewn dyfynodau y mae’r Apostol wedi ei achub rhag sawl cam a chael ei weld, bellach,  yn ŵr blaengar yn ei ddydd, arloesol, rhydd a radical ei feddwl. Nid Arfon Jones yw’r cyntaf i nodi hyn, wrth gwrs, ond mae lle i gredu y caiff ei farn ef fwy o ystyriaeth yng Nghymru nag un Karen Armstrong a Tom Wright, dyweder.

Mae ‘na ryw sibrydion ar led ar hyn o bryd mai Prisca yw awdures y llythyr at yr Hebreaid. Bydd  hynny’n sicr o  wthio’r ffiniau’n ormodol i rywrai, yn enwedig o gofio mai’r un soniodd gyntaf am hynny oedd y diwinydd, nid anenwog, Adolf von Harnack.

Ein cofion atoch – a chofiwch am Facebook, ac am ein gwefan a’r cyfle i ymateb ac i drafod. Cofiwch hefyd am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan yn yr Adran Newyddion.

E-fwletin 13 Ionawr 2019

“Cymraeg oedd iaith Iesu am a wyddom ni”

 Mae addoldai, yn arbennig yng nghefn gwlad,  yn wynebu sefyllfa drychinebus. Mae rhai capeli yn methu sicrhau un oedfa bob Sul, ond beth sy’n rhwystro  cydgynllunio a chydweithio? Mae enghreifftiau o gydweithio, wrth gwrs, ond diffyg hynny yw’r darlun cyffredinol trist.
 
Mae’n bryd i ni gydnabod  nifer o anawsterau:
 

  1. Mae strwythur Cytûn yn rhwystr.

Trefnir yn enw Cytûn ar sail ddaearyddol yn unig, gan obeithio y bydd yr oedfaon yn rhai ‘dwyieithog’.  Mae addoldai Saesneg yn tueddu i ganoli mewn trefi, tra mae addoldai Cymraeg yn llawer mwy gwasgaredig. Gwell o lawer felly fyddai hybu cydweithio rhwng addoldai sy’n defnyddio’r un iaith, yn hytrach nag ar sail lleoliad.
 

  1. Dydy oedfaon dwyieithog ddim yn gweithio.

Mae angen gormod o waith paratoi. Pan mae hyn yn digwydd (e.e. Cwrdd Gweddi Chwiorydd y Byd) y canlyniad yw oedfa hir iawn, sef i bob pwrpas ddwy oedfa, y naill yn Gymraeg a’r llall yn Saesneg. Nid wyf erioed wedi mynychu un ble nad wyf wedi clywed grŵp di-Gymraeg,  bach ond swnllyd, yn cwyno ynghylch faint o Gymraeg a defnyddiwyd, hyd yn oed mewn ardal ble mae mwyafrif y trigolion a’r addoldai yn naturiol Gymraeg.  Mae’n amhosibl egluro i Saeson uniaith pam mae addoli yn y Gymraeg yn bwysig i ni.  Mae pwysau parhaol am fwy o Saesneg yn creu oedfaon Saesneg gyda phwt o Gymraeg i gyfiawnhau eu galw yn “ddwyieithog”.  Gall hyn arwain at newid iaith addoldy yn llwyr (fel mae eglwysi Anglicanaidd  ac ambell gapel wedi ei ddarganfod).
 
       3. Mae enwadaeth yn rhwystr.

Pleidleisiodd rhai Annibynwyr yn erbyn uno’r enwadau anghydffurfiol ar y sail y buasai hynny yn eu  gorfodi i weithredu’n ddwyieithog,  a pheth anarferol yw dod o hyd i ddefnyddiau cyd-enwadol Gymraeg. Gwneir ambell drefniant gan enwadau i gynorthwyo  eglwysi gwan. Yn yr ardal hon, mae un enwad yn darparu person i gefnogi  eglwysi heb weinidog  tra mae enwad arall yn trefnu cyrsiau hyfforddi  lleygwyr. Nid oes unrhyw gysylltiad rhwng y ddau.  Mae diffyg cyfathrebu dychrynllyd. Ni wn o’r gornel hon,  a oes cynlluniau Cymraeg gan enwadau eraill.  Hyd y gwn, nid oes cynlluniau gan yr enwadau i annog cydweithio lleol.
 
