Archif Awdur: Golygydd

E-fwletin 23 Ionawr 2022

“After my father died, my sister and brother and I decided to sell the old house, the one we grew up in. It was hard to do, but in a way, it would have been harder to keep on. Empty most of the time, just a holiday home, accumulating dust and cobwebs and melancholy.”  The Kashmir Shawl; Rosie Thomas.

Yn wahanol iawn i’r teulu uchod, araf iawn a chyndyn fu’r teulu Cristnogol ers tro i ollwng gafael ar yr eiddo a etifeddwyd ganddo, ac y mae’r ffaith mai ystâd a chyflwr eu hadeiladau sy’n gwasgu fwyaf ar yr eglwysi, bellach, ac yn creu’r diflastod pennaf iddynt,  yn bradychu eu methiant truenus i gofleidio’r ddoethineb a welir ym meddylfryd y teulu uchod, sydd hefyd, wrth gwrs, yn ymddangos yn llinyn reit amlwg a chanolog wir, yng ngwead bywyd a dysgeidiaeth Iesu.  

Ymddengys mai peth cymharol ddiweddar yn ein hanes yw’r methiant hwn, un na wyddai’n hynafiaid fawr ddim amdano, oherwydd gwelir yn glir yn y dogfennau a luniwyd ganddynt wrth sefydlu eglwysi a chodi capeli wedyn, iddynt ddarparu cyfarwyddyd, manwl iawn ar adegau, ynghylch dwyn yr achosion hyn i ben. Yr oedd y posibilrwydd hwnnw’n beth real iawn iddynt ac yn ôl pob tystiolaeth, yn rhywbeth nad ofnent. Yn wir, byddai’n briodol gofyn, i ba raddau yr oedd hyn yn ddisgwyliedig, os nad yn beth i’w groesawu ganddynt?  

Cofiwn mai arloeswyr mentrus ac anturus oeddent, yn torri tir newydd yn gyson a hynny’n ddi-amau ar sail eu ffydd ddi-ysgog yn Iesu, a ddysgodd iddynt yr angen i farw er mwyn byw, i golli er mwyn ennill, i docio er mwyn tyfu, i roi er mwyn derbyn ac i ildio er mwyn cael. Eilbeth i Iesu, (â hynny o bell ffordd hefyd,) a chwbl wasnaethgar iddo oedd popeth arall yn eu golwg, boed gapel neu gredo, ddehongliad Ysgrythurol neu bwnc o athrawiaeth, strwythur eglwysig neu gyfundrefn enwadol. Pethau y byddai’r eglwys fyw ac effro i alwad Duw, yn eu gweld fel adnoddau gwerthfawr, naill ai, i gydio ynddynt a’u mabwysiadu neu lyffetheiriau i’w datod a’u gollwng, ar gyfrif eu amherthnasedd i’w gwaith a’i chenhadaeth.  

Bu’n aeaf di-ollwng ar ein heglwysi ymhell cyn dyddiau’r pandemig a gwyddom, ond yn rhy dda, am effeithiau dinistriol yr hirlwm arnom fel Cristnogion, heb sôn ei wasgfa ar fywyd y byd, yn gyffredinol. Does dim angen cloddio’n ddwfn y diwrnodau hyn, i ganfod stori neu newydd i’n tristáu a’n diflasu’n lân.  Eto, er garwed y gaeaf, ofer synied amdano’n nhermau’r dinistriol, yn unig.

Un o arwyddion gobeithiol y cyfnod diweddar yw gweld nifer cynyddol o eglwysi’n ymwrthod â’r dybiaeth honno fu mor gyffredin yn ein plith dros gyfnod rhy hir o lawer, sef mai pennaf dasg yr eglwys yw gwarchod ei hunan a hynny’n ddieithriad ar draul esgeuluso’i galwad i ddilyn Crist yn y gwaith o achub y byd. Lloches llwch a chartref corrynod fuont ers tro a magwrfa ddiogel i ddiflastod.

 

E-fwletin 16 Ionawr, 2022

                                                     CHWEDL

                            Y PRINS, Y PRIF A’R PENCAMPWR

Dychmygol yw’r cymeriadau. Damweiniol yw unrhyw debygrwydd i sefyllfa gyfoes.  

(Seiliedig ar Luc 18:25 “y mae’n haws i gamel fynd trwy grau nodwydd nag i’r cyfoethog fynd i mewn i deyrnas Dduw”).

Cytunodd y tri ei bod hi’n bwysig eu bod nhw’n gefn i’w gilydd yn wyneb bygythiadau i’w henw da. Wedi’r cyfan roedd sawl ‘sefydliad’ yn simsanu a sawl teulu yn rhagweld trafferthion ar y gorwel. “Mae’n siŵr dy fod ti’n chwysu wrth feddwl am beth allai ddigwydd”, meddai Prif wrth Prins. “Ddim o gwbl!” oedd yr ateb annisgwyl. “Ti’n gweld, fedra i ddim chwysu.” “Anlwcus wyt ti,” meddai Pencampwr, “fod yr helynt yma wedi dod i’w benllanw ar flwyddyn go sbesial i Mama. “Sbesial ?” Edrychodd Prins arno’n ddryslyd. “Be’ sy’n sbesial am leni? Rhaid cyfadde’ …” Torrodd Prif ar ei draws “Paid cyfaddef i ddim. Dyna’r peth ola’ ddylet ti ei wneud. Dweda gelwydd. Mae’n ddigon hawdd”.

“Mynd i ddweud oeddwn i”, aeth Prins rhagddo, “nad yw ngho’ i cystal ag y bu pan oeddwn i’n iau”. “Dwi’n cydymdeimlo’n fawr,” meddai Pencampwr. “Mae twyll mewn côf. Ac wedi’r cyfan gan dy fod ti’n dod o gefndir mor freintiedig fyddai celwydd gwyn yn ddim byd ond ‘lying in state’ fel dywed y Sais.” Chwerthodd y tri yn aflywodraethus.

