Archif Tag: Cristnogaeth

Llyfrau i herio a chynnal

LLYFRAU I HERIO A CHYNNAL – Gwahoddiad i gyfrannu

Dyma gyfres o lyfrau sydd wedi bod yn gymorth a sialens i rai o bobl Cristnogaeth 21. Maen nhw’n cynrychioli rhychwant eang o safbwyntiau. Ond os ydych am estyn eich adenydd ysbrydol a deallusol, porwch yn y rhestrau isod.

Os carech chi ychwanegu teitlau, gyrrwch air at y golygydd: enid.morgan (at) gmail.com

Duw yn Broblem

Armstrong, Karen               A Short History of Myth (Canongate, 2005)

Soelle, Dorothy                   Theology for Sceptics (Mowbray, 1993)

Spong, John Shelby            Eternal Life: A New Vision (Harper, 2009)

Tomlinson, Dave                 Re-enchanting Christianity (Canterbury Press, 2008)

Ward, Keith                          God – A Guide for the Perplexed (One World, Oxford, 2002)

Webb, Val                             In Defence of Doubt (Morning Starm, Australia, 2012)

Ymysgwyd o Gadwyni Llythrenoldeb

Brueggemann, Walter        The Bible Makes Sense (John Knox Press, 2001)

Dale, Alan T.                         Winding Quest: Heart of the Old Testament in Plain English (Oxford University Press, 1972)

Dale, Alan T.                         New World: The Heart of the New Testament in Plain English (Oxford University Press, 1974)

(Mae’r testun Beiblaidd yn y ddwy gyfrol wedi’i gyhoeddi mewn cyfrol clawr papur o’r enw The Alan Dale Bible. Ond mae peth o werth y gwreiddiol wedi’i golli trwy hepgor y lluniau a pheth o’r esboniad, felly byddwn yn argymell chwilio ar-lein neu mewn siopau llyfrau ail law am y ddwy gyfrol wreiddiol.)

Mclaren, Brian                     We Make the Road by Walking (Hodder & Stoughton, 2014)

Mclaren, Brian                     The Great Spiritual Migration (Hodder & Stoughton, 2016)

‘Bu’r Iesu Farw Trosom’ (Yr Iawn)

Borg, Marcus & John Dominic Crossan     The Last Week (SPCK, 2008)

Girard, Rene                         The Scapegoat (John Hopkins University Press, 1986)

 Anthropolegol

Antonello, Pierpaolo & Gifford, Paul (gol.) (Rhagair: Rowan Williams) Can We Survive Our Origins – Readings in Rene Girard’s Theory of Violence and the Sacred (Michigan State University Press, 2015)

Harari, Yuval Noah                       Sapiens: a brief history of humankind (Random House, 2015) 

Warren, James (Rhagair: Brian McLaren) Compassion or Apocalypse? A Comprehensible Guide to the Thought of Rene Girard (Christian Alternative Press 2013)

 Ffeminyddol

Fiorenza, Elizabeth Schussler       In Memory of Her (SCM Press 1983/1994)

Grey, Mary                             Introducing Feminist Images of God (Sheffield University Press, 2001)

Monda, Barbara J.                Rejoice, Beloved Woman! The Psalms Revisioned (Sorin Books, Notre Dame, Indiana, 2004)

Walton, Heather & Susan Durber (gol.) Silence in Heaven: a Book of Women’s Preaching (SCM, 1994)

Ward, Hannah, Jennifer Wild & Janet Morley (gol.)      Celebrating Women (SPCK, 1995)

Wootton, Janet H.                 Introducing a Practical Feminist Theology of Worship (Sheffield Academic Press, 2000)

Zimmer, Mary                        Sister Images (Abingdon Press, 1993)

Dehongli’r Beibl

 Alison, James                        The Joy of being Wrong: Original Sin through Easter Eyes (Crossroad Herder, NY, 1998)

Alison, James                         Living in the End Times: the Last Things Re-imagined (SPCK, 1997)

Brueggemann, Walter         The Bible Makes Sense (Westminster, John Knox Press, 2001)

Swartley, Willard M.            Slavery, Sabbath, War and Women: Case Studies in Biblical Interpretation (Herald Press, Pennsylvania & Ontario, 1983)

Wink, Walter                         Naming the Powers, Unmasking the Powers, Engaging the Powers (3 cyfrol; Fortress Press, 1984–6)

Defosiwn a Myfyrdod

Brueggemann, Walter          Prayers for a Privileged People (Abingdon, Nashville, 2008)

Brueggemann, Walter          Awed to Heaven, Rooted in Earth (Augsburg Fortress Press, 2003)

 Pynciau LGBT

Alison, James                         Faith beyond Resentment: Fragments Catholic and Gay (Darton, Longman & Todd, 2001)

Iesu

Alison, James                         Knowing Jesus (SPCK, 1993)

Gwyddoniaeth a’r ysbrydol

Gwyddoniaeth a’r ysbrydol

Mewn erthygl ar wefan Cristnogaeth 21 ychydig wythnosau’n ôl, mae’r awdur yn cyfeirio at faint anhygoel y bydysawd – amcangyfrif o filiwn triliwn o sêr yn y bydysawd gweladwy, pellteroedd na allwn yn wir eu hamgyffred – ac felly safle hollol ddinod y ddaear yn hyn i gyd. O ganlyniad, dywed yr awdur na all dderbyn bodolaeth unrhyw Ddeallusrwydd Dwyfol consyrnol tu ôl i’r byd naturiol. Ond mae’n pwysleisio fod y byd yn llawn cariad ac yn awgrymu mai ansawdd ein bywydau sy’n cyfrif.

*****

Mae’r awdur yn cyfeirio’n gynnar yn ei ysgrif at waith Edwin Hubble, a gasglodd dystiolaeth, yn nauddegau’r ugeinfed ganrif, o fodolaeth galaethau tu allan (yn bell tu allan) i’n galaeth ni, y Llwybr Llaethog.

Pan wnes i ddarllen hyn, daeth dau beth penodol i’m cof. Y cyntaf oedd yr argraff a wnaeth cyfrol enwog Hubble, The Realm of the Nebulae, arnaf pan wnes ei darllen pan oeddwn yn yr ysgol. Yr ail oedd ein hymweliad fel teulu â Flagstaff yn Arizona. Cofiwn y ffurfafen glir heb lygredd golau a thelesgop y Lowell Observatory enwog gerllaw.