4.         Mae angen cyd-drefnu.

Cymraeg yw iaith Iesu i fwyafrif y Cymry Cymraeg, ac felly mae addoli mewn iaith arall mor lletchwith a defnyddio’r Saesneg gyda’u teulu. Mae eglwysi bychain yn methu rhannu eu trefniadau ac mae angen deunydd addoli sy’n hawdd ei rannu a’i ddefnyddio mewn  grwpiau bychain. Nid ydym yn ceisio dod â Christnogion Cymraeg at ei gilydd heb sôn am genhadu ymhlith y genhedlaeth iau. Mae dirfawr angen trefnu datrysiadau Cymraeg ond  pwy sy’n gyfrifol am hybu cynllunio Cymraeg lleol?  Cytûn?  Yr Enwadau? Cristnogaeth 21?
 
Tra’n bod yn ystyried y pethau hyn mae capel arall , yn yr ardal hon, yn cynnal yr oedfa olaf y Sul nesaf.  Yn y dryswch a’r galar mae’n amhosibl gwybod faint o’r aelodau fydd yn symud i addoldy arall, a faint fydd yn colli cysylltiad gyda’u cyd-Gristnogion.
 
(Cofiwch am y gynhadledd sydd i’w chynnal ar 29 a 30 Mawrth yn Aberystwyth ar y thema ‘Dechrau o’r Newydd’. Bydd cyflwyniad theatrig ar y nos Wener, a darlithoedd ar y Sadwrn gyda Cynog Dafis, Arwel Jones, Catrin Williams, Huw Williams a Gareth Wyn Jones. Mae’r manylion llawn ar ein gwefan yn yr Adran Newyddion.)

E-fwletin cyntaf 2019 : 6ed Ionawr.

Mae’r neges hon yn cael ei hysgrifennu ar noswyl Ystwyll sy’n ddiwedd Tymor y Nadolig, y deuddeg diwrnod o Ragfyr 25 i Ionawr 6. Mae’r Ystwyll yn dathlu dyfodiad y Doethion, wedi’r hirdaith, i ddod â’r goleuni i’r cenhedloedd. Yfory, fe fydd llawer o eglwysi Uniongred y Dwyrain yn dathlu eu Nadolig fel eglwysi Uniongred yn Syria, Irac, Groeg, Palesteina a Rwsia. Ar un cyfnod fe fûm yn darllen darn o’r nofel ‘Helena’ gan Evelyn Waugh (1950) pob Ystwyl,l a dyma ddychwelyd at y nofel eleni gan ryfeddu at ei neges dreiddgar a chyfoes i Ystwyll 2019.

Mam yr Ymherawdr Cystennin oedd Helena a ddaeth, fel ei mab, yn ddiweddar i’r Ffydd Gristnogol. Bu ei dylanwad yn drwm ar Gystennin a fu’n gyfrifol am wneud Cristnogaeth yn grefydd yr Ymerodraeth gan greu y crac meidrol yn hanes yr eglwys. Mae Helena, yn Jerwsalem, yn myfyrio ar ddarn o bren a honnir, gan un o’r doethion, a ddaeth o Groes Crist. Mae hynny yn ei harwain i fyfyrio am y doethion. Dyma rydd-gyfieithiad o’i geiriau.

‘Fel minnau, yr oeddech chwithau yn hwyr yn cyrraedd. Roedd y bugeiliaid wedi cyrraedd ymhell o’ch blaen, a’r gwartheg hefyd, ac wedi ymuno â’r côr angylion cyn i chi gychwyn hyd yn oed. Mor araf a beichus oedd eich taith, yn syllu’n hir, gwneud nodiadau, mesuriadau, lleoliadau’r sêr a damcaniaethu. Roeddech yn edrych yn od yn cario’ch holl offer a’ch dogfennau ymchwil a’ch cofnodion manwl …. yn ogystal â chario’r anrhegion drudfawr a’ch dilladau moethus. Ond, ar ôl dod mor agos, be wnaethoch chi ? Aros efo Herod, o bawb! Moesymgrymu, a chreu perthynas amheus a pheryglus rhwng y grymus a dioddefaint y diniwed.

Ond fe gyrhaeddoch ac ni chawsoch eich gwrthod. Hwyr neu beidio, roedd lle i chwithau wrth y preseb. Doedd dim angen eich rhoddion drud chwaith  ond fe’u derbyniwyd yn ddiolchgar oherwydd iddynt gael eu cario yr holl ffordd a’u cyflwyno fel arwydd o ewyllys da a chariad – a’r gostyngeiddrwydd sydd mewn plygu ac addoli.