Prif oedd y cynta’ i sobri. “Paid a’m hatgoffa i,” meddai’n floesg o gofio i rhywbeth anfaddeuol ddigwydd dan ei gronglwyd pan oedd cymeriad arall o deulu Prins yn gorwedd mewn hedd a’i gorff i’w gladdu trannoeth. “Fe sgrifenna i air o ymddiheuriad,” meddai. “Does dim raid i’r ymddiheuriad fod yn ddidwyll. Fe fydd rhyw ffug-ymddiheuriad yn ddigon r argyhoeddi’r hen werin gyffredin ffraeth.” Cytunodd y tri y byddai hynny’n ddigonol.

“Yr unig ddrwg efo dweud celwydd,” meddai Prins yn athronyddol, “yw fod yn rhaid cofio pa gelwydd a ddywedwyd.” “O ie! Y llun ‘na ohonoch chi’ch dau …” “Sgen i ddim co’ mod i yno o gwbwl. Dwi’n dweud wrthych chi fechgyn, mae twyll mewn côf”. “Ar ôl dy bres di mae hi.” “Sori …” “Ti ‘di wneud o eto; ymddiheuro.” “Na, na. Cam- glywed wnes i. Ddylies i dy fod ti wedi dweud mai ar ôl fy mrêns i oedd hi.” Dyna’r peth ola’ roedd hi’n ei chwennych.

“Ti sy’n dod allan ohoni orau,” meddai Prif wrth y Pencampwr. “Mae un Barnwr wedi dyfarnu o dy blaid ti.” “Wel, rhyw fistêc bach oedd o. Ticio’r bocs anghywir. Ac nid fi wnaeth y mistêc. Un o’r gweision cyflog oedd ar fai. Fedrwch chi ddim cael y staff y dyddie yma.” “Ond ydio’n pigo dy gydwybod di …” “Paid â sôn am bigiadau a brechiadau. Ar egwyddor dwi ddim yn credu yn y nonsens gwyddoniaeth iechyd ‘ma.” “Egwyddor !” meddai Prif. “Ry’ ni ar dir peryglus iawn yn sôn am egwyddor. Ddweda i wrthych chi be’ wna i hogia bach. Ddaw neb i wybod. Fe drefna i barti yn yr ardd gefn acw; codi gwydryn i ddweud ‘Iechyd da!”

Ac felly bu.

Gwirfoddoli

Cristnogaeth 21

Eisiau dod yn rhan o’r tîm? Eisiau gwneud gwahaniaeth?

Galwad am wirfoddolwyr!!

Mae C21 yn elusen sy’n cynnig llwyfan i ddehongliadau radical, rhyddfrydol a blaengar o’r ffydd Gristnogol a thrwy hynny rydym yn hwyluso trafodaeth gyhoeddus a myfyrdod personol ar agweddau o Gristnogaeth heddiw.

Rydym yn awyddus i ehangu’r tîm sy’n cynorthwyo ei gilydd i arwain a datblygu’r elusen. Rydym yn chwilio yn benodol am unigolion sydd â sgiliau da ym maes technoleg gwybodaeth i roi arweiniad a chefnogaeth i’r swyddogion a’r Pwyllgor Llywio. Byddai sgiliau yn y maes clyweledol hefyd o fantais. Does dim tâl ond fe anrhydeddir unrhyw gostau perthnasol.

Os ydych chi’n meddwl y gallech gyfrannu at ddatblygiad C21 yn y modd hwn neu mewn ffyrdd eraill, mae croeso i chi gysylltu â ni drwy’r manylion cyswllt canlynol:

Cristnogaeth21@gmail.com                   07966 936297

www.cristnogaeth21.cymru

 (Elusen gofrestredig: 1011618).

 

E-fwletin Ionawr 9fed, 2022

Yr Anwylyd

Yn ôl y calendr eglwysig heddiw yw Sul coffau Bedydd Iesu Grist. Fel mae’n digwydd, mae gen i oedfa fedydd wedi ei threfnu ar gyfer heddiw. 

Mae bedydd, fel troad y flwyddyn, yn adeg o ddechrau newydd, ac hefyd i wneud addunedau. Ac mewn oedfa fedydd fe’n hanogir i gofio ac ail-ymrwymo i’r addunedau a wnaethom naill ai adeg ein bedydd ni’n hunain neu wrth gael ein derbyn yn aelodau mewn eglwys.

Yn ôl efengyl Luc roedd Ioan Fedyddiwr yn ‘cyhoeddi bedydd edifeirwch yn foddion maddeuant pechodau’. Doi pobl allan ato i’r anialwch i wrando arno ac i gael eu bedyddio ganddo. Yn Luc 3. 21-22, un o’r darlleniadau swyddogol ar gyfer heddiw, cawn hanes yr olaf o’r rhain, sef Iesu, mab i saer o Nasareth.

Mae Luc yn dweud wrthym ar ôl i Iesu gael ei fedyddio ‘agorwyd y nefoedd a disgynnodd yr Ysbryd Glân arno .. a daeth llais o’r nef: “Ti yw fy Mab, yr anwylyd; ynot ti yr wyf yn ymhyfrydu.”’ Byddai rhai wedi holi efallai beth oedd i gyfrif am y fath anrhydedd. Nid yw Iesu wedi dechrau ar ein weinidogaeth hyd yma, ac eto mae Duw yn ei garu, mae’n ymhyfrydu ynddo fel ei anwylyd.

