Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 4 Tachwedd 2018

Asia Bibi

Yn 2010 cafodd gwraig o’r enw Asia Bibi o Bacistan ei dedfrydu i’r gosb eithaf am gablu yn erbyn y grefydd Islam. Roedd hi wedi bod wrth ei gwaith yn casglu ffrwythau pan gododd ffrae rhyngddi hi a’i chydweithwyr dros gwpanaid o ddŵr. O ganlyniad, cafodd Asia ei harestio, ei dwyn o flaen ei gwell a’i chael yn euog o gabledd. Cafodd yr achos gryn sylw yn y wasg ac mae’n siwr i nifer helaeth o ddarllenwyr yr e-fwletin arwyddo deiseb yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn gofyn i’r awdurdodau ym Mhacistan ei rhyddhau. Treuliodd flynyddoedd mewn cell carchar ar ei phen ei hun yn disgwyl gwrandawiad ar gyfer ei hapêl a ohiriwyd o leiaf bump o weithiau. Ond dydd Mercher diwethaf, 31 Hydref, cyhoeddodd tri barnwr o Oruchaf Lys Cyfiawnder Pacistan yn Islamabad ei bod yn ddieuog.

Clod i Dduw!

Yn naturiol bu penderfyniad y Llys yn destun gorfoledd mawr ac yr oedd llawer o bobl ar draws y byd yn obeithiol bod hyn yn gam enfawr ymlaen tuag at ryddid crefyddol a hawliau dynol ym Mhacistan. Meddai Neville Kyrke-Smith, Cyfarwyddwr Aid to the Church in Need: ‘Mae heddiw fel gwawr o obaith newydd ar gyfer y lleiafrifoedd sydd yn cael eu gormesu’. Wrth draddodi’r dyfarniad fe wnaeth y tri barnwr ddyfynnu’n health o’r Corân gan gyfeirio at yr adnodau hynny oedd yn datgan y dylid trin y sawl nad oedd yn arddel Islam yn garedig.

Yn sicr, rhaid canmol y Barnwyr am eu dewrder oherwydd gwyddom nad yw Pacistan gyda’i charfannau crefyddol eithafol yn wlad oddefgar. Yn 2011 llofruddiwyd un o lywodraethwyr y Punjab, gŵr o’r new Salman Taseer, am ymweld ag Asia yn y carchar a chydymdeimlo â’i hachos gan fynegi ei awydd i ddiwygio’r cyfreithiau cabledd. O ganlyniad, cafodd ei saethu gan un o’r swyddogion diogelwch oedd yn meddu ar dueddiadau ceidwadol crefyddol eithafol.   

Ond yn dilyn y dyfarniad ddydd Mercher, gwelwyd tyrfaoedd enfawr mewn sawl un o ddinasoedd Pacistan yn protestio’n ffyrnig ac yn dreisgar yn erbyn penderfyniad y Llys. Er mwyn tawelu’r protestwyr cytunodd y Llywodraeth na fyddai Asia Bibi yn cael ei rhyddhau o’r carchar hyd nes y byddai’r Barnwyr wedi cyflawni adolygiad terfynol o’u penderfyniad. Yn ogystal, cytunwyd na fyddai’r protestwyr oedd yn gyfrifol am y trais yn wynebu unrhyw achos llys. Ond at hynny cyhoeddoedd y Llywodraeth na fyddai Asia yn cael yr hawl i adael y wlad pe bai’n cael ei rhyddhau o’r carchar. O gofio’r hinsawdd gwrth-Gristnogol sy’n bodoli ym Mhacistan, ynghyd ag awydd y carfannau eithafol i ladd Asia, mae’n anodd dychmygu sut y byddai’r awdurdodau yn medru ei diogelu. Bellach, daeth adroddiadau bod ei chyfreithiwr wedi gorfod ffoi o Bacistan er mwyn diogelu ei fywyd yntau a’i alluogi i barhau i gynrychioli Asia a gweithio trosti.  

Mae’n sefyllfa anodd ac yn un sy’n hawlio ein gweddïau taer a dwys. Cawn ein hatgoffa o’r caledi y mae rhai Cristnogion yn gorfod eu goddef yn feunyddiol a’r pris y mae’n rhaid iddynt ei dalu os am arddel enw’r Iesu yn Waredwr. Mae’n sefyllfa hefyd sydd yn ein gwahodd ninnau nid yn unig i holi a fyddem yn barod i fentro’n bywydau dros Iesu a mynnu dweud yn dda amdano yn wyneb y fath fygythiad, ond i efelychu ffordd y gwas dioddefus yn ein bywydau beunyddiol a chario’r groes.

E-fwletin 28 Hydref 2018

Yr Ysbryd Glân

Mae yna nifer o lefydd neu ddigwyddiadau hanesyddol y bydden i wedi hoffi bod yn bresennol ynddynt. Dyna sydd yn wir, mae’n siŵr, am bawb ohonom – cael bod yn bresennol ar yr adegau pryd y gwnaed rhyw wahaniaeth sylweddol yn ein byd.

I mi, fe â un ohonynt yn ôl mor bell a’r flwyddyn 325 sef yng nghyfarfod o Gyngor Nicea. Byddai cael bod yn bresennol yno wedi bod yn dipyn o brofiad o gael cyfle i wrando ar yr holl drafodaethau a wnaeth arwain at y penderfyniad terfynol ar gredoau’r ffydd Cristionogol.