Chwi yw fy nawddsaint i. Nawddsaint yr hwyr-ddyfodiaid, sydd â thaith faith i’r gwirionedd ac i’r goleuni, y rhai sy’n cael eu drysu gan wybodaeth a llwyddiant, statws a gallu, uchelgais a phrysurdeb. Ni, y rhai sy’n cael ein hunain yn rhan, heb i ni sylweddoli  hynny, o euogrwydd a methiannau ein hoes a thywyllwch ein cyfnod. Ddoethion, gweddiwch drosof a thros fy mab sy’n cario beichiau a chyfrifoldebau mawr. Gobeithio y caiff le i benlinio wrth y preseb. Gweddïwch dros y mawr, dros y dysgedig a’r llwyddiannus a’r rhai sy’n cario awdurdod a dylanwad. Na fyddent iddynt gael eu anghofio pan ddaw y syml, y diniwed, y tawel, y pur o galon, yr addfwyn, y plant, i gael eu derbyn yn Nheyrnas Dduw.’

E-fwletin 30 Rhagfyr, 2018

Rhyw loetran wrth y cownter oeddwn i yn disgwyl fy nhro. Roedd gen i lond whilber o nwyddau. Roedd y Nadolig yn nesáu. Fyddwn i ddim wedi prynu’r holl focsys siocled fel arfer na’r domen o dwmbwriach tymhorol, yn ysgewyll a chnau, a phlwm pwdin a datys.

Roedd y cwsmeriaid o’m blaen yn llenwi eu bagiau nes bod y troliau yn gwegian. Gwenai’r ddynes wrth y til a hithau’n gwisgo capan Sion Corn fel arwydd o awydd y cwmni corfforaethol i gydymffurfio â’r ddefod flynyddol a ddaw i rym ddechrau mis Rhagfyr. Trawid y garden ar draws y teclyn talu neu ei gosod yn ei grombil. Canys gwneir mwy o ddefnydd o gardiau talu na chardiau cyfarch erbyn hyn ar drothwy’r ŵyl.

Tra oeddwn yn disgwyl rhown gip o amgylch y sgubor o archfarchnad. Gwelwn wynebau. Unigolion yn bennaf a thipyn o straen a thyndra i’w weld ar eu hwynebau. Dychmygwn eu buchedd. Llawer efallai heb gâr na chydnabod i rannu’r ŵyl. Eraill eisoes mewn dyled oherwydd y wasgfa arnyn nhw i wario. Prin oedd y rhai a darai sgwrs. Doedden ni ddim yn adnabod ein gilydd.

Roedd yna fynd a dod. Teithio i fyny ac i lawr yr esgynnydd. Deuai wynebau newydd i’r golwg rhwng yr aleau. Diflannai eraill. Brasgamai gweision a morynion y cwmni o fan i fan i ddelio â mân argyfyngau. Yn sydyn fe glywais sŵn chwerthin.

Roedd e’n sŵn chwerthin afieithus ac aflywodraethus. Roeddwn i’n glustiau i gyd. O ba le y deuai? Deuai’n nes. Yn sydyn fe’u gwelais a’u clywed ar ben un o’r aleau. Tair rhoces a chrwt mewn gwisgoedd ysgol yn tynnu wrth siaced eu tad yn ei siwt a’i dei ddu yn edrych fel pe bai wedi bod mewn angladd.

Tawent am getyn cyn ail-gydio eto wrth daro yn erbyn ei gilydd a chwerthin nes eu bod yn driflo. Beth oedd wedi’u meddiannu? Doedd bod mewn man cyhoeddus ddim yn tarfu arnyn nhw. Roedden nhw’n ddall a byddar i bawb a phopeth o’u hamgylch. Caent hwyl yn eu byd bach eu hunain. Neu hwyrach eu byd mawr eu hunain.

Daeth fy nhro i ddidoli fy nwyddau. Ond cadwn lygad arnynt a mireiniwn fy nghlustiau i’w clywed. Ni fedrwn beidio â gwenu. Wel, roedd yr afiaith yn cydio. A doedden nhw ddim yn ceisio tynnu sylw eraill. Doedd yna ddim o’r ‘drychwch arnon ni’ o’u cwmpas.

Wrth i minnau daro fy ngharden i grombil y peiriant talu dychmygwn fy mod yng nghanol hysbyseb fawr. Gweddnewidiodd y sgubor fawr. Gwelwn heidiai o angylion yn hedfan o ale i ale, gwŷr yn cydio mewn ffyn ac eraill mewn gwisgoedd llaes drudfawr yn cludo anrhegion a godwyd o’r silffoedd. Yn sydyn gwelwn y rhocesi yn anwylo a chofleidio baban a godwyd o wely o wellt ac yntau hefyd yn ymuno yn y chwerthin. Roedd yno lawenydd.