Yr ydym ninnau wedi ein creu ar lun a delw Duw, ac fel Iesu Grist, ry’ ni’n aelodau o’r teulu dynol, yn blant i Dduw, yn rhai y mae Duw yn ein caru. Fe fyddwn ni weithiau yn ceisio ennill ffafr a chariad Duw, efallai trwy wneud addunedau ar ddechrau blwyddyn i weddïo’n amlach neu ddarllen y Beibl yn fwy mynych, Ond tra bo hynny’n mynd i fod yn help i’n bywyd defosiynol bydd Duw yn dal i’n caru ni ac yn ymhyfrydu ynom. Dyna yw rhyfeddod cariad Duw tuag atom.

Mae’n anodd dirnad y fath gariad di-amod, yn enwedig pan fod ein cariad ni at eraill mor ynghlwm wrth amodau! Ond fe fyddai’n llesol i ni yn ysbrydol, yn feddyliol ac yn gymdeithasol petae ni’n gwneud ymdrech eleni i gofio bod Duw yn ei gariad yn ymhyfrydu ynom. Nid oes dim ry’ ni wedi ei wneud na’i ddweud yn y flwyddyn a aeth heibio, na dim a wnawn nac a ddywedwn yn y flwyddyn newydd yma yn mynd i newid dim ar hynny.

Gadewch i ni felly ddiolch i Dduw am iddo ein caru, ac am iddo ymhyfrydu ynom. Boed i ni gael y nerth i fyw ein bywydau yng ngwres y cariad hwnnw, ac ymdrechu i’w rannu gydag eraill ar ein taith drwy’r flwyddyn.

E-fwletin 2 Ionawr, 2022

Gwyrdroi Hanes?

Rydym eisoes wedi cyhoeddi dwy erthygl deyrnged i’r diweddar Desmond Tutu yn y cylchgrawn Agora ar wefan Cristnogaeth 21 (gweler y ddolen isod). O gofio dylanwad aruthrol y cyn-Archesgob, go brin y byddwch yn synnu gweld mai dyna drywydd yr e-fwletin hwn hefyd. Ond y tro hwn, ceisio edrych y tu hwnt i’r teyrngedau y byddwn, er mwyn gweld beth yw’r her i ni fel Cristnogion heddiw yng ngwaddol geiriau a gweithredoedd Tutu.

Teimlad chwithig a dweud y lleiaf oedd darllen y negeseuon o gydymdeimlad gan rai o arweinwyr gwledydd y Gorllewin, gan wybod pa mor ddeifiol y bu’r Archesgob yn ei feirniadaeth ohonynt. I rai, roedd canmol safiad Tutu dros hawliau dynol fel pe bai’n gyfle i ail-ysgrifennu hanes, drwy anwybyddu ei eiriau miniog ar adegau.

Mynnodd Barack Obama ei alw’n “fentor a chwmpawd moesol” iddo, heb gyfeirio o gwbl at y cyhuddiad difrifol gan Tutu fod defnydd yr Unol Daleithiau o awyrennau drôn yn tanseilio eu holl foesoldeb mewn modd annynol.

“Caiff ei gofio am ei arweiniad ysbrydol”, meddai Boris Johnson. Eto, daeth llywodraeth gwledydd Prydain dan y lach ganddo ar sawl achlysur.

Yn 1989, tra ar ymweliad â Birmingham, cyfeiriodd yn ddi-flewyn-ar dafod at annhegwch y sefyllfa lle mae nifer anghyfartal o bobl dduon mewn carchardai yn y gwledydd hyn. Bu’n feirniadol iawn o Tony Blair, Theresa May, David Cameron a Boris Johnson yn eu tro am iddyn nhw wrthod gweithredu sancsiynau masnachol yn erbyn Israel oherwydd eu bod yn gorthrymu’r Palestiniaid, a disgrifiwyd hynny gan Tutu ei hun fel ffurf ar apartheid. Cythruddwyd yr Israeliaid pan aeth ati i gymharu tynged yr Arabiaid ar y Llain Orllewinol ac yn Gaza â dioddefaint y bobl dduon yn Ne Affrica. Mynegodd wrthwynebiad chwyrn i benderfyniad Donald Trump i gydnabod Jerwsalem fel prifddinas Israel.

Yn aml iawn, mae’r sawl sy’n beirniadu llywodraeth Israel am gam-drin y Palestiniaid mewn perygl o gael ei alw’n wrth-Semitig. Roedd Tutu, fodd bynnag, yn gwbl deg gyda’r ddwy ochr, yn galw ar y Palestiniaid i gydnabod gwladwriaeth Israel, tra ar yr un pryd yn mynnu bod Israel yn cydnabod hawl y Palestiniaid i’w llywodraeth a’u gwlad eu hunain.

Ymhlith ei rinweddau niferus, roedd ei ddewrder a’i barodrwydd i sefyll dros y gwirionedd, costied a gostio. Galwodd am i Tony Blair a George W. Bush gael eu rhoi ar brawf yn yr Hague am droseddau rhyfel yn dilyn y rhyfel anghyfreithlon yn Irac, a gwrthododd ymddangos mewn uwchgynhadledd ar gyfer arweinwyr y byd yn Johannesburg pan glywodd  y byddai Blair yn gyd-siaradwr.

Ar ddechrau blwyddyn fel hyn, mae’n weddus ein bod yn ymateb i her barhaus Desmond Tutu i sefyll dros y gwir. Wrth ystyried beth yw ei waddol i ni heddiw, bydded i ni gydnabod ein dyletswydd fel eglwysi i godi ein llais yn groch ble bynnag y gwelwn ni anghyfiawnder. Gallwn fod yn gwneud hynny gyda geiriau Tutu yn canu yn ein clustiau: “Mae’r sawl sy’n dewis bod yn ddi-duedd mewn sefyllfa o anghyfiawnder wedi dewis ochri gyda’r gormeswr.”