****

Y cysylltiad yw mai dyma lle gwnaeth gŵr o’r enw Vesto Slipher fesuriadau hynod gywrain o sbectra’r hyn a elwid yn nebulae, yn 1912–1914, a darganfod fod tonfedd y golau oddi wrthynt yn symud i’r coch (y red shift), gan ddangos fod y rhan fwyaf ohonynt yn rhuthro i ffwrdd oddi wrthym. Ar y pryd roedd dadl fawr a oedd y nebulae (e.e. Andromeda) yn rhan o’r Llwybr Llaethog neu’r tu hwnt. Yna fe ddefnyddiodd Hubble y telesgop newydd ar Fynydd Wilson, ger Los Angeles, y mwyaf treiddgar yn y byd bryd hynny ac am ddegawdau wedi hynny, i amcangyfrif y pellter i’r nebulae. Daeth yn hollol glir fod y nebulae yn bell tu allan i’n galaeth. Wrth gyfuno’i ganlyniadau ef yn ddiweddarach, mewn cydweithrediad â Milton Humason, â rhai Slipher, awgrymodd ‘ddeddf Hubble’, sef fod cyflymder y pellhau yn gyfrannol â phellter.

Roedd Hubble heb amheuaeth yn un o wyddonwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod. Roedd yn berson uchelgeisiol. Ar ôl treulio ychydig flynyddoedd yn Rhydychen fel myfyriwr, mae’n debyg iddo fabwysiadu arferion, gwisg, acen a ffordd o siarad Saeson uchel-ael. Rhyfedd!

****

Yr un pryd roedd y ffisegwyr damcaniaethol yn ceisio darganfod beth oedd oblygiadau hafaliadau Einstein yn namcaniaeth Perthnasedd Cyffredinol am ffurf y bydysawd. Roedd Einstein ei hun yn ffafrio bydysawd nad oedd yn newid, ac yn y dechrau addasodd ei hafaliadau i sicrhau hynny. Ond fe wnaeth dau wyddonydd mathemategol eu greddf ddangos fod hafaliadau gwreiddiol Einstein yn rhag-ddweud bydysawd oedd yn ehangu. Y ddau oedd Alexander Friedmann yn Rwsia (a fu farw’n ifanc iawn) a George Lemaître yng ngwlad Belg – y naill heb wybod am waith y llall. Roedd Einstein yn feirniadol ohonynt ar y dechrau, ond nhw a orfu mewn byr o dro.

****

Ein diddordeb yma yw George Lemaître. Offeiriad pabyddol ydoedd, a dilynodd ddwy yrfa: fel offeiriad ac fel gwyddonydd mathemategol a ddaeth yn un o brif ddylanwadau’r cyfnod ar gosmoleg. Mae lluniau diddorol ohono yng nghanol enwogion gwyddonol y cyfnod (yn y cynadleddau Solvay, er enghraifft) yn ei goler gron. Arweiniodd ei ddatrysiad o hafaliadau Einstein yn uniongyrchol at fodel o’r bydysawd oedd yn newid ac yn esblygu. Rhagfynegodd deddf Hubble a soniodd fod y cread wedi dechrau yn yr hyn a alwodd yn ‘primeval atom’ ac wedi ehangu oddi yno. Dyma, wrth gwrs, beth ddaeth i gael ei alw yn ddamcaniaeth y ‘Glec Fawr’. Bathwyd y term Big Bang gan Fred Hoyle mewn sgwrs radio yn 1949. Mae’n ymadrodd hyll a hynod anffodus, a dweud y gwir, ond fe wnaeth sticio!

Yn y pumdegau roedd dadleuon a oedd ar brydiau yn ffiaidd rhwng dwy garfan: Martin Ryle a’i ddilynwyr oedd o blaid y model esblygiadol, a Fred Hoyle ac eraill a oedd yn dadlau dros fodel a elwid yn Steady State neu Greu Parhaus. Roedd cwympo mas yng Nghaergrawnt! Ond erbyn diwedd y chwedegau, yn dilyn cadarnhad arbrofol fod ymbelydredd cefndirol yn llanw’r bydysawd ac yn adlais o’r ffrwydrad cychwynnol, daeth y rhan fwyaf i dderbyn y model o Glec Fawr. Dyna farn bron pawb heddi, ond mae ’na broblemau o hyd, a dealltwriaeth anghyflawn yw – ac efallai dros dro yn unig. Pwy a ŵyr beth wnaiff ddatblygu o syniadau fel bydysawd cylchol a multiverses (wna i ddim ymhelaethu yma!).

****

Lemaître felly oedd prif arloeswr model y Glec Fawr. Roedd yn hollol bendant yn cadw materion ffydd ar wahân i faterion gwyddonol. Dywedodd fod gwyddoniaeth yn ceisio deall y byd naturiol a ffydd yn agor drysau’r byd ysbrydol: ‘Mae dwy ffordd o geisio’r gwirionedd, ac rwyf wedi penderfynu dilyn y ddwy.’ Mae damcaniaeth y Glec Fawr yn golygu dechrau i’r cread, a gwelodd rhai o wyddonwyr y cyfnod, a phobl fel Hoyle yn nes ymlaen, hyn yn rhyw fath o ddrws cefn i gyfiawnhau Genesis. Yn bendant, nid dyna oedd agwedd Lemaître. Ar un achlysur, roedd yn gandryll, mae’n debyg, pan awgrymodd y Pab Pius XII hyn mewn araith yn 1951. Ni wastraffodd unrhyw amser yn darbwyllo’r Pab rhag defnyddio’r ddadl eilwaith!

Mae’n rhyfedd sut mae’r rhod wedi troi – gwelir cosmoleg gyfoes yn cael ei defnyddio gan rai fel ffordd o danseilio ffydd. Serch hynny, mae’r rhan fwyaf o wyddonwyr o’r un farn â Lemaître gynt: y byd naturiol ar y naill law, y byd ysbrydol ar y llall, dwy ffordd o geisio deall natur ein bodolaeth.

****

Dylwn bwysleisio i bobl ifanc realiti a phwysigrwydd y bywyd ysbrydol. Fel mae awdur yr erthygl ar wefan Cristnogaeth 21 yn crybwyll, mae cariad yn y byd. Hanfod ein ffydd yw ceisio’r bywyd newydd yng Nghrist; Ef sydd yn ein cynnal ac Ef sydd yn ein harwain drwy amlygu cariad diamod. Peidiwn â gwanhau’r neges drwy gyplysu hyn ag ymgais i gyflwyno disgrifiad lled-wyddonol o’r byd.

Yr Athro Noel Lloyd (Aberystwyth)

(Ymddangosodd yr erthygl hon gyntaf yn Perthyn, cylchythyr misol Capel y Morfa, Aberystwyth )

 

Tröedigaeth

Tröedigaeth

Dyna yw’r pennawd ar un o fyrddau arddangos Amgueddfa Howell Harris yng Ngholeg Trefeca, a’r panel sy’n aml yn denu’r sylw mwyaf gan ymwelwyr sydd am wybod mwy am hanes y Methodist cyntaf. Yn y cyd-destun hwnnw, maent yn cymryd yn ganiataol mai tro ar fyd ysbrydol oedd y profiad hwn iddo ef, ac maent yn awchu am ddarllen yr hanes.