Prif bwrpas sefydlu’r Credo oedd er mwyn darparu datganiad athrawiaethol ag uniongrededd o’r ffydd honno. Gwnaed hynny mewn cyfnod pan oedd yna gryn dipyn o wrthdaro ynglŷn a’r credoau. Byddai derbyn neu wrthod yn fodd i wahaniaethu rhwng y rheini oedd yn gredinwyr a rheini oedd yn gwadu.

Drwy fabwysiadu’r Credo dyma ymgais i fedru datrys dadleuon tueddiadau Ariaeth oedd yn wrthwynebus i Esgob Alexander a’i safbwynt at y Drindod. Cyhuddwyd Arius o heresi wrth iddo gymylu’r gwahaniaethau ynglŷn a dwyfoldeb yr Iesu fel rhan o’r Duwdod. Gorffennwyd y datganiad gyda’r cyhoeddiad i gadarnhau’r gred yn yr Ysbryd Glan.

I lawer mae dryswch a chymhlethdod Athrawiaeth y Drindod yn galler bod yn ben tost. Mae’n astrus, gan achosi gryn ddirgelwch. O ganlyniad gall fod yn broblem gan ei fod mor anodd i’w esbonio a hefyd yn amhosibl ei gredu.

Yr hyn y mae llawer yn ei chael yn anodd ei wneud yw gwahaniaethu rhwng Yr Ysbryd Glan a Duw ei hun. I bob pwrpas mae’r ddau yn un heb fodd o’u gwahanu. Mynegir y ddwy elfen gan y presenoldeb dwyfol ar waith ynom fel unigolion a’u dangos wedyn ar waith yn ein cymunedau. Dyna’r anadl sydd yn rhoi bywyd i ni i’n ysbrydoli, i’n harwain ac i rhoi canllawiau i’n taith a’n cynnal pan fydd y daith honno yn hynod sigledig.

Dyma’r ysbryd sydd yn cynrychioli’r dirgelwch dwyfol yn ein plith. Mae i’w deimlo y tu fewn i ni, ac yn amlygu ei hunan, nid yn unig yn y ffordd i ni yn addoli ond yr un mor bwysig yn y ffordd i ni yn gweithredu. Dyma a wna ein trawsffurfio drwy hyrwyddo’r doniau, galluoedd a’r talentau gwahanol sydd gan bawb.

Gweddol hawdd yw deall ystyr y term “Ysbryd Duw ar waith”. Mae’n amrywiol ac yn gweithredu mewn ffyrdd gwahanol ym mywydau credinwyr; mae’n gweithio a chyflawni drwy ysbrydoli; mae’n cyfeirio ac arwain tra ar yr un pryd yn cynnal, trawsffurfio, pweru a rhoi doethineb gyda’r cyfan hyn yn cael ei ddarparu mewn addoliad neu gyfeillach. 

Os mynnwch dyma orchwylion Duw ar waith yn y byd fel mae’n cyffwrdd ag eneidiau pobl ac yn ein huno gyda’n gilydd. Ond beth am y Pentecost medde chi? Nid digwyddiad unigol ynysig yw’r Pentecost. Onid yw’r Pentecost ar gael lle bynnag mae ysbryd dynoliaeth yn ymateb i bob anogaeth neu gymhelliad dwyfol?

 

E-fwletin 21 Hydref 2018

Shifftio

Mae unrhyw un sy’n gweithio hwnt ac yma yng Nghymru yn gyfarwydd â’r arwyddion. Mae’r lleoedd gwag yn siarad. Siopau. Banciau. Ysgolion. Tai a hen ffermdai. Eu ffenestri tywyll, di-olau yn drist-ddatgan rhyw wedi-bod-oldeb angheuol. Mieri lle bu… wel, miri os nad mawredd. Dirywiad.

Gall arwyddion allanol fod yn gamarweiniol, wrth gwrs. Ond, yn amlach na pheidio, mae’r sgwrs leol petai’n cadarnhau’r argraff mai nid ‘trunk road’ sy’n rhedeg yma bellach ond ffordd dranc. Y brif-ffordd i Ebargofiant (Uchaf ac Isaf).

Yn sefyll yn gofgolofnau mynd-yn-angof ar strydoedd y prysurdeb-a-fu mae’r addoldai gwag. Efallai am fod llesgedd hir wedi rhagflaenu’r farwolaeth olaf mae’n syndod pa mor anaml y byddwn yn cysylltu’r naill ddirywiad â’r llall. Ond mi fydde’r daearyddwr cymdeithasol fawr o dro cyn adnabod y cyd-berthnasau sy’n clymu tynged y ddau ynghyd.

Ac mae’r un peth yn wir am ddirywiad y Gymraeg – yr hyn y mae’r Cynllunwyr Iaith yn ei alw’n ‘shifft iaith’: y symud negyddol o fod yn iaith fwyafrifol y gymdogaeth i fod yn iaith leiafrifol. Dyw shifft o’r fath ddim yn digwydd mewn gwagle. Fel a ddywed yr arbenigwyr, does dim byd naturiol o ran marwolaeth iaith. Megis y dirywiadau oll, er fod ffactorau lleol yn chwarae eu rhan, o’r tu fas y daw’r pwysau allweddol sy’n cydio’r elfennau negyddol ynghyd nes dadsefydlogi’r dafol a’i throi. 

Mae’r tri ‘shifft’ uchod yn amlwg. Yn yr adeiladau gwag. Yn hiraeth neu ddryswch hen bobol. Yng nghonsyrn rhieni ac athrawon. Yn iaith y buarth.

Eithr o dan y cyfan i gyd y mae shifft arall ar waith. Y shifft sylfaenol. Shifft diwylliant.