(Medrwch ddarllen y ddwy erthygl am Desmond Tutu drwy glicio YMA)

Blwyddyn Newydd Dda i chi i gyd

 

Yn dawnsio o flaen yr allor

Yn dawnsio o flaen yr allor

Go brin fod Cân Nadolig Simeon wedi bod yn fwy addas i neb erioed nag yr oedd i Desmond Tutu drannoeth y Nadolig, ‘Yn awr yr wyt yn gollwng dy was yn rhydd, O Arglwydd, mewn tangnefedd, yn unol â’th air, oherwydd mae fy llygaid wedi gwedd dy iachawdwriaeth’ (Luc 2:29). Heb wybod am amgylchiadau ei farwolaeth yn 90 oed, fe fyddai Tutu wedi marw gyda gwên, fel y llun ar glawr ei gyfrol An African Prayer Book. Nid gormodiaith yw dweud, o fewn ychydig oriau i’w farwolaeth, yr oedd y wasg, llywodraethau ac arweinwyr eglwysig ledled byd yn galaru. Ond ni fyddai Tutu ei hun yn gweld ei farwolaeth fel testun galar.

Cyfrol fechan iawn yw ei lyfr gweddi Affricanaidd – prin 135 o dudalennau sydd iddi. Fe’i hargraffwyd ar bapur rhad a’i chyhoeddi gan Hodder & Stoughton am £7.99 yn 1995. Mae’r detholiad o weddïau wedi eu dewis gan Tutu (gan gydnabod cymorth dau arall) i gynrychioli hen, hen etifeddiaeth Gristnogol Affrica, o dystiolaeth Seimon o Gyrene drwy arweinwyr cynnar yr eglwys fel Awstin, Origen a Cyprian, ac i eglwysi hynaf y byd fel Ethiopia a’r Aifft. Mae’r detholiad hefyd yn cynnwys caneuon y caethweision, fel ‘There is a balm in Gilead’ a ‘Go down, Moses’, yn ogystal â nifer o weddïau gan y di-nod a’r anhysbys, fel gweddi’r pysgotwr neu weddi’r fam yng ngolau’r tân i’w theulu. Mae’n ddetholiad gan bobol o wahanol gefndiroedd a lliw a thraddodiadiadau o nifer o wledydd y cyfandir. Mae Desmond Tutu wedi ysgrifennu cyflwyniad pwysig, ac mae yna hefyd gyflwyniad i bob un o’r chwe adran yn y gyfrol ynghyd ag adnodau o’r Beibl sy’n sylfaen ac yn ffynhonnell gyson i weledigaeth Desmond Tutu.

O’r holl lyfrau ac erthyglau sydd wedi eu hysgrifennu ganddo ac amdano, efallai mai dyma’r gyfrol yr oedd ef fwyaf balch ohoni oherwydd iddo ymhyfrydu mewn etifeddiaeth mor hen a chyfoethog. Fe allwn ninnau, Gristnogion digon di-liw’r Gorllewin, ychwanegu mai dyma’r cyfandir sydd wedi cyfrannu fwyaf i’r dystiolaeth Gristnogol yn ein dyddiau ni.

Dyma ychydig ddyfyniadau o ragarweiniad y gyfrol, sy’n dweud llawer am Desmond Tutu ei hun, ei gred, ei dystiolaeth a’i gyfraniad.

We are made to live in a delicate network of interdependence with one another, with God and with the rest of God’s creation.

All life is religious, all life is sacred, all life is of a piece.

There is nothing you can do that will make God love you less. There is nothing you can do to make God love you more. God’s love for you is infinite, perfect and eternal. Tremendous stuff.

Dyna fynegiant o’i Gristnogaeth gynhwysfawr o’r Duw sydd â’i gariad yn ddiamod ac yn ddiderfynau. Dyma’r neges radical a dewr mewn byd rhanedig sydd wedi ei wneud yn llais proffwydol ein dyddiau ni .

Dim ond tri dyfyniad o’i waith ei hun sydd ganddo yn y gyfrol, ac mae un ohonynt yn ddienw! Mae’r cyfraniad dienw yn rhan o wasanaeth a gynhaliwyd ym mis Mai 1994 i nodi dechrau newydd a llywodraeth newydd yn Ne Affrica, a Mandela yn arlywydd. Tutu a Mandela oedd yn bennaf cyfrifol am y gwasanaeth, ond Tutu a glwir yn y geiriau hyn:

Fe fuom yn ymladd yn erbyn ein gilydd: bellach rydym yn cymodi er mwyn ymladd gyda’n gilydd; roeddem yn credu ei bod yn iawn i ni wrthwynebu ein gilydd: bellach rydym yn cymodi i ddeall ein gilydd; buom yn difoddef grym trais: bellach rydym yn cymodi i rym goddefgarwch. Buom yn codi rhwystrau rhyngom â’n gilydd: bellach fe geisiwn adeiladu cymdeithas cymod. Rydym wedi dioddef y gwahanu na lwyddodd i gyflawni dim: bellach rydym mewn cymod i gyflawni bod ynghyd. Roeddem yn credu mai gennym ni yr oedd y gwirionedd: bellach fe wyddom mai’r gwirionedd sy’n ein gwneud yn un. Rydym wedi ein cymodi i’r dyfalbarhad a’r amynedd sy’n gwneud heddwch; i’r tryloywder a’r tegwch sy’n gwneud cyfiawnder; i’r maddeuant a’r adferiad sy’n adeiladu harmoni; i’r cariad a’r ailadeiladu a fydd yn dileu tlodi a gwahanfuriau; i’r profiad o adnabod ein gilydd sy’n gwneud mwynhau ein gilydd yn bosibl; i rym ysbrydol yr un Duw – a’n gwnaeth o un cnawd ac un gwaed – sy’n ein caru.