Euthum allan i’r nos. Roedd y gwynt yn chwyrlio a’r glaw yn pistyllio tu fas. Ond am eiliad gwelais gip o’r gobaith tragwyddol. Roeddwn wedi fy nghynhesu trwof. Byddaf yn ail-fyw’r eiliad bob tro y bwytâf y siocledi. 

 

E-fwletin 23 Rhagfyr, 2018

Gratitude, being nearly the greatest of human duties, is also nearly the most difficult.” Gilbert Keith Chesterton sydd a’r geiriau – a hynny yn ei draethawd, a gyhoeddodd nôl yn Nadolig 1935 o dan y teitl ‘Christmas and Salesmanship’. Rwy’n dipyn o edmygwr o’r hen Chesterton – y bardd, y llenor, yr athronydd, y dramodydd, y newyddiadurwr oedd hefyd yn ddiwinydd lleyg … ‘Tywysog Paradocs’, ac mae cael cyfle i ddarllen – ac ail-ddarllen – ei waith yn ystod yr adeg hon o’r flwyddyn bob tro yn rhoi tipyn o wefr a boddhad i mi. Eleni, mae’r fendith wedi profi’n gymaint fwy; hynny, rwy’n tybio, wrth fod cymylau trychinebus Brexitaidd yn cydgrynhoi yn orchudd du a pheryglus uwch ein pennau. 

Beth yw diolchgarwch, neu ‘gratitude’ Chesterton? O siarad gyda’m ffrindiau ym myd seicoleg, rwy’n deall erbyn hyn bod yna wyddor benodol wedi datblygu ar gyfer dehongli a diffinio’r term … ‘cydnabyddiaeth o fod wedi derbyn rhywbeth o werth oddi wrth eraill’; ‘cyfansawdd o edmygedd a llawenydd’; ac ‘ymdeimlad o ryfeddod, diolch a gwerthfawrogiad o fywyd’. O ran etymoleg, yn Saesneg rhanna ‘gratitude’ yr un gwreiddyn Lladin – gratus – â ‘grace’ … y synhwyriad hwnnw o gefnogaeth anhaeddiannol a roddir yn fwriadol.

Ni wn faint o ddilynwyr ‘Cristnogion21’ sy’n gwrando ar gyflwyniadau TED (‘technology, entertainment, design’); y cysyniad o gyflwyno syniadau mewn sgyrsiau byr, pwerus, apelgar. Nôl yn 2013 rhannodd y Brawd David Steindl-Rast, mynach Benedictaidd, sgwrs TED hynod afaelgar ar ‘ddiolchgarwch’: <https://www.ted.com/talks/david_steindl_rast_want_to_be_happy_be_grateful?language=en> – mae’n werth gwrando arni. Mae Steindl-Rast hefyd yn awdur nifer o lyfrau; yn eu plith ‘Deeper than Words’, ‘The Ground we Share (sy’n ddeialog hynod ddiddorol rhwng yr Eglwys Gatholig a’r Ffydd Fwdhaidd). ’99 Blessings’ a  ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’. Yn y llyfr olaf hwn, daw’r awdur i’r canlyniad bod diolchgarwch, nid yn unig o fudd i ni fel dynoliaeth, ond hefyd mai diolchgarwch yw’r unig ymateb rhesymegol i ras Duw.

Meddai’r angel wrthi, “Paid ag ofni, Mair, oherwydd cefaist ffafr gyda Duw; ac wele, byddi’n beichiogi yn dy groth ac yn esgor ar fab, a gelwi ef Iesu.  Bydd hwn yn fawr, a Mab y Goruchaf y gelwir ef; rhydd yr Arglwydd Dduw iddo orsedd Dafydd ei dad, ac fe deyrnasa ar dy Jacob am byth, ac ar ei deyrnas ni bydd diwedd.”’ (Luc 1: 30-33)  Yn ‘Gratefulness, the Heart of Prayer’, cynnig y Brawd David bod ymdeimlad o ddiolchgarwch yn gwneud y galon yn barotach i dderbyn mwy, i werthfawrogi mwy, ac i garu mwy. Mor hollol berthnasol yw hyn i dymor yr Adfent – sydd heddiw, a hithau’n Bedwerydd Sul, yn gyflym ddirwyn i’w derfyn. Gall ailgynnau a chynyddu ein diolchgarwch fod yn gymorth i ni baratoi ein calonnau i dderbyn Crist, y Nadolig, a’n gilydd yn well ac yn llawnach.  Ymorol y broses o ddiolchgarwch am y gorffennol (cofio) a’r cyfredol (ystyried) er mwyn bendithio’n dyfodol; meithrinfa ymddiriedaeth ynghyd a llawenydd. Gallwn, bob yr un ohonom, ymarfer diolchgarwch … ond weithiau, trwy ras Duw, gall diolchgarwch ddod ar ein traws, yn gwbl ddiarwybod. Fe ddaw, yn rhad ac am ddim, fel rhodd. Cofiwn hynny eleni.

