Archif Awdur: Golygydd

Darlith Cytûn

 

“Diwedd y Byd? Apocalyptic Cristnogol ac ymatebion i newid hinsawdd”Parch. Gethin Rhys

“The End of the World? Christian apocalyptic and responses to climate change”Rev Gethin Rhys

Please register for the event and the details for the webinar will be sent out via email.

Cofrestrwch ar gyfer y digwyddiad a mi fydd ebost yn cael ei yrru gyda manylion y webinar.

Meddai Gethin, “Mae llawer o bobl yn galw sylwadau pobl megis Greta Thunberg a rhai gwyddonwyr, llenorion ac ymgyrchwyr am newid hinsawdd yn ‘apocalyptaidd’ – ystyrier yr enw ‘Gwrthryfel Difodiant’ er enghraifft. Defnyddir yr un gair i gyfeirio at rannau o’r Beibl, megis rhannau o Lyfr Daniel, Marc pennod 13 neu Llyfr y Datguddiad. Rwy wedi bod yn ystyried beth yw’r berthynas rhwng yr hen lenyddiaeth apocalyptaidd Feiblaidd a’r apocalyptic seciwlar newydd sydd yn codi. Ai arwydd o anobaith yw arddel y syniad o apocalyps, ynteu arwydd o obaith – fel y bwriadai’r awduron Beiblaidd? Dyna fydd maes y ddarlith.”

Fe draddodir y ddarlith yn ddwyieithog, gyda chyfieithu ar y pryd o’r Gymraeg i’r Saesneg, a bydd cyfle i holi cwestiynau ar y diwedd.

Gethin said, “Many people call the comments of people like Greta Thunberg and some scientists, writers and campaigners about climate change ‘apocalyptic’ – consider the name ‘Extinction Rebellion’ for example. The same word is used to refer to parts of the Bible, such as sections of the Book of Daniel, Mark chapter 13 or the Book of Revelation. I have been considering the relationship between the old Biblical apocalyptic literature and the emerging secular apocalyptic. Is the idea of ‘apocalypse’ a sign of despair, or a sign of hope – as the Bible writers intended? That’s what I will be exploring in this lecture.”

The lecture will be delivered bilingually, with simultaneous translation from Welsh to English, and there will be an opportunity to ask questions at the end.

E-fwletin 9 Mai 2021

Curo ar y Drws

‘Wele, yr wyf yn sefyll wrth y drws ac yn curo; os clyw rhywun fy llais ac agor y drws, dof i mewn ato a bydd y ddau ohonom yn cyd-fwyta gyda’n gilydd’. (Dat. 3:20)

Drws: y bwlch yr eir i mewn drwyddo i adeilad, dôr, cyfrwng mynediad neu gyrhaeddiad, agoriad, cyfle.

Mae’r dystiolaeth archeolegol yn dangos fod drysau wedi eu gosod ar gytiau crwn ein hynafiaid dros 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd eu defnydd pryd hynny, fel heddiw, i’n cadw’n ddiogel gyda’r hwyr, i gadw’r byd mawr led braich tu draw i’r rhiniog, i amddiffyn y teulu oedd yn swatio rownd y tân, cyfle i anwybyddu’r hyn oedd yn digwydd o’u cwmpas.

Mae pobl wastad wedi bod yn barod i gau’r drws ar realiti’r hyn sy’n digwydd yn eu milltir sgwâr neu ymhellach i ffwrdd. Saffach o lawer yw swatio rownd y tân gan wybod fod y drws wedi ei gloi.

Mae’n siŵr fod pawb yn wybyddus â gwaith yr arlunydd Holman Hunt, ‘The Light of the World’. Mewn perllan saif ffigwr sy’n gwisgo coron o ddrain ac yn cario lamp sy’n taflu ei goleuni ar ddrws caeedig nad oes modd ei agor o’r tu allan. Mae’n amlwg fod y drws wedi bod ynghau ers amser. Mae’r iorwg wedi prysur dyfu a gorchuddio’r drws.