Wrth dywys yr ymwelwyr o gwmpas, roedd ambell un yn gofyn a ges i dröedigaeth; fy ateb (er siom i rai) oedd: naddo – cefais fy magu yn Gristion, ac er i mi obeithio i mi dyfu yn fy ffydd, ni allwn hawlio tröedigaeth fel y cafodd Harris.

Ond bellach rwyf yn gallu dweud i mi gael tröedigaeth, er bod y cyd-destun yn wahanol i eiddo Howell Harris. Mae darllenwyr selog Agora wedi bod yn dyst i ran o’r broses honno (a phroses oedd tröedigaeth Howell Harris hefyd). Yn yr erthygl Ydy newid hinsawdd yn newid popeth? fis Tachwedd fe soniais am ddarllen cyfrol Naomi Klein, This Changes Everything. Hanner ffordd drwy’r gyfrol oeddwn i ar y pryd, ond roeddwn eisoes yn argyhoeddedig fod yn rhaid i lawer o bethau newid os ydym am achub y blaned.

Erbyn hyn, fe orffennais y gyfrol. Nid wyf yn cynhesu at sylwadau gwrthwynebus Klein am grefydd – ond rhaid cofio ei bod hi’n byw ymysg y math ar grefydd sydd yn cadw cefn Donald Trump, felly rhaid deall ei hamheuaeth. Ar y llaw arall, mae cydymdeimlad dwys Klein â phobl frodorol America, a’i hymdeimlad mai eu gwareiddiad nhw sy’n cynnig gobaith i’r byd, ac nid gwareiddiad y gorllewin, yn un y gall Cymry Cymraeg – er gwaethaf ein rhan ganolog yn yr Ymerodraeth Brydeinig ac yng ngwladychu Canada a’r Unol Daleithiau – gynhesu ato.

Yn digwydd bod, wrth i mi orffen y gyfrol fe gafwyd cyfres o straeon newyddion ynghylch pa mor argyfyngus yw ein sefyllfa. Fe fu straeon tebyg yn y wasg ers blynyddoedd, ond fe lwyddais cyn hyn i beidio â chymryd cymaint â hynny o sylw. Nawr roedd pob un yn gweiddi arnaf fel utgorn o’r nef – gymaint ag y gwaeddodd llais Howell Harris yn ei dro ar William Williams, Pantycelyn ar sgwâr Talgarth ym 1737.

  • Mae iâ Greenland yn toddi yn gynt nag ers 350 mlynedd, ac yn yr haf bron â diflannu’n llwyr.
  • Mae moroedd y byd wedi amsugno 60% yn fwy o wres yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf nag oedd gwyddonwyr yn credu o’r blaen, gan daflu cryn amheuaeth ar dargedau presennol atal newid hinsawdd.
  • Fe gyhoeddodd Llywodraeth Cymru gynllun ymaddasu newid hinsawdd i Gymru sy’n sôn am lefelau’r moroedd yn codi 22cm erbyn 2050 a 36cm erbyn 2080 – a hynny cyn gwybod am y ddau ddarn uchod o newyddion.

Eto, yr un pryd, dyma Lywodraeth Cymru yn cefnogi adeiladu gorsaf niwclear Wylfa Newydd ar lan y môr yn Ynys Môn, er gwaethaf eu darogan eu hunain am lefelau’r môr yn codi gan beryglu Wylfa Newydd a Môn fel y collwyd Fukushima. Er i’r cynllun hwnnw bellach gael ei atal (am resymau gwahanol), mae yna bosibilrwydd o hyd y bydd y Llywodraeth yn cefnogi adeiladu ffordd osgoi newydd i’r M4 ar hyd Gwastatir Gwent – tir a adferwyd o’r môr yn y gorffennol ac sy’n sicr o fod dan y môr eto cyn bo hir.

Ond nid diffyg cyd-gysylltu’r hyn a wyddom eisoes yw ein prif fai. Rydym fel petaem yn benderfynol o wthio’n hunain oddi ar y dibyn mor gyflym ag y bo modd.

Mae’r trafodaethau am oblygiadau ymadael â’r Undeb Ewropeaidd hefyd yn datgelu maint ein caethiwed i garbon. Mae trefniadau’r Farchnad Sengl, sy’n cael cymaint o sylw ar hyn o bryd, yn golygu bod 2,600,000 o lorïau yn croesi o’r Cyfandir i wledydd Prydain bob blwyddyn trwy borthladd Dover yn unig. Mae hynny’n llawer mwy na phroblem ynghylch Prymadael (Brexit) – mae’r ffordd yma o drefnu ein heconomi yn peryglu dyfodol ein byd.

Mae’r holl weithgarwch hwn yn gwthio mwy a mwy o garbon i’r hinsawdd. Nid cynhesu a chodi lefel y môr yn unig a wneir o ganlyniad – er bod hynny’n ddigon arswydus – ond troi’r dŵr yn asidig, gan ladd y bywyd ynddo, yn enwedig felly’r plancton sy’n fwyd i forfilod a chreaduriaid tebyg, ond sydd hefyd yn hynod bwysig o ran amsugno carbon o’r amgylchedd. Mae’r tir hefyd yn cynhesu ac yn sychu; mae Llywodraeth Cymru yn nodi’r perygl y bydd corsydd mawn Cymru yn sychu ac yn hytrach nag amsugno carbon fel y maent ar hyn o bryd yn ei allyrru i’r hinsawdd, gan gyflymu’r broses.

Roeddwn eisoes yn gwybod llawer o’r ffeithiau hyn cyn y dröedigaeth – ac rwy’n sicr fod llawer o ddarllenwyr Agora hefyd yn gyfarwydd â nhw. Un gair wnaeth beri i mi sylweddoli nad trafodaeth ymenyddol ac ymgyrch arall oedd hyn, ond rhywbeth gwahanol. Y gair hwnnw oedd “uninhabitable”. Mae Naomi Klein yn dweud, os na fyddwn yn newid ein ffordd o fyw yn llwyr, y bydd y byd yn anghyfannedd o fewn rhyw gan mlynedd. Gyda’r newyddion diweddaraf yn 2018, fe all fod yn gynt na hynny.