Desmond Tutu oedd ‘proffwyd dymchwel apartheid’ ac un o arweinwyr pwysicaf (ond nid yr unig un o bell ffordd – bu eraill o’i flaen ac a ddylanwadodd arno) yr eglwysi a’r frwydr fyd-eang yn erbyn y gyfundrefn apartheid ym mhob rhan o’r byd, gan gynnwys yn arbennig frwydr y Palestiniaid. Fe ddaeth i Gymru sawl gwaith i ddangos gwerthfawrogiad o waith y mudiad gwrth-apartheid yn ein plith. Er iddo fod mewn swyddi dylanwadol oedd yn rhoi cyfle iddo godi ei lais, fel esgob ac archesgob, ac er iddo ennill clod a gwobrau fel Gwobr Heddwch Nobel, dewis uniaethu ei hun yn llwyr â thlodi ac amgylchiadau ei bobl a wnaeth. Pan oedd yn Esgob Johannesburg yr oedd yn byw yn ei gartref yn Soweto ar gyrion y ddinas yn hytrach nag ym ‘mhalas yr esgob’. Roedd Soweto, wrth gwrs, yn symbol i’r byd o ormes apartheid.

Tutu a Mandela oedd yn gyfrifol am greu’r cyfnod pwysig o ‘iacháu ein gorffennol’ wedi apartheid drwy gyfrwng y Comisiwn Gwirionedd a Chymod, 1995. Tutu oedd Cadeirydd y Comisiwn ac fe gyhoeddwyd saith cyfrol swmpus o waith y Comisiwn dros wyth mlynedd. Fe fu’r gwaith yn faich ac yn alar i Tutu wrth glywed am yr hyn oedd wedi digwydd yn ystod y cyfnod tywyll. Mae llun ohono yn ystod sesiwn o’r Comisiwn yn gorwedd ar wastad ei gefn wedi blino’n gorfforol ac yn emosiynol o fod wedi clywed tystiolaeth mor drist a dirdynnol. Bu ei ddylanwad yn allweddol yn sicrhau na fyddai’r cyfnod yn dilyn apartheid yn llithro i ryfel cartref yn Ne Affrica.

Roedd llawenydd a hiwmor ffydd Tutu yn ddigon i’w gadw ef a’r eglwys rhag anobaith. Os oedd yn clywed fod yna rai yn y gynulleidfa yn Cape Town neu Johannesburg fel ysbïwyr yn chwilio am achos i’w ddwyn yn ei erbyn a’i arestio – boed o’r llywodraeth apartheid neu, yn ddiweddarach, lywodraeth yr ANC – yr oedd Tutu yn gwneud yn siŵr y byddai’r addoli’n llawn llawenydd, heb falais na chasineb. Roedd hyn yn aml yn golygu bod yr Arch(esgob) yn dawnsio o flaen yr allor gyda’r côr. Gwên ddewr, gadarn, broffwydol oedd gwên a llawenydd Desmond Tutu. Roedd yn dewis ‘bod yn glown’ a oedd yn barod i ddioddef dros ei Waredwr.

Mae llawer ohonom yn falch o gael dweud i ni gyfarfod Desmond Tutu. Fe gefais innau gyfle i gael sgwrs ag ef i HTV yng Ngŵyl Teulu Duw (1986) ac fe gafodd Arwyn, yr ieuengaf o dri o blant teulu o Gapel y Groes, Wrecsam, gyfle i gyflwyno Beibl Cymraeg iddo. Ni fedraf gofio’n fanwl beth oedd ymateb Tutu. Wrth ei dderbyn, fe ddywedodd fod ‘pobl enfys Duw’ nid yn unig yn cyfeirio at Dde Affrica ond at yr eglwys hefyd, a bod y Beibl Cymraeg a Chymru yn rhan o’r enfys honno.

Geiriau a welir ar ddiwedd cyflwyniad Tutu i’w gyfrol An African Prayer Book ac a ddyfynnir hefyd yn y testun ei hun yw geiriau Awstin Sant o Affrica:

Fe fydd y cyfan yn Amen ac yn Halelwia:
fe orffwyswn ac fe welwn,
fe welwn ac fe fyddwn yn gwybod,
fe fyddwn yn gwybod ac fe garwn,
fe garwn ac fe folwn –
wele’r diwedd na fydd yn ddiwedd.

Ac yn Desmond Tutu mae’r weddi’n troi yn gân a’r gân yn ddawns a’r ddawns yn ddathliad o gariad Duw yng Nghrist.

PLlJ
Gweler hefyd adroddiad llawn Emlyn Davies o’r ymateb byd-eang i farwolaeth Desmond Tutu.

“Mentor, ffrind a chwmpawd moesol.”

“Mentor, ffrind a chwmpawd moesol.”

Teyrngedau i’r diweddar Desmond Tutu

Adroddiad Emlyn Davies

Drannoeth marwolaeth Desmond Tutu, roedd y wasg Brydeinig yn hael eu teyrngedau iddo, a’r tudalennau blaen yn llafar eu hedmygedd. “Collodd y byd un o amddiffynwyr mwyaf hawliau dynol” meddai’r Guardian, a disgrifiodd y Daily Telegraph ef fel “un o gewri’r frwydr gwrth-apartheid”. I’r Daily Mirror roedd yn “eicon o heddwch,” ac yn un a fedrai “swyno arweinwyr y byd gyda’i gynhesrwydd a’i chwerthiniad heintus.” Dewisodd papur newydd yr i ei ddisgrifio mewn dau air cryno: “Cawr moesol”.