Dyma’r shifft sy’n cnoi-cnoi-cnoi ar seiliau cymdeithas; sy’n tanseilio’r ymdrechion glew i ddal ein tir (heb sôn am frwydro nôl).

Dyma’r shifft sydd yn ein denu i ymddatod oddi wrth Ecoleg y Cyd (sef cynefin creu, gweithio, dadlau, dathlu, uchelgeisio, cefnogi a theimlo gyda’n gilydd); sydd yn ein hudo i ymadael â bws cyhoeddus y cyd-ymdeithwyr a’n hannog i fynd ble a fynnom pryd a fynnom heb fecso’r un iot am neb na dim arall. Hyd yn ddiweddar roedd Ecoleg y Cyd yn amgylchedd diogel rhag Meddylfryd y Fi’n Gyntaf. Bellach, mae hyd yn oed arweinwyr llawr gwlad y Ffermwyr Ifainc yn gorfod brwydro’n galed-galed i gadw’r norm Prydeinig rhag dyrchafu ‘lifestyle choice’ (odw-i-am-neud-e? / be-sy-ynddi-i-fi?) uwch ‘ffordd-o-fyw’ (rhannu ac ymroi). 

Yn wyneb y fath bygythiad onid cyfle yw’n adeiladau gwag? Cyfle i fwrw’n holl hegni – yn rhydd o hualau cynnal sefydliad a’i waliau-i’w-haddoli a’i ffor-hyn-ma-rhaid-neud-pethe – nid i warchod yr hyn sydd ar ôl o gymdeithas ond i’w nerth-a-chariad-ysbrydoli a’i thyfu a’i galluogi i ymbweru o’r newydd. Ym mhob ffordd. Ar draws yr holl gynefin cymhleth, cyfoethog.

Gair da yw ‘shifft’. Can mil gwell na ‘dirywiad’. Mae’n caniatáu symud i ddigwydd nid yn unig er gwaeth ond er gwell hefyd.

Shifftwn. Egnïwn. Anghyd-go-iawn-ffurfiwn.

A gwneud hynny â gras ein harweinydd, Iesu Grist. A chariad grymus-dim-whare Duw. A chymdeithas bobol-yn-ddiwahân-ynghyd yr Ysbryd Glân.

 

 

E-fwletin 14 Hydref 2018

Trindodau

Yng nghanol dyddiau tywyll methiannau diplomyddol 2018, dylwn werthfawrogi arwyddocâd y diwrnod hwn yn 1994. Ar 14eg Hydref y flwyddyn honno fe ddyfarnwyd Gwobr Nobel am Heddwch i Yasser Arafat, arweinydd y Palesteiniaid, Yitzhak Rabin Prif Weinidog Israel a Shimon Peres ei Ysgrifennydd Tramor. Yn ystod y misoedd blaenorol fe fframiodd y tri Gytundeb Oslo, cytundeb llwyddiannus a roddodd i’r Palesteiniaid wladwriaeth a hunanlywodraeth.

Roedd y datrysiad hwn i broblem a wynebodd genedlaethau bron yn wyrthiol. Ers pedwar degawd bu’r Palesteiniaid yn crafu byw mewn gwersylloedd a thiroedd cyfyng. Labelwyd Arafat yn derfysgwr ar draws y byd; ac roedd agweddau’r byd tuag at y Palesteiniaid yn ddidostur, yn enwedig ar ôl cyfres o ddigwyddiadau erchyll.

Fodd bynnag, fel a ddigwyddodd yn Ne Affrica yn 1990 ac yng Ngogledd Iwerddon yn 1998, fe brofwyd fod pobl dewr a didwyll yn gallu dod i gymod gweithredol i drawsnewid cenedl. Dyna drindod fawr y 1990au – De Affrica, Palesteina a Gogledd Iwerddon.

Beth ddigwyddodd ers hynny?

Mae Gogledd Iwerddon mewn man bregus iawn. Lluniwyd Cytundeb Gwener y Groglith yn allweddol seiliedig ar y Deyrnas Gyfunol fel endid parhaol a fyddai’n boddhau’r Unoliaethwyr, tra mai diogelwch o fewn yr Undeb Ewropeaidd fel endid parhaol oedd, i bob pwrpas, yn caniatáu i’r cenedlaetholwyr Gwyddelig berthyn i’r cyfan fel rhan o Iwerddon a ‘deimlai’ fel un unedig. Yn 2018 mae’r sefyllfa’n un fregus iawn wrth i genedlaetholdeb Prydeinig a Brexit beryglu’r cydbwysedd a roes i ni’r heddwch hwn yn Iwerddon.

Mae sefyllfa De Affrica hefyd yn fregus, wrth i broblemau parhaus godi o fewn cymuned yr ANC. Efallai mai tlodi ac anghydraddoldeb fydd yn peryglu heddwch mewnol De Affrica dros y cyfnod nesaf.

Gweledigaethau crefyddol sydd wedi chwalu gobeithion mawr Arafat, Rabin a Peres ar gyfer Israel a Phalesteina. Ar yr un llaw, mae darlleniad llythrennol o’u Beibl wedi tanio rhan o gymuned yr Israeliaid i feddiannu tiroedd a fu’n gartrefi i deuluoedd Palesteinaidd – Gwlad yr Addewid yw gwlad eu haddewid. Mae creulondeb y rhai sy’n ymosod ar deuluoedd Palesteinaidd ac yn dad-wreiddio eu hen goed olewydd a’u gorfodi o’u cartrefi yn gythreulig o ddinistriol. Efengylwyr America sydd wedi tanio Trump i gydnabod eu hawliau Beiblaidd, gan waethygu’r sefyllfa.