A dyna’r dröedigaeth. Os mai cwta ganrif sydd gennym ar ôl, mae llawer o’r ymgyrchoedd eraill y bûm eu cefnogi yn hollol amherthnasol. Ychydig cyn y Nadolig, a finnau newydd gwpla cyfrol Klein, roeddwn yn eistedd mewn cynhadledd yng Nghanolfan yr Urdd yng Nghanolfan y Mileniwm am Cymraeg 2050 – achos yr wyf yn ymrwymedig iddo. Ond roedd hi’n anodd canolbwyntio ar y cyflwyniadau ynghylch sut i ddeddfu am yr iaith a’i hybu, pan wyddwn ei bod yn ddigon posibl y bydd Canolfan y Mileniwm dan ddŵr erbyn hynny, ac y bydd Cymru yn cael ei boddi nid yn unig gan y môr ond gan filiynau o ffoaduriaid yn ymadael â’r rhannau o’r byd fydd yn cael eu boddi neu a fydd yn rhy grasboeth i fyw ynddynt erbyn hynny.

Fe wn o ddyddiau Trefeca pa mor anodd y gall fod i siarad â phobl sydd wedi cael tröedigaeth. I ni, mae’r byd wedi newid yn llwyr – ond i chi, mae’n aros yr un fath. Fe allwn swnio’n obsesiynol ac yn hunan-gyfiawn yn ein sicrwydd newydd. Fe allwn ddibrisio gofidiau a helyntion bywyd pobl eraill, sydd erbyn hyn yn ymddangos mor bitw a dibwys i ni. Gobeithio y bydd bod ar ochr arall y profiad hwnnw yn y gorffennol yn help i mi beidio â bod yn ormod o boen.

Hedfan (h Iestyn Hughes)

Rwyf hefyd yn deall o’r newydd y loes y gall pobl sydd yn gweld y byd mewn ffordd newydd ei deimlo wrth siarad â’u ffrindiau a’u teuluoedd. Un o mhenderfyniadau cyntaf – adduned blwyddyn newydd, ond am weddill fy oes – yw na wnaf hedfan mewn awyren eto (heblaw, efallai, mewn argyfwng go iawn). Mae’r difrod a wneir gan bob ehediad yn ddigon i danseilio ein holl ymdrechion eraill i ddefnyddio ynni adnewyddadwy, plannu coed a llysiau, osgoi defnyddio’r car, ac yn y blaen. Ac fe wneir y difrod gan yr hedfan – er bod prynu “carbon offset” yn golygu rhodd ddefnyddiol i ryw elusen, fe allyrrwyd y carbon i’r hinsawdd, a dyna yw’r broblem. Rhaid cyfaddef i hyn arwain at sgyrsiau anodd o fewn y teulu – mae yna siom a diffyg dealltwriaeth. Rydw i’n gwbl hapus – fe fyddwn yn mynd ar y trên i Ghent ac i Ferlin eleni, ac yn gael gwyliau yng ngwledydd Prydain. Ond mae’n anodd i’r gweddill ildio’r holl deithiau hedegog o’r “rhestr fwced” deuluol yr oeddem yn edrych ymlaen atynt. O’m safbwynt i, aberth bach yw hynny – rwyf am i fy nisgynyddion gael byw; y tebygrwydd yw na wnânt os yw’r ddynoliaeth yn parhau i hedfan.

Rhaid dweud mod i’n ymwybodol hefyd o gyfraniad arbennig Cymru at ladd y blaned drwy’r diwydiant glo. Doedd y glowyr ddim yn sylweddoli, wrth gwrs, ond mae yna gyfrifoldeb arbennig arnom fel cenedl i wneud iawn am y difrod a achoswyd gennym.

Fel yn achos y Methodistaid cynnar, pan oedd pobl yn eu hamau, rhaid seiadu â phobl eraill sy’n credu’r un fath. Argymhellaf Operation Noah, er enghraifft, ac ymgyrch Grawys 2019 Cymorth Cristnogol. Rwyf wedi mynd gam ymhellach a dilyn esiampl Rowan Williams, a chefnogi Christian Climate Action o fewn Extinction Rebellion – sy’n credu (fel yr wyf i) fod angen i ni newid ein ffordd o fyw ar garlam, a sicrhau dileu ein hallyriadau carbon erbyn 2025. Maent yn dilyn tactegau sy’n gyfarwydd iawn i ni yng Nghymru oherwydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Pobl eithafol, yn ôl llawer yn y wasg. Tipyn llai eithafol, meddwn i, na gwthio ein teuluoedd ein hunain i geisio byw ar blaned anghyfannedd.

Ydy newid hinsawdd yn newid popeth? Ydy. Ein hymateb ni sy’n cyfri bellach.

Mae’r Parch. Gethin Rhys yn Swyddog Polisi i Cytûn, ac yn gyn Warden ar Goleg Trefeca. Barn bersonol a fynegir yn yr erthygl hon, a ysgrifennwyd ar 21 Ionawr 2019.

Gweddïau ar gyfer y Pasg

AR DDYDD IAU CABLYD

O Iesu Grist, a arlwyaist ford ger ein bron a thaenu drosti liain gwynnaf dy sancteiddrwydd, rho inni, y llygrwyd ein dant gan foethau pechod y byd, archwaeth at dy swper mawr a boneddigrwydd wrth dy fwrdd. Er mwyn dy enw, Amen. (Gweddi gan Dewi Tomos)

O Grist, anweswyd dy draed
Ag ennaint a gwallt gwraig;
Cymeraist badell a thywel
A golchi traed dy ffrindiau.
Golcha ni yn dy diriondeb
Wrth i ni gyffwrdd â’n gilydd,
Fel, wrth ymaflyd yn rhydd yn dy wasanaeth
Y cawn wrthod unrhyw gaethiwed arall,

Yn dy enw, Amen.

(seiliedig ar Janet Morley – o Cyfoeth o’i Drysor, gol. Enid R. Morgan)

GWEDDÏAU AR GYFER DYDD GWENER Y GROGLITH

Grist ein haberth,
Yr anharddwyd dy degwch
Ac y rhwygwyd dy gorff ar y groes,
Lleda dy freichiau
I gofleidio byd mewn artaith –
Fel na thrown ymaith ein llygaid,
Ond ymollwng i’th drugaredd Di. Amen.

(seiliedig ar Janet Morley – o Cyfoeth o’i Drysor, gol. Enid R. Morgan)

O Grist,
y gwyliwyd dy ing chwerw
o bell gan y gwragedd,
galluoga ni i ddilyn esiampl
dyfalbarhad eu cariad;
fel, o fod yn gyson yn wyneb arswyd,
y cawn hefyd adnabod man dy atgyfodiad,

Amen.

O Dduw,
rwyt ti wedi chwilio dyfnderoedd na allwn ni eu hadnabod,
ac wedi cyffwrdd â’r hyn na fentrwn ni ei enwi,
bydded i ni ddisgwyl
wedi’n hamgáu yn dy dywyllwch Di,
fel y byddwn yn barod i gyfarfod
ag arswyd y wawr gydag Iesu Grist.