Iesu wrth gwrs yw’r ffigwr sydd wrth y drws. Mae ar fin curo arno. Dyna sy’n denu sylw’r mwyafrif sy’n craffu ar y llun. Ond mae yna un manylyn arall yn y llun nad oes pawb wedi sylwi arno. Pan welwch y llun y tro nesaf, edrychwch ar draed Iesu. Maent wedi eu darlunio fel petai Iesu ar fin cerdded i ffwrdd. Yr awgrym yw ei fod wedi blino aros. Mae wedi blino ar guro’r drws a methu cael ateb.

Nod y darlun yw ein herio. Ydyn ni’n mynd i agor y drws cyn ei fod yn rhy hwyr? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd ein bod yn ofni’r dyfodol? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd bod hi’n well gennym swatio rownd y tân a throi ein cefn ar realiti’r hyn sy’n digwydd o’n cwmpas?

Es i am dro’r diwrnod o’r blaen. Roedd yna fwriad penodol i’r daith. Fy mwriad oedd cyfrif faint o gapeli’r cylch, sy’n dal i gynnal gwasanaethau, oedd â hysbysfwrdd ger eu drysau – hysbysfwrdd a fyddai’n nodi rhif ffôn cyswllt, cyfeiriad e-bost, amserau’r gwasanaethau ac ati.

Ymwelwyd ag ugain capel. ‘Sbin’ bach braf! O’r ugain dim ond chwech oedd yn cynnig unrhyw fath o wybodaeth – boed hynny’n rhif cyswllt neu’r amserau pryd fyddai’r drws ar agor i groesawu’r addolwyr. Roedd un deg pedwar yn amlwg yn glybiau preifat i’r detholedig rai.

Eglurodd Holman Hunt mai’r hyn oedd yn ceisio ei gyfleu yn y llun oedd ‘the obstinately shut mind’. Onid yw hyn yn ein hatgoffa o aelodau ac arweinwyr eglwysig ar hyd a lled Cymru heddiw. Does dim gwahoddiad yn y rhelyw o’r capeli i’r dieithryn, yr ymwelydd, y cymydog, y newydd ddyfodiad – dim gwahoddiad i droi’r bwlyn a dod drwy’r drws. Mae’r ‘obstinately shut minds’ wedi penderfynu mai gwell yw swatio rownd y tân ac anwybyddu’r gymdeithas tu hwnt i’r drws. Gwell ganddynt gadw pawb lled braich mewn adeiladau ac achosion sy’n prysur ddadfeilio ac aros yn y tywyllwch.

Y Pabydd Protestannaidd – cofio Hans Küng (1928–2021)

‘Y Pabydd Protestannaidd’ – cofio Hans Küng (1928–2021)
Trwy ganiatad Cenn@d

Küng3Pan glywais ar 6 Ebrill eleni am farwolaeth Hans Küng, y cawr o ddiwinydd pabyddol o’r Swistir, aeth fy meddwl yn ôl bron hanner can mlynedd. Gweinidog ifanc oeddwn i ar y pryd ym Mhenbedw, ac roeddwn newydd orffen darllen ei gampwaith, On Being a Christian. Fe’m cyfareddwyd yn llwyr gan y gyfrol, a gyfieithwyd i’r Saesneg gan Edward Quinn yn 1976, a chefais fy symbylu i anfon ysgrif ar Küng a’i waith i’r cylchgrawn Porfeydd. O bosibl mai dyna pryd y taniwyd fy niddordeb mewn diwinyddiaeth fel maes byw, cyffrous, oherwydd dilynodd nifer o erthyglau eraill o’m heiddo, ynghyd ag ambell ddarlith, a llawer ohonynt yn ymwneud yn uniongyrchol â Küng.

 

Nid On Being a Christian oedd cyfrol gyntaf Küng o bell ffordd, na hyd yn oed y gyntaf i’w ddwyn i sylw darllenwyr y tu allan i’r Eglwys Babyddol. Eisoes roedd wedi cyhoeddi cyfrolau o bwys â theitlau pryfoclyd, megis Infallible? An Enquiry (1971, cyfieithiad Saesneg), a Why Priests? yn yr un flwyddyn; ac roedd yna ddigon eto i ddod, megis Does God Exist? (1980) a Credo (1993). Dehongliad cyfoes o Gredo’r Apostolion yw Credo, a thros y blynyddoedd bu’n faes trafod buddiol iawn mewn seiadau yn fy eglwysi. Yn y gweithiau uchod ac eraill, fe heriai Küng bob sôn am ‘aberth yr Offeren’, y ddysgeidiaeth am wyryfdod parhaol Mair, a rhai agweddau ar y dehongliad traddodiadol o berson Crist. Does ryfedd i’r diweddar Athro Harri Williams gyfeirio ato fel ‘Y Pabydd Protestannaidd’!