Yr haf hwn treuliodd rhai o gefnogwyr C21 benwythnos mewn cae yn Llanidloes yng nghwmni Daphna Baram a Wisam Salsaa, yng ngwyl CODA. Mae Daphna yn gyfarwyddwr yr Israeli Committee Against House Demolitions (UK), mudiad sy’n gweithio i wrthsefyll meddiant Israel gyda ffocws arbennig ar bolisi Israel o ddymchwel cartrefi Palesteinaidd. Yn CODA hefyd roedd Wisaam, Palestiniad sy’n rym creadigol o Beit Sahour, ger Bethlehem ar y Lan Orllewinol (tiriogaeth Palesteinaidd a feddiannwyd). Mae e’n fwyaf adnabyddus ar hyn o bryd am redeg gwesty Banksy, Walled Off, yn y ‘dawel ddinas’ honno. Roedd y ddau yn siaradwyr (ac yn bobl) arbennig, yn ceisio heddwch mewn anobaith.

Y penwythnos hwn yn 2018 yw penwythnos cyntaf y broses o drefnu gŵyl CODA ar gyfer haf 2020. Rwy’n mawr obeithio na fyddwn ni’n eistedd gyda dau Wyddel mewn cae ymhen dwy flynedd i drafod rhyfel newydd yng Ngogledd Iwerddon o achos ein methiannau ni. Hir oes i’r gobaith a roddodd Arafat, Rabin a Peres i’r byd, a deued trindod newydd, debyg i honno, heibio’n fuan i bob gwlad sydd mewn perygl.

 

E-fwletin 7 Hydref 2018

Myfi, Tydi, Hyhi

Yn ddiweddar bu penawdau’r newyddion o America yn llawn o sôn am Bill Cosby, Brett Kavanaugh a Harvey Weinstein. O ganlyniad mae’r hashnod #MeToo yn parhau’n bresenoldeb cryf ar y cyfryngau cymdeithasol. Beth bynnag fo manylion yr achosion unigol hyn (rhaid aros am broses gyfreithiol cyn dod i farn, wrth reswm) mae’n amlwg o’r sylwebu sydd ar yr achosion bod yr ymdeimlad o hawl a theilyngdod a berthyn i gynifer o wrywod gwyn America yn nodwedd gyffredin o’r diwylliant yno.

Nôl yng Nghymru fach mae ein pleidiau gwleidyddol eto’n ffafrio dynion gwyn mewn siwtiau tywyll ar draul eu menywod. Ac mae un ohonyn nhw’n wynebu cyhuddiad o gyhoeddi fideo rhywiaethol, hyd yn oed. Bydd rhaid aros i weld a fydd aelodau’r Blaid Lafur yn cicio yn erbyn y tresi yn hyn o beth. Oes, serch degawdau o ymgyrchu am hawliau cyfartal i fenywod, mae gan y batriarchaeth afael cadarn iawn ar ddiwylliant y Gorllewin – fel nifer o ddiwylliannau eraill.

Un o’r llyfrau dw i’n edrych ymlaen at ei ddarllen dros fisoedd yr hydref yw cyfrol Arfon Jones, ‘Y Beibl ar… Ferched’ (Cyhoeddiadau’r Gair: 2018). Dïau fod Cristnogaeth wedi chwarae rhan allweddol wrth osod seiliau cadarn i’r anghydraddoldeb mae menywod wedi ei wynebu dros y canrifoedd – o ran trefn eglwysig, diwinyddiaeth, terminoleg ac arferion cymdeithasol. Tybed a yw hi’n hen bryd i ni fynd i’r afael a’r rôl orthrymus honno – a hynny o ddifri?

Un cyfrwng sy’n cynnal y batriarchiaeth yn ein cylchoedd crefyddol yw ein terminoleg, wrth gwrs, yn enwedig y geiriau ry’n ni’n eu defnyddio i gyfeirio at Dduw a’r teitlau a roddwn i Iesu. Mae’n ddisgwyliedig eu bod nhw’n eiriau gwrywaidd yn hanesyddol, gan fod hynny’n adlewyrchu gwerthoedd anghydradd y canrifoedd, ynghyd â’r gwahaniaethu a fu ar rolau cymdeithasol gwrywod a menywod. Maen nhw hefyd i raddau helaeth yn adlewyrchu trefn wleidyddol wrywaidd y cyfnodau Beiblaidd – cyfnodau o imperialaeth ar draws y Cilgant Ffrwythlon, cyfnod y Frenhiniaeth Iddewig a chyfnod Ymerodraeth Rhufain. Brenin, Tywysog, Arglwydd, gorsedd, llys a theyrnas – dyna’r ffurfiau cyffredin ry’n parhau i’w defnyddio yn ein gweddïau, ein salmau, ein hemynau a’n pregethau.

Gwir fod Hebraeg yr Hen Destament yn cynnig rhai amrywiadau niwtral i ni. O ddarllen y geiriau Hebraeg gwreiddiol a ddefnyddir i ddisgrifio Duw maen nhw’n cyfeirio’n aml at natur drosgynnol Duw – at Dduw Hollalluog, at Dduw Hollbresennol, at Dduw Tragwyddol; neu at briodoleddau Duw – Duw Heddwch a Thangnefedd, Duw Cyfiawnder, Duw’r Creawdwr, Duw’r Cynhaliwr ac ati. Maen nhw weithiau’n eiriau lluosog hefyd!