“Offeiriad gwrthryfelgar De Affrica” oedd pennawd y deyrnged gan y BBC ar eu gwefan newyddion, gan fynd ymlaen i ychwanegu “Llwyddodd ei wên a’i bersonoliaeth anorchfygol i ennill ffrindiau ac edmygwyr iddo ledled y byd.” Mae’r deyrnged yn tanlinellu dylanwad arweinwyr eglwysig croenwyn arno’n fachgen ifanc, yn enwedig rhai fel Trevor Huddleston, oedd ei hun yn un o wrthwynebwyr mwyaf apartheid. Pwysleisir hefyd y byddai Tutu’n arfer dweud mai cymhellion crefyddol oedd ganddo, ac nid gwleidyddol.

Llun: Wikipedia

Llun: Wikipedia

Mae’n addas iawn bod y deyrnged hon gan y BBC yn defnyddio sawl enghraifft i bwysleisio annibyniaeth barn Desmond Tutu, ac ambell un o’r enghreifftiau yn peri i rai carfanau deimlo’n bur anesmwyth, siŵr o fod. Ym mis Ebrill 1989, bu’n ddeifiol ei feirniadaeth o’r ffaith bod llawer gormod o bobl dduon mewn carchardai ym Mhrydain. Yn ddiweddarach, cythruddodd yr Israeliaid pan aeth ar bererindod i Fethlehem adeg y Nadolig, a mynd ati i gymharu tynged yr Arabiaid ar y Llain Orllewinol ac yn Gaza â dioddefaint y bobl dduon yn Ne Affrica.

Yn 2017, daeth Aung San Suu Kyi dan y lach pan gafwyd datganiad gan Tutu yn gresynu bod un a gai ei chydnabod fel symbol o gyfiawnder yn arwain gwlad lle roedd y lleiafrif Mwslemaidd yn wynebu hil-laddiad.

Yn yr un flwyddyn, mynegodd wrthwynebiad i benderfyniad Donald Trump i gydnabod Jerwsalem fel prifddinas Israel. “Mae Duw yn wylo,” meddai, “o ganlyniad i weithred mor ymfflamychol a gwahaniaethol.”

I droi at y teyrngedau o ffynonellau eraill, mae’n ddiddorol gweld sut mae arweinydd ei wlad ei hun yn gweld colli Tutu. Yn ei deyrnged ef, dywedodd yr Arlywydd Cyril Ramaphosa fod ei farwolaeth yn cloi pennod arall o brofedigaeth yn hanes ei wlad, wrth iddynt ffarwelio ag un o’r ffigurau amlycaf o blith y genhedlaeth a fu’n gyfrifol am saernïo’r Dde Affrica newydd, rydd. “Roedd Desmond Tutu yn wladgarwr heb ei ail”, meddai, “ac yn arweinydd o egwyddor a oedd yn ymgorfforiad o’r gwirionedd Beiblaidd bod ffydd heb weithredoedd yn farw.”

Cyfeiriodd at ei ddeallusrwydd a’i allu rhyfeddol, a’i benderfyniad di-ildio yn wyneb grymoedd apartheid, ond pwysleisiodd ei fod hefyd yn ŵr tyner ei dosturi tuag at y rhai a oedd wedi dioddef gormes, anghyfiawnder a thrais o dan apartheid, a’i fod yn dal i deimlo poen y rhai bregus sy’n cael eu cam-drin, ble bynnag y bônt, ledled y byd.

“Fel Cadeirydd y Comisiwn Gwirionedd a Chymodi, rhoes lais i ddicter y ddynoliaeth gyfan ynghylch effeithiau hyll apartheid, a dangosodd wir ystyr ubuntu, cymod a maddeuant. Defnyddiodd ei allu academaidd helaeth i hyrwyddo’r achos dros gyfiawnder cymdeithasol ac economaidd ledled y byd. O balmentydd y gwrthsafiad yn Ne Affrica i bulpudau’r eglwysi cadeiriol ac i addoldai mawr y byd, a hyd at leoliad mawreddog seremoni Gwobr Heddwch Nobel, disgleiriodd ‘yr Arch’ fel lladmerydd a hyrwyddwr ansectyddol, cynhwysol, yn amddiffyn hawliau dynol ymhob cwr o’r byd.

Aeth yr Arlywydd ymlaen i sôn am effaith hyn i gyd ar ei fywyd personol. Bu’n ddigon ffodus i oresgyn y diciâu, a safodd yn gadarn yn erbyn creulondeb y lluoedd apartheid a’u hymdrechion parhaus i’w sigo. Ond ni allai bygythiadau’r asiantaethau diogelwch a’u holl rym milwrol ei ddychryn na’i atal rhag ei ​​gred ddiysgog yn rhyddid ei wlad.

“Arhosodd yn driw i’w argyhoeddiadau drwy gyfnod y trawsnewid a bu’n egnïol yn ei ymdrechion i ddwyn yr arweinyddiaeth a’r sefydliadau newydd i gyfrif yn ei ffordd ddihafal ei hun, a hynny er mwyn atgyfnerthu’r sefyllfa.”