Yn 1960 cafodd Küng ei benodi’n Athro Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Tübingen yn yr Almaen, ac yn 1963 yn bennaeth cyntaf y Sefydliad dros Ymchwil Ecwmenaidd. Chwaraeodd ran flaenllaw yn y paratoadau ar gyfer Ail Gyngor y Fatican (1962–5), a phenododd y Pab Ioan XXIII ef yn peritus (ymgynghorydd) i’r Cyngor. Golygai hyn ei fod yng nghanol y gwrthdaro rhwng yr arweinwyr traddodiadol a’r diwygwyr o fewn yr eglwys, a thyfodd yn fwyfwy siomedig yn wyneb methiant yr eglwys i’w diwygio’i hun. O hynny ymlaen bu’n gynyddol feirniadol o’r eglwys a’i harweinwyr, a’r rhwystredigaeth honno a gafodd fynegiant yn ei lyfrau.

 Yn ystod y cyfnod hwn roedd y Babaeth yn wynebu her o gyfeiriad Diwinyddion Rhyddhad America Ladin, gyda’u syniadau cymdeithasol chwyldroadol. Ac roedd diwinydd arall, Edward Schillebeeckx o’r Iseldiroedd, wedi dechrau cynhyrfu’r dyfroedd gyda’i weithiau sylweddol yntau. Cafodd Küng ei lusgo gerbron y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd (etifedd y Chwilys) sawl gwaith, ac yn On Being a Christian mae’n cwyno bod hyn wedi peri iddo golli llawer o amser, pryd y gallasai fod yn ysgrifennu. Meddai: ‘The tiresome disputes forced on me afresh by Rome cost me at least two months of working time and working energies … The section planned [on prayer] therefore had to be dropped: a victim of the Roman Inquisition.’

Pen draw’r gwrthdaro hwn oedd i’r Cynulliad atal ei drwydded fel Diwinydd Pabyddol, y missio canonica, ym Mhrifysgol Tübingen yn 1979, er iddo barhau yn ei swydd fel Athro ‘seciwlar’ yno hyd ei ymddeoliad yn 1996.

Yn ddi-os, ei gyfrol fwyaf dylanwadol oedd On Being a Christian. Hon a enillodd glod i’w hawdur ymhell y tu hwnt i ffiniau’r Eglwys Babyddol. Mae’n cyffwrdd â phob rhan o ffydd a bywyd y Cristion, a hynny ar gefndir y byd y mae’n ceisio byw a thystio ynddo. Bu’n hynod boblogaidd. Cyhoeddwyd hi mewn clawr meddal yn fuan wedi iddi ymddangos yn Saesneg, ac fe’i gwelid ar werth mewn siopau newyddiaduron ac ar stondinau mewn gorsafoedd rheilffordd. Roedd gan Küng y ddawn i lefaru’n glir ac yn berthnasol, gan dorri drwy ganrifoedd o ddogmâu, a phwysleisio gogoniant a pherthnasedd oesol Crist ei hun.

Yn adran gyntaf y llyfr, mae ei ddiffiniad o oes dechnolegol, seciwlar yn dal yn werth ei ddarllen o hyd. Credai fod gwyddoniaeth a thechnoleg wedi rhyddhau dyn oddi wrth lawer o’i hualau, ond yr un pryd wedi creu caethiwed newydd. Dyna ben draw Marcsiaeth hefyd, meddai. Ond nid oedd yn besimistaidd ynghylch lle crefydd mewn bywyd: ‘It is the legal constraints of the technocratic society itself … which threaten to crush man’s personal dignity, freedom and responsibility … The really other dimension cannot be found on the plane of the linear, the finite, the purely human.’