Efallai y byddai i ni arddel mwy ar y ffurfiau hynny yn un ateb ond tybed nad oes angen i ni ddechrau bathu a defnyddio termau newydd eraill hefyd – termau sy’n adlewyrchu’n realiti cyfoes, termau sy’n ystyrlon i bobl heddiw? Mae ‘Penllywydd’ Elfed yn le da i ddechrau efallai. (Arlywydd ddim cystal efallai erbyn hyn!) Arweinydd? Tywysydd? Cynhyrchydd? Oes gennych chi awgrymiadau eraill?

Ond beth am glywed llai am frenhinoedd a thywysogion a theyrnasoedd? Does dim fawr o gydraddoldeb yn y cyfeiriad hwnnw.

E-fwletin 30 Medi, 2018

 

“Os ydy rhywun ddim yn ein herbyn ni, mae o’n plaid ni.” (Marc 9:40. Beibl. net)

Nid cyfeiriad at elynion, gwrthwynebwyr, na rhai sy’n anghytuno sydd yma ond cyfeirio at rai sy’n gweithredu fel dilynwyr Iesu ond ddim o anghenraid o’r un feddylfryd â hwy. Pan ystyriwn elyn yna y mae casineb yn elfen annatod ohono, a gall casáu daliadau person arall yn rhy aml arwain at gasineb at y person ei hun sydd yn arddel y syniadau hynny. Pan ystyriwn ein gwrthwynebwyr, nid oes gasineb o anghenraid ymhlyg yn hynny dim ond gwrthwynebiad dilys a diffuant i’w syniadau. Pan ystyriwn wedyn y rhai sy’n anghytuno â ni, nid ydym hyd yn oed yn gwrthwynebu, dim ond yn unig yn anghytuno. A dyfynnu’r hen ddywediad Cymreig: Cytuno i anghytuno! Ond pan sonnir am elyn, nid oes awgrym o oddefgarwch, ond mae gwrthwynebiad ac anghytundeb yn safbwyntiau goddefgar.

A dyna sydd i’w groesawu o gyfeiriad awduron atheistiaidd fel John Gray sydd yn feirniadol iawn o rai o’i gyd-atheistiaid. Mae atheistiaeth, fe ymddengys, yn derm llawer mwy cywir nac anffyddiaeth, ac y mae cyfrol ddiweddaraf John Gray. Seven Types of Atheism yn cadarnhau hynny. Mae ei oddefgarwch yn seiliedig ar fod yn sgeptig.

Fel y mae teitl ei lyfr yn awgrymu y mae sawl math o atheistiaeth fel y mae sawl math o grefydd. Y mae’r pum math cyntaf yn fathau y mae John Gray yn ymwrthod â nhw, oherwydd mai gwrthod “Duw” y crefyddwyr y maen nhw a chofleidio “duw” arall yn ei le. Ymwrthyd ag “Atheistiaeth Newydd” (Dawkins a’i gyfeillion ymosodol ac anrhyddfrydol), dyneiddiaeth seciwlar sydd yn dwyfoli dynoliaeth (Cristnogaeth wedi ei diberfeddu nôl Gray!), y rhai sy’n gwneud gwyddoniaeth yn grefydd, y rhai sy’n gwneud  crefydd o ideolegau gwleidyddol, ac yn olaf y rhai sy’n casáu Duw (The God-haters” fel y geilw ef hwy). Yr hyn sy’n chwithig ynghylch y dosbarth olaf hwn yw ei fod wedi cynnwys Dostoevski yn eu plith. Yr oedd hwnnw yn ymgodymu hefo’i ffydd mae’n wir, ond ni feddyliais amdano erioed fel un yn casáu Duw. Ymwrthyd â’r rhain oll am eu bod wrth ymwrthod â monotheistiaeth wedi creu monotheistiaeth newydd!

Fodd bynnag y  mae’r awdur yn arddel y ddau ddosbarth sydd yn weddill; atheistiaeth heb “gynnydd” ac “Atheistiaeth distawrwydd”. Gallwn anghytuno hefo’i safbwynt pesimistaidd, ond efallai y gallwn uniaethu rhyw gymaint hefo’i gyfriniaeth gan ei fod yn cydnabod fod i’n bodolaeth ei ddirgelwch.

Na nid yw pob atheist yn elyn nac yn wrthwynebwr, ond gallwn wrth gwrs anghytuno neu gytuno i anghytuno!

E-fwletin 23 Medi, 2018

Perygl athrawiaethau yw cyfyngu a gwahanu. Gogoniant addoli yw ehangu a chyfannu. Daeth hynny’n amlwg yn yr Encil yng Nghlynnog Fawr. Roedd y thema ’Duw’r Creawdwr’ yn fwriadol eang, a’r dewis o leoliad yn fwriadol hynafol. Bywyd o addoli oedd bywyd pererinion, fel Beuno.

Fe ddechreuwyd yr encil  dan arweiniad Anna Jane, trwy osod hen wn AK47 o Mozambique wedi ei  ail-greu yn aderyn yn ein canol, ynghyd â lluniau o’n byd cyfoes yn gefndir i ni fyfyrio. Ymunwyd i ddarllen yr wythfed salm a chanwyd (yn yr hen Ladin) “Canmolwch enw’r Arglwydd.”

Fe ddaeth yr encil i ben dan arweiniad Mererid Mair, gyda cherddoriaeth Shostakovich, lluniau trawiadol o eglwys Llanfaglan a’r lleuad wedi ei gynnwys yn llawn o fewn clochdy bychan yr eglwys a geiriau cofiadwy fel ‘Fe hoffwn adael ôl fy niolch ar y lle yma’. A chyn ymadael, “Canmolwch enw’r Arglwydd” eto.