Yn ôl Cyngor Eglwysi’r Byd, er bod yr Archesgob yn arweinydd allweddol yn y frwydr foesol yn erbyn y system apartheid yn Ne Affrica, roedd effaith ei weinidogaeth a thystiolaeth ei fywyd yn ymestyn ymhell y tu hwnt i ffiniau ei wlad ei hun a thu draw i’w gyfnod ei hun hyd yn oed. Parhaodd ei ymrwymiad egwyddorol a’i sêl ddiwyro dros gyfiawnder i bawb wedi i apartheid ddod i ben. Credai Tutu yn angerddol fod y ffydd Gristnogol yn gynhwysol o bawb, a bod y cyfrifoldeb Cristnogol er lles pawb. Bu ei arweinyddiaeth a’i esiampl yn fodd i’n trwytho i gyd yn y gred honno ac mae’n parhau i’n galw i weithredu ar yr argyhoeddiad hwnnw. Dywedodd Ysgrifennydd Cyffredinol dros dro Cyngor Eglwysi’r Byd, y Parchg Athro Dr Ioan Sauca, “Rydyn ni’n diolch i Dduw am roi’r Archesgob Tutu i ni am 90 mlynedd. Drwy ei fywyd a’i weithiau mae wedi dod yn symbol o urddas a rhyddid i bob bod dynol ac wedi ysbrydoli llawer i ddefnyddio eu rhoddion a’u doniau yng ngwasanaeth eraill ac yng nghenhadaeth a thasg broffwydol yr eglwys. Heddiw, gyda Desmond Mpilo Tutu wedi’n gadael, mae’r byd yn lle tlotach o lawer. Ymunwn â phobl De Affrica i alaru ar ôl un o hoelion wyth y frwydr yn erbyn apartheid.” Un arall a siaradodd yn huawdl am y diweddar Archesgob oedd y Parchg Frank Chikane, Cymedrolwr Materion Rhyngwladol Cyngor Eglwysi’r Byd: “Yn yr Archesgob Desmond Tutu rydym wedi colli proffwyd mawr a oedd yn byw yn ein plith ac a safodd dros gyfiawnder – cyfiawnder Duw i bawb – yma yn Ne Affrica, ar gyfandir Affrica, a ledled y byd, gan gynnwys sefyll yn erbyn anghyfiawnderau a gyflawnwyd yn erbyn Palestiniaid yn Israel-Palestina, mewn sefyllfa lle na fyddai eraill yn meiddio codi llais.” 

Yma yng Nghymru cafwyd sawl teyrnged gan arweinwyr eglwysig ac yn eu plith eiriau’r Parchg Aled Edwards ar wefan BBC Cymru Fyw, lle mae’n rhestru’r meysydd y bu Tutu mor arloesol ynddynt, ac yn ein hatgoffa o’r berthynas agos rhyngom ni yng Nghymru a’r cawr o Dde Affrica, drwy’r ymweliadau i’n plith a’r ffaith iddo gael ei anrhydeddu gan y Cynulliad am ei waith blaengar.  

Ond fe rown y gair olaf i’r cyn-Arlywydd Barack Obama a ddisgrifiodd Tutu fel “mentor, ffrind a chwmpawd moesol.” Go brin bod angen dweud rhagor.

 

E-fwletin 26 Rhagfyr 2021

Y Sgwrs

Ymysg  y lluniau mwyaf difyr o wasanaeth Nadolig y plant ein capel ni’r Sul d’wetha, mae llun o fugail a dyn doeth yn sgwrsio efo’i gilydd yn y cefndir wrth i’r ddrama fynd rhagddo.  Llun annisgwyl sbardunodd fy nychymyg!

Un o’r plant lleiaf ydi’r bugail – bachgen bach pedair oed wrthododd wisgo i fyny ar gyfer y gwasanaeth gan ei fod isho mynd ‘fel fi fy hun’.  Mae na rhywbeth yn hynny’n does! – ‘gan y gwirion ceir y gwir’ efallai.

Roedd y gwr doeth ychydig yn hŷn – yn llai anystywallt ac yn teimlo mwy o bwysau i gydymffurfio o bosib – ac mi roedd wedi gwisgo yn ei grandrwydd i gyd a’r goron balch yn styc ar ei ben. 

Dyma edrych ar y llun a meddwl – tydi hynny ddim yn bosibl – yn un peth, os da chi’n cymryd yr hanes yn llythrennol, doedd y bugeiliaid a’r doethion ddim yno’r un pryd â’i gilydd – ac os mai edrych drwy sbectol dychymyg yr ydych mae’n llawn mor anodd gweld y ddau unigolyn yma’n llwyddo i gael sgwrs a hwythau’n dod o fydoedd mor wahanol i’w gilydd – eu diwylliant, eu hiaith, eu cefndir, eu safle mor ddieithr i’r naill a’r llall.

Ond, petaent wedi cael sgwrs mi fyddent yn siŵr o fod wedi siarad am angylion – a seren – a chanu – a Herod.  Byddent wedi rhannu’r daith a’r bwrlwm – yr ofn a’r cyffro.  Byddent, o bosibl, wedi trafod y gwahaniaethau rhwng camelod a defaid. Byddent wedi trafod Mair a Joseff. Byddent wedi sôn am yr olwg gyntaf o’r baban –  y cadachau a’r preseb – a rhannu’r profiad o syrthio ar eu gliniau i’w addoli. Byddai’r profiad cyffredin hwnnw wedi chwalu pob rhagfur oedd rhyngddynt a byddent, fwy na thebyg, yn gyfeillion oes.

Gwyrth y preseb – gwyrth bywyd Iesu ar ei hyd oedd dwyn pobl wahanol at ei gilydd. Hyd yn oed yn hanes y croeshoelio llwyddodd i dynnu dau elyn i fod yn gyfeillion! –  ‘daeth Herod a Philat yn gyfeillion i’w gilydd y dydd hwnnw’ (Luc 23:12).

Pa gyfleon am sgyrsiau annisgwyl gawn ni yn y flwyddyn newydd, tybed? 

Blwyddyn Newydd Dda!

 

“Heulwen dan gymylau”

“Heulwen dan gymylau”

Datod: Profiadau unigolion o ddementia. Gol: Beti George Y Lolfa £8.99

Adolygiad gan Emlyn Davies

Ar hyn o bryd, mae Eglwys Bresbyteraidd Cymru ac Undeb yr Annibynwyr Cymraeg wrthi’n ddygn yn trefnu ymgyrchoedd i geisio creu eglwysi dementia-gyfeillgar. Mae’r Eglwys yng Nghymru gam ar y blaen yn hyn o beth, gyda chyfoeth o adnoddau eisoes ar gael. Mae’n briodol ein bod ninnau yn Agora hefyd yn rhoi sylw i’r pwnc, a hynny drwy gyfeirio at Datod, y  gyfrol ddirdynnol gan 17 o gyfranwyr gwahanol yn cwmpasu profiadau rhai yn byw gyda’r cyflwr, eu perthnasau, eu gofalwyr ac arbenigwyr  meddygol. Ar adegau mae’r ysgrifennu’n gignoeth, dro arall yn dyner a chynnes, ond bob amser yn onest a dewr ynghanol pob tristwch.