Yn yr ail adran, fe’n harweiniodd i ystyried y gwahanol ddarluniau a gawn o Grist yn y Beibl, yn addoliad yr eglwys dros y canrifoedd, mewn dogma, ac mewn llenyddiaeth. Ac yn y drydedd adran, fe bwysleisiodd le’r eglwys ym mywyd y Cristion a bywyd y byd. Er mor finiog oedd sylwadau Küng ar yr eglwys y perthynai iddi, er gwaethaf y driniaeth a dderbyniodd drwy ei llaw, ac er gwaethaf ei holl ffaeleddau, roedd yn caru’r eglwys yn angerddol, ac yn caru ei Phen. Ar y diwedd, cyflwynodd y gyfrol i bob un sy’n chwilio, neu sy’n ansicr ei ffydd.

Crist ei hun oedd sail a sylfaen ffydd Küng: nid unrhyw ddogmâu amdano, ond y Crist a fyddai ei hun yn herio awdurdodau crefyddol ei ddydd. Ef yw ein patrwm: ‘Jesus himself in person is the programme of Christianity … The distinguishing feature of Christianity is Christ himself … He is himself the wholly concrete truth of Christianity … For faith, the true man Jesus of Nazareth is the true revelation of the only true God.’

Roedd yna rywbeth iach a ffres yn y modd y byddai Küng yn condemnio’r duedd sydd yn yr eglwys (pob eglwys!) i anrhydeddu’r hyn sy’n hen am ei fod yn hen: hen arweinwyr, hen draddodiadau, hen gredoau. Dim ond y Crist byw oedd yn cyfrif yn ei olwg, y Crist atgyfodedig, ac am hwnnw y siaradai ac yr ysgrifennai heb flewyn ar dafod. Roedd yn ddiwygiwr digymrodedd ac yn eciwmenydd brwd, a hynny yng ngwir ystyr y gair, sef ‘byd-eang’; dywedodd yn 2009 na fyddai heddwch rhwng cenhedloedd y byd nes y ceid heddwch rhwng crefyddau’r byd.

Ond yn bennaf oll cofiwn amdano fel cyfathrebwr dawnus, un y mae ei weithiau’n para i’n hysbrydoli.

Glyn Tudwal Jones

 

 

Pa fath ddiwygiad (4)

Pa fath ddiwygiad (4)

(Rhan olaf erthygl John Gwilym Jones)

Beth oedd yr emynau a genid yn y cyfarfodydd? Mae Sydney Evans yn sôn am frawd ym Mlaenannerch yn adrodd y pennill, “Dyma Geidwad i’r colledig.” Ym  Mhentre Estyll, ger Abertawe, mae Pennar Griffiths yn sôn am rywun yn sefyll ac yn adrodd, “Wrth gofio’i riddfannau’n yr ardd”. Mae J T Job yn sôn am gynulleidfa ym Methesda yn canu ac ailganu a thrydydd ganu “Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion”. Roedd Maud Davies a Florrie Evans yno hefyd, a’r rheini’n canu “O anfeidrol rym y cariad”.

Mewn cyfarfod gyda’r Bedyddwyr yn Hermon, Sir Benfro, fe gyfeiriodd rhywun at Ganiad Solomon 2.12: “oherwydd, edrych, aeth y gaeaf heibio, ciliodd y glaw a darfu; y mae’r blodau’n ymddangos yn y meysydd, daeth yn amser i’r adar ganu, ac fe glywir cân y durtur yn ein gwlad.”

Ni ellid cael gwell disgrifiad. Roedd adar ifanc Cymru i gyd yn canu, hyd yn oed yn y Coleg Diwinyddol. Yno, ar ganol darlith ar Athroniaeth, clywyd rhyw ganu yn dod o rywle. Meddai un yn y dosbarth, “Mae’r Diwygiad wedi torri allan.” “Ymhle?” gofynnon nhw. “Yn yr ystafell smygu.” A phawb yn tyrru nes oedd y lle yn orlawn, yn canu heb neb yn arwain. Ac wedi canu un emyn, canu un arall. Roedd yna ddau yno a oedd wedi bod yn feirniadol iawn o deimladrwydd y Diwygiad, ond roedden nhw wedi eu dal. Ac fe aeth y cyfarfod hwnnw ymlaen am oriau, gan ailganu yn arbennig “Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion”.