Ond yn ein byd gwyddonol mae i addoli Creawdwr ei oblygiadau. Fe ddechreuodd Dr Hefin Jones ei sgwrs drwy sôn am y ‘cread yn ceisio tynnu ein sylw ’ er mwyn ein  cyfeirio tuag at Greawdwr. Y cread, meddai , yw ein profiad cyntaf o Dduw. Nid oes gofod i fanylu ar ei  sylwadau goleuedig am y berthynas rhwng  crefydd a gwyddoniaeth/gwyddonwyr; rhwng addoli a dadansoddi, rhwng y ‘beth a’r pam y digwyddodd’, am y creu drwy hap a’r creu i bwrpas, am ystyr ‘bara’ y gair Hebraeg, am ystyr ‘creu’, ac am y perygl o weld y creu yn ddyn-ganolog a gweld cyfanrwydd y cread. Rhodd yw’r cread, meddai Bonhoeffer, ond ni allwn dderbyn y rhodd heb ddeall beth yw dymuniad y Rhoddwr. Cred Hefin, y Cristion o wyddonydd a’r gwyddonydd o Gristion (yn wahanol i’r rhai sydd yn gweld eu gwyddoniaeth a’u crefydd fel dau faes gwahanol) fod Duw yn Greawdwr ‘er nad wyf yn gwbl siŵr beth mae hynny yn ei olygu’. Dyma’r Duw y mae Hefin yn ei addoli. (Fe fydd ei arweiniad – a’r sgyrsiau eraill, gobeithio – yn ymddangos ar wefan C21 yn fuan.)

Daeth y Tad Deiniol atom i’n helpu i fyfyrio ar brydferthwch addoliad a soniodd am yr Esgob Tryphon yn Rwsia yn gweld harddwch ynghanol dinistr a dychryn y 1930au. “Arglwydd, mor dda yw bod yn westeion i Ti… gwyn fyd y Fam ddaear a’i harddwch brau… gogoniant i Ti am Ŵyl Bywyd.” Mae’r ffin rhwng nef a daer, yr ysbrydol a’r materol, yn diflannu mewn addoliad. Ffenestr yw’r eiconau a’u harddwch syml yn datguddio gorwelion ehangach. “Pam,” gofynnodd un o seintiau’r Eglwys Uniongred, “mae  holl fyd natur yn gwenu ar ddyddiau gŵyl?”  I’n denu yn ôl i fwynhau rhodd y Creawdwr.

Soniodd Gwawr Maelor am y plentyn oedd ynddi hi  o hyd. Aeth rhyfeddod ffosiliau, majig a syrcas ymlaen i ryfeddodau technoleg gyfoes. Mae plant yn  cwestiynu (“Ydi Duw yn Ward Alaw, Ysbyty Gwynedd?”) Ond mewn gwirionedd, nid sut y mae’r byd wedi ei greu yw’r cwestiwn pwysig, ond i ble mae’r byd wedi cyrraedd. Yng ngeiriau’r  plant, “Dw i’n deall Adda ac Efa. Ond rwyt ti wedi rhoi Sudocu andros o anodd i ni.” Rwyt Ti’n gwneud i ni feddwl a dewis – eto. Mae ysbryd ymchwilgar eu hoes ynddynt, ond mae ysbryd addolgar yr oesoedd ynddynt/ynom ni hefyd.

Un peth yw ein dewis o ffurfiau addoli, peth arall yw gadael i’n hathrawiaethau ein rhwystro rhag cyd-addoli Duw’r Creawdwr – a’r Gwaredwr. Wedi’r cyfan, adnoddau  Llyfrgell Addoli yw’r Beibl. Dyna pam fod pobl gydag amrywiaeth mawr o safbwyntiau yn medru treulio diwrnod mewn encil yn eglwys hynafol Sant Beuno.

E-fwletin 16 Medi, 2018

PRIODAS… NEU/A… PHARTNERIAETH?

Dros yr haf datganodd llys fod hawliau dynol cwpl (gwryw a menyw) wedi eu diystyru gan nad oedd ganddynt hawl i gael eu huno mewn partneriaeth sifil, dim ond mewn priodas. Dadl y ddau oedd fod priodas yn cael ei dehongli yn aml fel dyn yn meddiannu gwraig ac yr oeddent yn dymuno partneriaeth gyfartal.

Yn mis Mai bu panig yn y cyfryngau Prydeinig pan glywyd bod tad priodferch, a elwid Mehgan, yn rhy wael i’w hebrwng hi o ddrws yr eglwys i’r allor. Gwelwyd y weithred hon yn rhan hanfodol o’r achlysur. Rhywsut llwyddodd i gerdded dros hanner y ffordd gyda dim ond ei morwynion a’i gweision ond penderfynwyd nad oedd yn addas iddi gwblhau’r weithred ar ei phen ei hun. Daeth tad y priodfab i’r adwy.

Etifeddwyd yr arferiad o gyfnod pan ystyriwyd dynes naill yn eiddo i’w thad neu yn eiddo i’w gŵr. Mae’r cwestiwn “Pwy sydd yn rhoi y ferch hon….?.” wedi diflannu o ambell Lyfr Gwasanaeth (dylai fod wedi diflannu’n llwyr) ond mae cynulleidfa yn dal i WELD dynes yn cael ei THROSGLWYDDO o un dyn i ddyn arall. Mae llawer yn parhau i ystyried y weithred hon fel rhan hanfodol o’r gwasanaeth. Does ryfedd bod rhai yn dal i gysylltu priodas Gristnogol gyda‘meddiant neu feddiannu’.