Amen.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

SUL Y PASG

Fendigaid Dduw, sydd i ni’n

dad, a mam, a chyfaill –

rhoddwr ein bodolaeth yma a thu hwnt i fyd amser;

trwy gariad dy Fab, gorchfygaist gasineb.

Trwy ei allu ef, y mae goleuni yn drech na thywyllwch,

bywyd yn drech nag angau.

Agoraist i ni ddrws i fywyd tragwyddol ei natur.

Bendigedig wyt ti, O Dduw, yn awr ac yn oes oesoedd.

 

Saib

Arglwydd, pobl y Pasg ydyn ni

Boed ein cân yn Haleliwia.

 

Rhown ddiolch a mawl i ti, O Dduw,

am fywyd newydd ein Harglwydd Iesu Grist,

am iddo ymddangos i’r rhai oedd yn ei garu.

Gyda’r Eglwys gyfan, ymrown i lawenydd yr Arglwydd Atgyfodedig.

Boed i ni sy’n trysori’r newyddion da

ddweud wrth eraill am y bywyd newydd.

Boed i ni ddwyn tangnefedd a gobaith i fyd drylliedig

a gofynnwn am ddewrder i bawb sydd heb weld

ond sy’n dal i gredu.

 

Saib

Arglwydd, pobl y Pasg ydyn ni,

Boed ein cân yn Haleliwia.

 

Arglwydd Atgyfodedig,

deisyfwn dy dangnefedd:

tangnefedd i fyd yn chwalfa rhyfel,

tangnefedd rhwng cenhedloedd a phobloedd,

tangnefedd yn ein hymwneud â’n gilydd,

tangnefedd yn ein calonnau a’n cartrefi.

 

Saib

Arglwydd, pobl y Pasg ydyn ni,

Boed ein cân yn Haleliwia.

 

Mewn llofft yr ymddangosaist i’r disgyblion,

tyrd i mewn i’n cartrefi ni,

tyrd i mewn i’n hofn a’n tywyllwch,

tyrd i mewn i’n bywydau caeedig a’n hofn mentro;

tyrd â’r rhyddid gogoneddus yr wyt yn ei gynnig i blant Duw.

 

Saib

Arglwydd, pobl y Pasg ydyn ni,

Boed ein cân yn Haleliwia.

 

Down gyda phawb sy’n wylo heddiw ar lan bedd,

pawb sy’n galaru o golli un annwyl,

pawb sy’n unig neu wedi eu gadael.

Bydded iddyn nhw ddarganfod gobaith a llawenydd newydd ynot ti.

Cofiwn bawb sy’n glaf hyd angau

a’r rheini sy’n gofalu amdanyn nhw.

Cofiwn y rhai â phwysau trwm ar eu meddwl a’u calon

a dagrau yn eu llygaid.

Gofynnwn am iddyn nhw adnabod y gobaith am y bywyd sy’n dragwyddol.

 

Saib

Arglwydd, pobl y Pasg ydyn ni,

Boed ein cân yn Haleliwia.

 

Llawenhawn gyda’r disgyblion a’r holl saint

yn llawenydd yr Arglwydd Atgyfodedig.

Gofynnwn i ti fendithio’n hanwyliaid a ymadawodd â ni

gyda llawnder dy oleuni a’th dangnefedd yn y bywyd sy’n dragwyddol

 

Saib

Dad Trugarog,

Derbyn y gweddïau hyn

Er mwyn dy Fab, Iesu Grist ein Harglwydd,

Amen

Pasg 2018

PASG 2018 (Marc 16:1–8)

“Peidiwch ag arswydo. Yr ydych yn ceisio Iesu, y gŵr o Nasareth a groeshoeliwyd. Y mae wedi ei gyfodi; nid yw yma; dyma’r man lle gosodasant ef. Ond ewch, dywedwch wrth ei ddisgyblion ac wrth Pedr. ‘Y mae’n mynd o’ch blaen chwi i Galilea: yno y gwelwch ef, fel y dywedodd wrthych.’”

 ‘Pasg llawen!’– dyna’r ymadrodd cyfoes, yntê, tebyg i’r Saesneg: ‘Happy Easter!’

Maen nhw’n gwneud y pethau hyn yn well yng ngwlad Groeg. Hyd yn oed mewn gwesty digon syml fe fydd ymwelwyr yn derbyn wy wedi’i ferwi’n galed a’r anerchiad ‘Christos Anneste’. A phan fydd rhywun yn clywed y geiriau, yr ateb iawn yw ‘Alithos Anneste’.  Mae’n trosi’n hawdd i’r Gymraeg ac yn rhan o’n gwasanaeth ni’r bore ’ma.

 Atgyfododd Crist – atgyfododd yn wir.

Y trafferth yw y bydden ni’r Cymry’n rhy swil o lawer i’w ddweud y tu allan i furiau’r eglwys. Ond o leia dwedwch e ag argyhoeddiad yma: ‘Atgyfododd Crist, atgyfododd yn wir.’

Eleni, yn y cylch darlleniadau, Efengyl Marc sy’n cael sylw arbennig. A dyna paham y  darlleniad moel, ymddangosiadol ddigalon sydd o’n blaenau ni. Mae ysgolheigion yn reit gytûn erbyn hyn mai Marc oedd yr Efengyl gyntaf i gael ei hysgrifennu. Ac mae’r disgrifiad o’r gwragedd yn mynd at y bedd yn hynod siomedig o’i gymharu â’r Efengylau eraill; yno mae yna ddisgrifiadau o bobl yn cael gweld  Iesu ac, ar waethaf yr anawsterau, yn ei adnabod. Yma, dim ond addewid sydd y cân’ nhw ei weld rywbryd yn y dyfodol. Ac mae’r gwragedd yn anobeithiol: ‘ni ddywedasant ddim wrth neb, oherwydd yr oedd ofn arnynt’. Dim llawer o obaith na llawenydd yn yr ymateb yna!

Mae’r dyn ifanc sydd yn y bedd (yn yr Efengylau eraill, angylion yw’r rhai wrth y bedd) yn dweud wrthynt:

“Peidiwch ag arswydo. Yr ydych yn ceisio Iesu, y gŵr o Nasareth a groeshoeliwyd. Y mae wedi ei gyfodi; nid yw yma; dyma’r man lle gosodasant ef. Ond ewch, dywedwch wrth ei ddisgyblion ac wrth Pedr. ‘Y mae’n mynd o’ch blaen chwi i Galilea: yno y gwelwch ef, fel y dywedodd wrthych.’”