E-fwletin 16 Rhagfyr, 2018

Tymor Ewyllys Da

Da o beth yw gweld nifer o’r banciau bwyd yn cael sylw gan y wasg a’r cyfryngau yn ystod y cyfnod hwn wrth iddyn nhw apelio am ragor o nwyddau yn barod ar gyfer y galw cynyddol a fydd dros y Nadolig. Ond nid cystal oedd gweld sawl aelod seneddol Ceidwadol yn ceisio manteisio ar hynny i ddenu cyhoeddusrwydd rhad, drwy gael tynnu eu lluniau yn cyfrannu eitemau i’w banc bwyd lleol. Yn wir, roedd gweld y cyfryngau cymdeithasol yn gwawdio rhagrith ambell i aelod yn chwa o awyr iach, yn enwedig pan gofiwn ni mai’r union bobl hyn a luniodd y polisïau a fu’n gyfrifol am greu’r angen am y banciau bwyd yn y lle cyntaf. Cyhoeddwyd cannoedd o negeseuon deifiol yn eu dychanu am ymostwng i’r fath weithred. Gwaeth byth oedd yr awgrym cryf mai ar gyfarwyddyd Swyddfa Ganolog y Ceidwadwyr y bu’r aelodau hyn yn heidio i gael tynnu eu lluniau o dan logo Ymddiriedolaeth Trussell, gan mai’r un fath, air am air, oedd neges y rhan fwyaf ohonyn nhw wrth glochdar am eu haelioni ar eu cyfrif trydar neu Gweplyfr.

Ond efallai nad nhw ydy’r unig rai sy’n euog o’r rhagrith tymhorol, arferol. Dyma’r cyfnod pan fyddwn ni, fel aelodau eglwysig, yn dotio at ein plant yn eu tinsel a’u llieiniau llestri yn sôn am dymor ewyllys da. Does ryfedd bod Cymorth Cristnogol yn cyhuddo llywodraeth Prydain o arddel safonau dwbl yn ei hymwneud â gwledydd fel Yr Yemen. Y ffigwr a gaiff ei ddyfynnu yw ein bod yn gwario £600 y pen bob blwyddyn ar arfau rhyfel, sef teirgwaith  y swm sy’n cael ei wario ar gymorth rhyngwladol. Tra bod nifer o wledydd yn Ewrop wedi atal gwerthu arfau i Saudi Arabia, mae llywodraeth Theresa May yn parhau i fod yn un o’r prif werthwyr arfau yn y byd i gyd.

Heddiw, mae ymron i 14 miliwn o bobl yn wynebu newyn a marwolaeth yn Yr Yemen. Gan fod ein llywodraeth ni, yn ein henw ni, yn cyfrannu’n sylweddol at y drychineb hon, tybed nad yw hi’n ddyletswydd ar bob eglwys a mudiad dyngarol i gysylltu â Jeremy Hunt, yr Ysgrifennydd Tramor, i’w atgoffa o wir ystyr tymor ewyllys da? Heb hynny, onid ydym ni yr un mor euog?

Ynghanol hyn i gyd, roedd yn wych o beth i glywed am gymuned ar gyrion Caerdydd sydd wedi ennill gwobr Dinas Noddfa a drefnir gan Gyngor Ffoaduriaid Cymru, a hynny am estyn croeso i ffoaduriaid a cheiswyr lloches. Pan glywais y newyddion, roeddwn yn awyddus i wybod pa gapel neu eglwys yw hon sy’n agor ei breichiau led y pen i gofleidio pobl a brofodd uffern yn eu hymdrech i gyrraedd Cymru. Ond braf oedd deall mai Clwb Pêl-droed Tongwynlais gafodd eu cydnabod am eu gwaith dros y ddwy flynedd diwethaf yn croesawu ceiswyr lloches i fod yn rhan o’r tîm. Dyna ddangos nad oes gennym ni fel eglwysi unrhyw fonopoli ar ewyllys da.

Tybed sawl eglwys yng Nghymru heddiw fedr honni nad oes arlliw o ragrith yn ei bywyd wrth ddathlu tymor ewyllys da?