Ond beth yw’r ddysgeidiaeth Gristnogol am briodas? Mae’r ateb yn dibynnu yn aml ar yr un sy’n ateb y cwestiwn. Mae’r eglwysi yn dadlau yn groch ynglŷn â phwy ddylai gael cyfathrach rywiol, ac ym mha amgylchiadau. Ond mae tawelwch llethol am y ddwy dynes sy’n cael eu lladd bob wythnos gan gymar neu gyn-gymar. Mae cyd-destun priodas wedi newid llawer yn yr hanner canrif diwethaf. Nid yw’n anorfod fod wraig yn ddibynnol yn ariannol. Mae gennym ddulliau o reoli ffrwythlondeb. Mae gwahaniaethau ar sail rhyw yn anghyfreithlon. Gall y ddau/ddwy gymar ddilyn gyrfa. Gall y naill riant neu’r llall gymryd y prif gyfrifoldeb am ofal plant. Yn y cyd-destun hwn ni ddylid dibynnu ar ddisgwyliadau hanesyddol o rôl gwr a gwraig ac mae angen sylfaen llawer ehangach na ffyddlondeb rhywiol yn unig i gynnal priodas a all bara dros hanner canrif.

Mae’r Efengylau yn dysgu llawer am sut y dylem ofalu am ein gilydd. Mae’r ddysgeidiaeth nid yn unig yn berthnasol mewn priodas, ond dylai gael ei dangos ar ei gorau mewn priodas, mewn modd sy’n galluogi’r ddau gymar i ofalu am deulu, cyfeillion a’r rhai mewn amgylchiadau anodd yn ogystal ag am ei gilydd. Mae gwasanaeth priodas yn un o’r ychydig achlysuron pan ddisgwylir presenoldeb rhai sydd ddim yn arfer addoli ac y mae’n gyfle ardderchog iddynt dysgu rhywbeth am Gristnogaeth ac am berthynas lle mae’r naill yn parchu a gofalu am y llall. Ond mae’r gwasanaeth priodasol yn parhau i drosglwyddo neges gymysglyd am rywioldeb a pherchnogaeth ac yn colli’r cyfle i ddysgu sut y dylem drin ein gilydd. Tybed a yw hi’n amser newid hyn?

Onid y cam cyntaf fyddai dileu’r arferiad o drosglwyddo dynes fel eiddo rhwng dynion?

E-fwletin 9 Medi, 2018

Ymweliad y Pab

Delwedd arhosol  rymusaf ymweliad y Pab ag Iwerddon i mi yw honno â’i deil yng nghwmni’r Taoiseach yng Nghastell Dulyn yn ystod y cyfarfod croeso iddo. Leo Varadkar, dalsyth, hyderus  yn annerch gydag angerdd un ymwybodol o’i nod a’i ddymuniad a’r Pab, blinedig a beichus ei drem,  fel un wedi ei gornelu, yn gwrando heb ganddo ’run dewis arall.

Digwyddodd hynny heb greu unrhyw argraff o  ddrwgdeimlad ac atgasedd rhyngddynt. Yn wir, bu’r  ‘céad mile fáilte’ , y canmil croeso nodweddiadol o’r Gwyddel, yn ddidwyll a chynnes a pharch serchog y Pab, wedyn,  at un, ar sail ei rywioldeb yn unig, allasai fod yn embaras llwyr i gyn fugeiliaid y Fatican.   Mewn cwmni o’r natur hwnnw cyll y ffuantus ei rym, a geilw’r sefyllfa am ddidwylledd a gonestrwydd. Bu cipolwg Varadkar  ar hanes y berthynas rhwng yr eglwys Gatholig Rufeinig a’r Ynys Werdd, yn gytbwys a theg.   Ni bu’n ôl, ar y naill law, o’i chanmol a’i mawrhau yn ei hymdrechion i rannu newyddion da Iesu  ac yn ei hymroddiad i lenwi’r bwlch hwnnw adawyd gan y wladwriaeth ar un adeg mewn darpariaethau meddygol ac addysgiadol, er enghraifft, ac ar y llaw arall, i’w beirniadu’n hallt  am yr ‘agweddau tywyll’  hynny’n ei hanes fu, ac sy’n dal yn gymaint dylanwad ar gynifer o arweinwyr eglwysig, ac o ganlyniad, gwaetha’r modd, ar fywydau’r rhai a ymddiriedwyd i’w gofal.

Er perthyn i’r teulu cynyddol hwnnw  nad yw’n ymarfer ffydd  mae’n anodd gweld Leo Varadkar yn  nhermau’i gelyn a’i gwrthwynebydd. Mater arall, fe ymddengys, yw ei ragdybiaethau ynghylch yr eglwys ac mae’n ddigon tebygol i hynny ddeillio o’i hunaniaeth Wyddelig. Cyfeiriodd yn ei anerchiad at 1916, pryd y lluniwyd y Datganiad o Annibyniaeth, a’r Gwyddelod, ‘ yn enw Duw’, chwedl y frawddeg agoriadol, yn mynegi eu dymuniad i fyw bywyd yn rhydd o grafangau gormesol yr ymerodraeth.  Bydd Cristnogion yn siŵr o weld rhyw arwyddocâd yn y ffaith i hynny ddigwydd dros adeg y Pasg y flwyddyn arbennig honno.