 A pwy yw’r dŷn ifanc, tybed? Oes cysylltiad rhyngddo fe a’r llanc sy’n dianc o ardd Gethsemane yn y bennod cynt, ac yn colli’r wisg liain oedd amdano? Ydi’r lliain, sydd fel petai’n cynrychioli ofn a brad a diffyg ffydd y disgyblion, yn ailymddangos yn y stori hon fel rhyw fath o symbol o gywilydd wedi troi’n ogoniant?  Mae Marc yn llenor llawer rhy ddwys a gwreiddiol ei feddwl i fynd ati i egluro. Ond, a wrandawo, ystyried!

Enghraifft fach arall o fanylder Marc yw’r ffordd y mae’n disgrifio’r gwragedd yn dod at y bedd gyda’u peraroglau. Ond mae eisoes wedi disgrifio’n fanwl Iesu’n hawlio bod gwraig wedi’i eneinio o flaen llaw ar gyfer ei gladdedigaeth. Ydyn, rydyn ni i fod i sylwi ar bethau fel hyn – mae’r Efengylau’n llawn arwyddion bach manwl i’r rheini sy’n fodlon gwrando’n astud.

Ac mae angen gwrando’n astud ar y geiriau sy’n ymddangos mor ddigalon ac sy’n diweddu’r Efengyl. (Ychwanegiadau mwy diweddar yw’r hyn a gewch yn ein Beiblau presennol.) Y gorchymyn yw i fynd yn ôl i Galilea – ond ble yno? Oes yna fan daearyddol y byddan nhw’n cael profiad tebyg i’r ddau ar y daith i Emaus, neu Mair Magdalen yn yr ardd, neu’r un ar ddeg yn yr oruwchystafell? Neu a oes yma her – i fwrw ’mlaen a mynd ’nôl i’r dechrau? I fentro na allai angau ddal Iesu’n gaeth a’i fod mewn rhyw ffordd ryfeddol yn gwbl, gwbl fyw.

Mewn llawer o eglwysi cadeiriol y canoloesoedd mae ’na ryw fath o gapel y tu hwnt i’r drws gorllewinol lle roedd pobl yn dod ynghyd i lunio gorymdaith cyn gwasanaeth. Os fuoch chi erioed yn Durham, mae ’na un hardd eithriadol yno. Beth yw’r enw arno? Capel Galilea. Yma mae’n rhaid dod i gwrdd â Iesu.

Un manylyn ola’. Yn llyfr Genesis y mae’r storïau hynod am Abraham a Sara, ei wraig, y ddau sy’n rhoi sail i genedl Israel. Mae ’na dri ymwelydd yn galw heibio ac yn cael pryd o fwyd dan y dderwen yn Mamre. Wel, maen nhw’n dweud wrth Abraham y bydd e, ymhen blwyddyn, wedi dod yn dad i fachgen. Mae Sara, fel gwraig dda, yn cwato yn y babell yn gwrando, ac mae hi’n piffian chwerthin, yn cael pwl o giggles, wrth feddwl bod y tri dyn dwl yma’n meddwl y gallai hi gael babi yn ei henaint ac Abraham hefyd yn hen. Ac mae’r tri yn ei chlywed hi’n chwerthin ac yn gofyn pam. Mae hi fel croten ysgol wedi cael ei dal, yn gwadu ei bod hi wedi chwerthin, ac mae’r testun yn egluro “am fod arni ofn”. Allan o’r ffaith nad ydi hen wragedd ddim yn cael babis y daw’r baban amhosibl, Isaac. Ystyr yitzak yw “chwerthin”. ’Nôl yn nechrau’r genedl y mae anobaith ac ofn, ac mae ’na addewid hefyd.

Yn yr ardd ar fore’r Pasg yn Efengyl Marc, y mae ofn, ac addewid a gobaith y byddan nhw’n gweld Iesu eto yng Nghalilea. Ond yn union fel Sara, ‘yr oedd arnynt ofn’.

Y mae cyfnod newydd yn cychwyn. Ac wrth i ni fynd i’n Galilea ni, mewn galar ac yn llawn amheuaeth, cawn ei weld. Falle’ch bod chi wedi cyrraedd eich Galilea chi eisoes. Dyna ble mae llawenydd y Pasg. I’r rhai sydd ddim wedi cyrraedd yno, mae’r addewid yn dal. A’n braint yw cyhoeddi: ‘Atgyfododd Crist, atgyfododd yn wir.’

Sgwrs gydag Osian Ellis

Sgwrs gyda’r telynor Osian Ellis

Osian Ellis, portread gan David Griffiths
Trwydded GFDL, Wikimedia

Ychydig wythnosau yn ôl yr oedd Osian Ellis yn 90 oed ac fe fydd cyngerdd i ddathlu ei fywyd a’i gyfraniad yng Ngŵyl Telynau Cymru yn y Galeri nos Sul y Pasg, Ebrill 1af. Mae ei yrfa, ei lwyddiant a’i gyfraniad wedi bod yn fawr yng Nghymru ac yn rhyngwladol. Mae’n effro ei feddwl, yn ifanc ei ysbryd ac yn parhau i gyfansoddi, er nad yw bellach yn perfformio’n gyhoeddus. Mae ei ffydd wedi dod â sefydlogrwydd iddo ar hyd ei oes ac o’i gartref ym Mhwllheli mae’n gwneud y siwrnai fer pob bore Sul yn ei hen Volvo i gapel Seion (Wesleaidd) yn y dref lle mae’n addoli (ac yn organydd) gyda chynulleidfa fechan a bregus iawn. Fe fu Pryderi yn sgwrsio gydag ef ac mae’n sgwrs wahanol iawn i sgyrsiau eraill yn y gyfres hon.

 Fe wyddom eich bod yn fab y mans ac wedi gwerthfawrogi hynny. Ond beth yn arbennig o flynyddoedd gweinidogaeth eich tad fu’r dylanwad mwyaf arnoch?

Wrth ystyried dylanwadau bore oes rhaid cydnabod mai’r pwysicaf o’r rhain oedd awyrgylch y cartref, a phwy a ŵyr, efallai hefyd benddelw John Wesley ar y silff-ben-tân fel symbol o’n credo. A chyda llaw, gwallt hir John Wesley oedd cyfiawnhad ein dau fachgen (Richard a Tomos) yn eu harddegau am eu hirwalltiau eu hunain; ar wahân i hynny, nid aeth dylanwad John Wesley drwodd i’r ail genhedlaeth. Chawson nhw fawr o help yn ysgoldy ein capel yn Llundain. Byddai eu hathrawes yn agor y drws i gael mygyn (roedd ganddynt ystafell ar wahân), ac, yn ôl Richard, ni throediai ddim pellach nag Adda ac Efa ar hyd y tymor – ac mae o’n dal i gofio! Ond i’r gwrthwyneb, cefais i fy hun flas arbennig ar yr Ysgol Sul yn Salem, Aberdaron, lle roedd yno athrawon gwych, megis Wil Gladston, y gof, a’r gweision ffermydd, bryd hynny, yn ymateb yn ddeallgar i ymholiadau fy nhad. Byddem yn treulio llawer o amser yn Aberdaron yn ystod yr haf – lle magwyd fy nhad. Ond och, mae’r gymdeithas honno oedd yn Aberdaron wedi diflannu a Chapel Salem yn awr yn dŷ annedd. Rhaid imi ychwanegu bod Capel Deunant (E.B.) yn dal yn llewyrchus.