Roedd y gohebwyr a fynychai’r cyfarfodydd ledled y wlad yn dweud mai canu oedd tri chwarter y cyfarfodydd. Wrth gwrs, roedd ifanc a hen yn gwybod yr emynau. Mewn un cyfarfod, os teimlai’r gynulleidfa fod rhywun yn siarad am fwy na rhyw bum munud, byddent yn troi i ganu er mwyn ei foddi. Yn wir, mae un sôn am fod mewn Cymanfa Ganu ym Mlaengarw a’r Gymanfa’n troi yn oedfa ddiwygiad: “Fe gawson ni y fath ganu yn oedfa’r prynhawn nes bod yr arweinydd yn ceisio’i orau i’n ffrwyno ni, rhag i ni ladd ein hunain cyn oedfa’r nos, ond i ddim pwrpas. Roedd fel petai llen y deml wedi rhwygo.”

Un enghraifft o oedfa ddiwygiad oedd honno ym Mryn-teg, Gorseinon, nos Iau, 10 Tachwedd 1904. Yr oedd yna weddïo a gweiddi a phenlinio ac ochneidio. Un yn darllen o’r Beibl o’r galeri, merch yn torri allan i ganu ar y llawr. Gweddïau byrion, tystio, a phan fyddai un wedi codi a chyhoeddi iddo dderbyn iachawdwriaeth, torrai’r gynulleidfa i ganu, “Diolch iddo, byth am gofio llwch y llawr”. Digwyddodd hyn lawer gwaith yn ystod yr oedfa honno, a barodd am naw awr. Un wraig yn gweddïo ac yn llewygu. Rhywun yn dod a chynnig dŵr iddi. “Na,” meddai, “yr unig beth y carwn i ei gael yw maddeuant Duw.” Yna wrth gwrs, rhywun yn taro’r geiriau, “Pa Dduw sy’n maddau fel tydi / yn rhad ein holl bechodau ni”.

Yn Libanus, Clydach, y Rhondda, aeth Evan Roberts i sôn am y disgyblion yn cysgu. Ac y maent yn awr yn cysgu yng Nghymru, meddai, gannoedd a miloedd ohonyn nhw. “Amen,” gan bawb drwy’r capel. Yn sydyn, dyma wraig yn canu, “O na bawn i fel efe.” Yna, pan oedd y nodyn ola wedi distewi, merch fach yn canu, “Dyma gariad fel y moroedd, / Tosturiaethau fel y lli.” Hwnnw, meddai D M Phillips, oedd emyn mawr y Diwygiad. Fe’i canwyd yn Tonna, Castell-nedd, ac yn union ar ei ôl, y gynulleidfa yn canu’n dawel, “Gad im deimlo / awel o Galfaria fryn”, ac Evan Roberts yn dweud, “Canwch y geiriau hyn yn weddigar a thyner oherwydd gweddi ydyw. Awel o Galfaria yw’r unig beth,” meddai, “y gall meidrolion ei ddal. Allan nhw ddim dal tymestl o Galfaria.” Aeth hi’n Fabel o leisiau yno, ond Babel melodaidd gyda phobl yn torri allan yn fyrfyfyr i weddïo a chanu. Ac un llais wedyn yn canu:

Paid a’m gadael, dirion Iesu,
paid a’m gadael i,
pan ar eraill rwyt yn gwenu,
paid â’m gadael i.

Ym Maesteg, wrth ganu “Diolch iddo, / Byth am gofio llwch y llawr”, fe ddyfeisiwyd geiriau newydd gan weinidog Bethania yn y man a’r lle:  

Rho dy galon, rho dy galon
Iddo am gofio llwch y llawr.

Roedd gŵr a alwai ei hun yn “Awstin”, sef T. Awstin Davies, mab i weinidog Bedyddwyr o Bontypridd, yn ysgrifennu i’r Western Mail. Beth oedd yn llesteirio’r ysbryd, meddai hwnnw, oedd gormod o bobol, cateceiddio a defnyddio pobol penodedig i drefnu oedfa a threfnu “cynghori”. Ond roedd canu’r unawdwyr yn bwysig, a’r canu cynulleidfaol.