Tra  llaciodd gafael  Prydain, nid felly Rhufain. Yn wir, camu i’r gwacter  ymerodraethol a’i lenwi wnaeth yr eglwys,  gan brysur ddatblygu’n sefydliad,  nad oedd i bob golwg, yn cynnig bywyd amgen i’r hyn a brofwyd dros y cenedlaethau cynt, yn nhermau manteisio ar dlodi a gormes, grym ac awdurdod, mwy nodweddiadol o deyrnasiad Cesar na Christ.

Byddai’n braf meddwl bod yn ein plith fel Cristnogion, a hynny mewn dyddiau a wêl y math uchod o eglwys yn darfod, awydd i gydio’n her Leo Varadkar a’i debyg, a chynnal trafodaeth â phobl o ochrau gwahanol pob math o ffiniau, er lles ac iechyd bywyd y byd a’r rhai sy’n byw ynddo.

E-fwletin 2 Medi, 2018

Dyma’r e-fwletin wythnosol yn ei ôl wedi saib yn ystod mis Awst. Mae rhai cannoedd ohonoch yn ei dderbyn a mwy yn ei ddarllen, a’n gobaith yw y bydd, nid yn unig yn eich ysgogi, ond hefyd yn ennyn ymateb a thrafodaeth yn ein plith. Wedi’r cyfan, does dim pwysicach i’w drafod. Soniwch wrth rai eraill am yr e-fwletin, yn ogystal â’r deunydd diddorol ac amrywiol sydd i’w weld ar ein gwefan. Beth bynnag, rydym yn dechrau tymor newydd gyda bwletin am y nofel sydd wedi gwerthu mwy na’r un nofel arall ers blynyddoedd.
 
Dyma Manon Steffan Ros wedi taro deuddeg eto gyda’i chyfrol, Llyfr Glas Nebo. Hanes teulu bach wedi eu hynysu gan drychineb. Mae eu cyd-bentrefwyr wedi ffoi, wedi marw, neu wedi eu gorfodi o’u cartrefi, gan adael y lle yn wag. Mae’r teulu bach, Rowenna’r fam, ei mab, Siôn, a’r baban bach, Dwynwen, yn ymlafnio byw. Maent yn ymgynnal drwy dyfu llysiau yn eu gardd a dal ambell greadur ar gyfer ei gig. Bydd y fam ar dro yn torri i mewn i d cymdogion er mwyn “cael” rhywbeth defnyddiol. Maent yn byw bywyd swreal. Ar un olwg maent yn eu cynefin. Eu pentre hwy yw Nebo, ac mae’r amgylchfyd yn anghyfarwydd o gyfarwydd. Medrant weld Caernarfon yn y pellter, a thraethau Môn. Mae’r haul yn codi’n y bore a daw’r glaw yn ei dro fel erioed. Ond does yma ddim cymdeithas ers i’r ddau gymydog olaf benderfynu ffoi. A hyd yn oed y rheini’n ffoi drwy anelu eu car i gyfeiriad Wylfa. Mewn geiriau eraill, ffoi drwy hunanladdiad.

Portreadu bywyd hollol amrwd sydd yma. Bywyd wedi ei naddu i’r asgwrn. Does ganddynt ddim o’r hyn y buasem ni yn eu hystyried yn hanfodion. Dim cyswllt â’r byd, dim trafnidiaeth. Does yna ddim trydan, heb sôn am y mân offer sy’n dibynnu ar drydan. Mae Rowenna’n sôn am ei mab wedi’r drychineb: “Ar ôl tridiau heb drydan, roedd o’n rhydd o gaethiwed ei sgriniau.” Ac mae gennym oll syniad beth yw arwyddocâd y geiriau yna.
 
Y cwestiynau y mae’r gyfrol yn eu gofyn yw beth mewn gwirionedd yw hanfod bywyd, ac yna beth yw pwrpas byw. Daw’r cwestiynau yna yn wasgfa pan sonnir am Dwynwen y ferch fach yn marw a Siôn yn gorfod taenu’r pridd drosti yn ei bedd bach o dan y goeden afalau.
 
Daw’n gynyddol amlwg fod Siôn wedi trwytho’i hun yn ei Feibl, ac mewn gwrtheb annisgwyl, o ystyried y modd y mae cenhedlaeth ifanc Cymru wedi dieithrio oddi wrth Gristnogaeth, Siôn y mab yw’r un â ffydd, nid Rowenna’r fam. Mewn un sgwrs am nofelau a llyfrau’r Beibl mae Siôn yn gofyn i’w fam, “Pam mae pobol yn coelio rhai llyfra, ond ddim coelio rhai eraill?” A dyna’r sgwrs mewn ffordd naturiol a chynnil yn peri inni wynebu cwestiwn sylfaenol arall: beth yw gwirionedd? Cwestiwn dirdynnol yn oes “y newyddion ffug”, oes gwleidyddiaeth bwdr nad yw’n parchu na chyfraith nac egwyddor.
 
Wedi’r claddu yn y berllan daw tro chwyrn arall yn yr hanes pan geir Rowenna’r fam yn surni i gyd yn herio’i mab: “A lle ma dy Dduw di rŵan?” Bu cyfnod o ddieithrwch wedyn rhwng y ddau. Ond yna ryw noson fe ail-gyfannwyd y berthynas rhwng y fam a’r mab. Yn y cyfannu hwnnw fe welir mai un ateb sydd i’r cwestiynau i gyd: beth yw pwrpas bywyd, beth yw hanfod bywyd, beth yw gwirionedd. Yr ateb bob tro yw cariad.