Nid wyf ddiwinydd nag athronydd, ac ni allaf esbonio maint na therfyn ein Cristnogaeth. Byddaf yn rhyw geisio byw’n ffyddlon i’r bywyd Cristnogol, ond yn weddol dawel a rhesymol, gan gymryd rhan yn holl weithgareddau’r capel. Fel rhan o deulu John Wesley symudasom lawer gwaith. Ganwyd fi yn Ffynnongroyw; yna buom ar gylchdaith Hen Golwyn am dair blynedd, yna Abergele am bum mlynedd, a Dinbych am naw mlynedd – doedd dim symud i fod yn ystod y rhyfel. Gan fod fy nhad yn teimlo bod y trefydd hyn a’u hysgolion braidd yn Seisnigaidd bryd hynny, gofalodd ein bod yn treulio’r haf yng nghymreigrwydd Pen Llŷn – a gwych oedd hynny! Mae gennym gartref yno byth ers hynny.

Mae’n gyffredin yn ein mysg fel Cymry i ddweud fod rhywun yn ‘eglwyswraig fawr’ neu’n ‘batus mawr’. A ydych yn ‘Wesla mawr’, â’r brodyr Wesley yn parhau i’ch ysbrydoli a’ch cynnal yn eich ffydd?

Na, nid yw John a Charles Wesley yn cynnal fy ffydd, ond byddaf weithiau yn cyfeirio atynt yn ysgafnfryd, fel hen ffrindiau, heb anghofio iddynt fod yn arwain adnewyddiad ysbrydol a phoblogeiddio, yn yr ystyr orau, yr emyn a’r emyn-dôn yn ystod eu cyfnod. Byddai Charles yn gwahodd llawer i’w gartref i wrando ar ei feibion talentog yn diddanu gyda’u cyngherddau ar yr harpsichord a’r piano.

Mae Eglwys Loegr a’r Methodistiaid yn Lloegr wedi cymryd camau (unwaith eto) tuag at uno. Petaech yn aelod yn Lloegr, a fyddech yn croesau uno o’r fath?

Buaswn yn falch o groesawu’r uno gyda’r Eglwys yng Nghymru. Ar y llaw arall, cofiaf imi ofyn i’r Parch R. S. Thomas unwaith, “Beth ddwedech chi taswn i’n dod at fwrdd eich cymun?” Ac atebodd yn sych: “Buaswn yn gwgu arnoch!” Ond, fel pob enwad arall, mae ganddynt broblemau i gael ficeriaid a gweinidogion cymwys.

Buaswn yn falch o gael ymuno yng ngwasanaethau’r Eglwys yng Nghymru, oni bai am y weinidogaeth sy’n ymddangos yn weddol denau i mi yn y Gymru Gymraeg. Wrth gwrs, rydan ni’n dioddef yr un problemau yn ein capeli. Caf fy siomi’n arw gan bregethwyr diddychymyg ac aneglur wrth ddarllen yr emynau a’r ysgrythur. Pam nad ydynt yn ymfalchïo yn eu neges? Onid oes neb yn eu cyfarwyddo i gyfathrebu yn glir?

Osian Ellis (llun Iestyn Hughes)

Mae eich gyrfa wedi’ch arwain at ddylanwadau eraill trwy gydweithio â chysylltiadau ehangach na’ch cefndir crefyddol Cymraeg. Sut ddylanwad fu hwnnw arnoch?

Credaf y gall cefndir crefyddol a chartrefol roddi sylfaen gref ar ein taith ddaearol. Cawn brofiadau difyr a dieithr wrth ddilyn ein gyrfa gerddorol, megis perfformio yn yr Offeren mewn eglwysi pabyddol yn yr Eidal a’r Almaen gyda’u creiriau hen a hynod – creiriau a fyddai’n ddychryn i hen Galfin o Gymro, ond mae’r hen bethau yn codi fy ysbryd a’m chwilfrydedd wrth inni ymddangos yn ne-ddwyrain Asia, Japan, yr India, Iran ac Israel. Efallai ei fod yn ystrydeb, ond mae’n siŵr fod Duw yn ehangu gorwelion ein profiad i ni ddarganfod pethau newydd. Onid oes yna rywbeth am hynny yn Llyfr Job?

A oes rhywbeth ynglŷn â Christnogaeth yn sydd yn creu anfodlonrwydd ynoch?

Un peth yn arbennig, gartref yn y capel, fydd yn fy mhoeni, sef darllen o’r Hen Destament. Er enghraifft, yn ddiweddar gofynnwyd imi ddarllen yn gyhoeddus bennod o Lyfr Josua, lle mae’n ymhyfrydu wrth ddarostwng eu gelynion. Meddai yn y 7fed bennod: ‘Bydd yr Arglwydd eich Duw yn darostwng y cenhedloedd hyn o’ch blaenau … ni all unrhyw un eich gwrthsefyll nes i chwi eu dinistrio.’ Meddai wedyn: ‘Rhoddais ichwi wlad nad oeddech wedi llafurio ynddi, a chawsoch drefi i fyw ynddynt’ a.y.y.b. – a dyma’r wobr a gafwyd am ysbeilio’r dinasoedd a chymryd drosodd y tai a’r tir ffrwythlon oddi ar eu gelynion. Rwy’n cydnabod mai fel yna oedd hi drwy Ewrop gyfan fil a dwy fil o flynyddoedd yn ôl, a chafodd y Brythoniaid eu hel o’r tir gan y Sacson, yr Almaenwyr, y Daniaid, y Vikings a’r Normaniaid. Ac mae’r Israeliaid yn dal i wneud hynny yn Jerwsalem a Thir y Meddiant, sef hel pobl Palesteina o’u cartrefi, meddiannu a dwyn eu tir.

A oes yna gyfansoddwyr arbennig sydd wedi cael dylanwad arnoch neu hyd yn oed wedi dyfnhau neu ehangu eich ffydd?