Fel y dywed Beti George yn y Rhagair, mae effaith y clefyd yn troi bywydau ben i waered, a hynny wedi ei grynhoi ganddi i un ymadrodd: “Datod ymennydd a datod cynlluniau bywyd.” Ar ben hynny, dagrau pethau yw bod yna ddiffygion difrifol yn y gwasanaeth gofal dementia, ac mae annhegwch y sefyllfa’n golygu bod yn rhaid talu am y gofal. “Dw i’n crefu am gymorth ond does neb yn gwrando,” meddai Mrs A yn ei hysgrif hi, “Mae gwir angen strwythur a chymorth ymarferol arnon ni.”  Dyna eiriau sy’n cael eu hadleisio droeon gan sawl cyfrannwr, a’r gri o’r galon sy’n britho’r tudalennau yw bod angen rhoi trefn ar y berthynas rhwng y sector iechyd a’r sector gofal. Mae’r naill gyfrannwr ar ôl y llall yn tystio i’r unigrwydd o orfod brwydro am bopeth, a hynny yn erbyn asiantaethau’r llywodraeth.

Beth felly yw gwerth cyfrol fel hon? Mae’n ddarllen digalon ar adegau, a ninnau’n cael ein sugno i mewn i’r anobaith creulon sy’n rhan o brofiadau sawl un. Ond ar y llaw arall, dyna pam ei bod mor bwysig, sef am ei bod yn tanlinellu’r annhegwch ac yn dangos y diffygion yn y ddarpariaeth a’r angen am gefnogaeth ymarferol ac ariannol.

Gwyddom i gyd beth yw realiti hyll dementia ond cawn glywed gan rai o’r arbenigwyr mwyaf blaenllaw yn y maes sy’n gwneud cyfraniad pwysig i ddysgu rhagor am y cyflwr. Mae cyfraniadau’r arbenigwyr yn drawiadol ac awdurdodol, ac mae’n galondid clywed am y gwaith ymchwil anhraethol bwysig sy’n digwydd yma yng Nghymru i wella ein dealltwriaeth a’n tywys tuag at ddarganfyddiadau pell-gyrhaeddol.

Cafodd y pandemig effaith dychrynllyd ar rai â dementia a’u teuluoedd, fel y gwelwn yn y mwyafrif o’r ysgrifau. Mae’r tynerwch a’r anwyldeb yng nghyfraniadau Efan Rhys a Ffion Heledd Fairclough yn ddigon i doddi’r galon galetaf: dau berson ifanc yn sôn am eu tad-cu, y cyn-farnwr Philip Richards, a’u straeon yn datgelu perthynas gariadus, glos, cyn profi’r hiraeth ar ôl colli cysylltiad drwy’r cyfnod clo.  Yr un oedd profiad Rhys ab Owen o golli gweld ei dad, Owen John Thomas, y cyn-aelod Cynulliad. Mae’r cyfeiriadau at y modd y collodd ei dad ei ddileit mewn ffigurau a mathemateg, a’r modd yr anghofiodd ei Gymraeg, ac yntau wedi ei dysgu a’i hyrwyddo mor angerddol, yn ofnadwy o drist. Ysgytwol oedd clywed hanes y cyfnod clo o safbwynt Jayne Evans, rheolwraig cartref gofal a ddaliodd yr aflwydd ei hun, ac a welodd farwolaethau yn y cartref.

Nid pawb sy’n suddo’n gyflym i grafangau’r dementia, fel y clywn ni gan Glenda Roberts, cyn-nyrs yn Ysbyty Bryn Beryl, a hithau’n mynd o gwmpas ysgolion i godi ymwybyddiaeth o’r cyflwr, ac wedi i chi ddarllen ei stori hudolus, mae’n werth troi at You Tube i’w gwylio gyda chriw o blant yn trafod dementia. Chwiliwch am Prosiect Anti Glenda. Sôn am falm i’r enaid!

Cyfraniad arall sy’n cyffwrdd rhywun yw’r hanes calonogol am y ddarpariaeth ardderchog yng Nghanolfan Gofal Dydd Capel Waengoleugoed, Llanelwy, lle y dylai’r weledigaeth fod yn ysgogiad i ni i gyd.

Un o gymwynasau mwyaf y gyfrol hon yw ein goleuo a’n hatgoffa o greulondeb dementia, boed hynny’n glefyd Altzheimer, math cyrff Lewy, dementia fasgwlaidd, dementia blaenarleisiol neu amrywiaeth arall. Mae’n bwysig ein bod yn clywed am brofiadau teuluoedd a gofalwyr heb gelu unrhyw beth, a diolch i Beti a’r cyfranwyr i gyd am rannu eu profiadau. Gobeithio y bydd clywed eu hanes yn ein hysgwyd i ymgyrchu ar eu rhan ac i gynnig yr adnoddau sydd ar gael o fewn ein heglwysi i’w cefnogi a’u cynnal.

Rhown y gair olaf i John Philips, sy’n adrodd am ei brofiadau yn gofalu am ei ddiweddar briod, Bethan, yr awdur a’r hanesydd:

Mae heulwen dan gymylau – a gwên
Yn gudd yn y dagrau;
Yna afiaith hen hafau
Ddaw’n ei dro i’r co’ – cyn cau.
                                                 J.P.