 Er imi weithio llawer gydag Alun Hoddinott a William Mathias, bûm yn gweithio’n amlach, yn hirach ac yn fwy clòs gyda Benjamin Britten – o 1959 hyd ei farw yn Rhagfyr 1976. Cyfarfûm ag ef gyntaf yn Eglwys Gadeiriol Babyddol Westminster pan oeddwn yn perfformio gyda chôr hogiau’r eglwys ei ‘Ceremony of Carols’ gyda chyfeiliant i’r delyn. Mae’r awyrgylch dyrchafol yn fyw iawn i mi o hyd. Roedd yn amlwg ei fod wedi ei blesio ac fe’m gwahoddodd i berfformio yn ei ŵyl flynyddol ym Mehefin yn Aldeburgh ar bwys traethau oer Suffolk.

Doedd o ddim yn eglwyswr mawr yn yr ystyr ffurfiol ond fe sgrifennodd weithiau crefyddol rhyfeddol megis y Sinfonia da Requiem (i gerddorfa) er cof am ei rieni, ac, wrth gwrs, y War Requiem anfarwol yn 1962 ar gyfer ailadeiladu Eglwys Gadeiriol Coventry a oedd wedi ei dinistrio yn ystod y Rhyfel. Defnyddiodd gerddi rhyfel Wilfred Owen a geiriau Lladin y Requiem. Mae’n siŵr fod yna fwy na ‘dawn a champ’ tu ôl i weithiau fel yna. Ac mae bod yn rhan o weithgarwch creadigol o’r fath yn awgrymu fod cael ‘profiadau’ fel hyn yn golygu ‘profiad crefyddol neu ysbrydol’ hefyd.

Mae digon o dystiolaeth fod bywyd o brofiadau dylanwadol yn gyfwerth â ‘phrofiad ysbrydol sydd yn newid bywyd’.

Ymddengys bod y recordiad o’r Requiem wedi gwerthu mwy nag unrhyw record glasurol, sydd yn gamp, os nad ‘gwyrth’ – yn mhob ystyr! Roedd yna gerddorfa fawr yn cyfeilio i’r côr mawr, côr hogiau ac organ, a deuddeg mewn grŵp bach o offerynwyr (a minnau ar y delyn) yn cyfeilio i’r tenor, Peter Pears, a’r bas, Fischer-Dieskau, a ganai eiriau dwys Wilfred Owen. Roedd yna arweinydd gyda’r côr a’r gerddorfa, a Britten yn ein harwain ninnau. Dywedais wrtho, yn ystod rhyw egwyl, fod y gwaith yn wych a rhyfeddol, ac atebodd yntau mewn amheuaeth: “Do you really think so?” Roedd ysbryd gwylaidd yn Britten, fel ym mhob gwir artist. Wrth gwrs, roedd o’n dioddef yn arw wrth glywed meidrolion fel ni’n ymgodymu am y tro cyntaf â’r miwsig newydd ac yntau’n gwybod sut y dylai swnio. Wedi’r ‘Amen’ olaf, distaw, ar ddiwedd y perfformiad, gwelais o’n troi at ei gyfaill Peter Pears wrth f’ymyl, ac wedi’r holl amheuon, meddai’n syml: “Well, it worked, didn’t it?” Digon didaro! Roedd y gwaith yn llwyddiant, a’r wyrth wedi ei chyflawni! Ond nid ymffrost.

Gofynnodd imi wedyn a fyddwn yn barod i ganu’r delyn mewn opera newydd – A Church Parable. Dim ond saith o offerynwyr oedd ei angen, ac os byddwn yn fodlon byddai’n sgrifennu gyda thelyn yn eu mysg. Opera o ryw awr i’w pherfformio mewn eglwys, a ninnau’n cael ein gwisgo fel mynachod! Roedd y gynta mor llwyddianus fel y cyfansoddodd ddwy arall, Burning Fiery Furnace a The Prodigal Son. Byddem yn eu perfformio mewn eglwysi ym Mhrydain a’r Cyfandir. Roedd teithio Ewrop fel mynach Cymraeg oedd yn hen gyfarwydd â’r Mab Afradlon a Daniel yn y Ffwrn Dân yn adnewyddu rhywbeth o’m gorffennol, wrth gwrs, er bod yr iaith yn wahanol, yn tarddu o ryw ddyfnder ynof.

Wedi hynny, sgrifennodd ar fy nghyfer Suite for Harp yn 1969 – pum symudiad, a’r olaf yn fyfyrdod ar y dôn St Denio (Joanna yn ein llyfrau ni) fel cyfarchiad arbennig i mi, a’r emyn a’r dôn yn cryfhau’r gwreiddiau ynof, er na allaf ei fynegi na’i ddeall yn iawn.

Gregynog, Tregynon, ger y Drenewydd, Powys.
Llun: Iestyn Hughes

Daeth wedyn, gyda llaw, i Gregynog gyda Peter Pears ym 1972 tra oeddwn i yno’n Gymrodor. A hwnnw oedd ei gyngerdd olaf ond un cyn iddo fynd yn wan a methedig, ac ni allai ganu’r piano mwyach. Gofynnodd i mi gymryd ei le fel cyfeilydd i Peter Pears (efallai na hoffai’r syniad o ddefnyddio pianydd arall, neu – does bosib! – teimlai y buaswn yn gofalu amdano’n well na neb arall ac yn ei gadw rhag llithro ar balmant y dref). Buom yn teithio ein dau ar y Cyfandir ac yn yr Unol Daleithiau, a chyfansoddi ambell ddarn newydd i ni eu canu. Gallwch feddwl bod yr anturiaethau hyn yn syfrdanol i hogyn o wlad Llŷn. Bu dylanwad Britten yn fawr arnaf a siom oedd methu mynd i’w angladd yn Eglwys Aldeburgh yn 1976 (bu farw ar 4 Rhagfyr) gan fy mod ym Merlin ar y pryd, ond fe aeth fy niweddar wraig Rene a’n mab Tomos i’n cynrychioli.

Rydw i wedi siarad braidd yn hir am Benjamin Britten, ac fe welwch y bu ei ddylanwad yn drwm arnaf a’i fod wedi ehangu fy ngorwelion. Ond eto, ni allaf ateb eich cwestiwn a yw hynny wedi cryfhau fy ffydd, ond fe wn na allwch fyw a bod yng nghwmni cerddorion mawr, awyrgylch cysegredig a mannau sanctaidd heb ymdeimlo â seiniau a nodau sy’n dod â chi i ymylon ‘arall fyd’. Yr un byd â John a Charles Wesley, gobeithio?

Diolch o galon am sgwrs ddiddorol. Mae wedi bod yn bleser gwrando arnoch, Osian, a diolch am rannu eich atgofion a’ch profiadau. Mae thema a stori fawr yn eich bywyd, a diolch am rannu mor agored efo darllenwyr Agora. Ymlaen i’r 100!