Nos Sadwrn olaf 1904, yng nghapel Penuel, Rhosllannerchrugog, fe ofynnwyd i ryw hen ŵr ledio emyn. Pan gododd a ledio’r geiriau,

Gwasgara’r tew gymylau
oddi yma i dŷ fy Nhad,
datguddia imi beunydd
yr iachawdwriaeth rad,
a dywed air dy hunan
wrth f’enaid clwyfus, trist
dy fod yn maddau ’meiau
yn haeddiant Iesu Grist,

fe welodd pawb pwy oedd e, a sylweddoli nad oedd yn aelod eglwysig. Fe’i heriwyd e gan rywun a gofyn iddo a oedd, ac yntau’n ateb nad oedd. Gofynnwyd iddo a oedd am ildio’r noson honno. “Na,” meddai, yn wylaidd a hollol onest, “’dwy i ddim yn barod.” Fe aeth y lle yn ddistaw fel y bedd, nes i’r gynulleidfa hanner adrodd a hanner canu’r geiriau:

A dywed air dy hunan
wrth f’enaid clwyfus, trist,
dy fod yn maddau ’meiau
yn haeddiant Iesu Grist,”

a hynny yn llawn cydymdeimlad ato, am na allai ef ildio. Cyhoeddwyd oedfa am 11 y nos, ac yn honno gofynnwyd a oedd yno ddychweledigion. Dyma nhw’n dechrau codi ar y galeri. Am ysbaid, neb ar y llawr wedi codi ond wedyn dyma un llaw yn codi, llaw rhywun adnabyddus yn y fro, a’r si yn mynd drwy’r capel fod hwnnw wedi dod at Grist, er syndod i bawb. Yna fe welwyd llaw arall ganol y capel. Yr hen frawd o’r oedfa cynt wedi penderfynu ildio. Sgubwyd y gynulleidfa gan deimlad. Dyma fab a merch yn neidio ar eu traed, a’r ferch yn gweiddi, “Nhad ydi o!” gan ffrwydro wedyn allan i weddïo.

Yn ystod cyfarfodydd Gorseinion roedd pump o ferched wedi dod ymlaen i gynnig eu gwasanaeth i’r Arglwydd, ac fe ddilynodd y rhain Evan Roberts i ymgyrchoedd Morgannwg. Wedi Nadolig 1904 dychwelodd rhai adre. Fe fu dynion hefyd yn cynorthwyo, fel Tom Roberts o Dowyn ac Emlyn Davies o’r Cefn,ger Rhiwabon.

Ond o’r unawdwyr i gyd, Annie Davies a’i chwaer Maggie o deulu cerddorol ym Maesteg oedd yr amlycaf. Roedd Annie Davies wedi ei hyfforddi gan Madame Clara Novello Davies a Harry Evans, Dowlais. Defnyddiai dechnegau megis sibrwd canu. Roedd ei hunawdau yn toddi i mewn yn weddi gan y gynulleidfa, yn union fel petai hi’n cyfeilio iddyn nhw, Wethiau byddai’n cyfeilio i Evan Roberts tra oedd yn pregethu. Gwnaeth hynny unwaith yn y Rhondda ac fe oedodd Evan Roberts. Wedi iddi orffen y gân, ailddechreuodd ef. Yn fuan roedd hi eto’n canu, ond dan deimlad dwfn, “Dim ond Iesu”. Ond yna, fe dorrodd i lawr i wylo, a llefain nes peri i’r gynulleidfa oll fynd yn foddfa o ddagrau.

Dylwn gyfeirio hefyd at Sam Jenkins o Lanelli, dyn 25 oed. Fe’i galwyd e’n Sankey Cymru, a byddai’n canu gyda Sydney Evans mewn trefi yng Ngwent ganeuon megis “Y Ddafad Golledig” neu “A glywaist ti sôn am Iachawdwr y byd”. Tra oedd yn Beaufort fe arhosodd yng nghartre’r Parchg Llynfi Davies. Dangosodd ryw gân Saesneg iddo, cân a soniai am “a sinner like me”. Bu Llynfi Davies wrthi drwy’r nos yn ei chyfieithu iddo, a chafwyd y llinell “i achub pechadur fel fi”. Ond gofynnodd Sam Jenkins i Llynfi Davies newid y gair “pechadur” yn rebel: “I achub hen rebel fel fi”. Ac yna, meddai Sam Jenkins, “Rwy’n cofio yng Nghalfaria, Porth, y Rhondda, fel y tynnwn at derfyn y gân, a’r geiriau, “Mi ganaf ei glod yn oes oesoedd”, yn gafael ynof pan oeddwn yn eu canu am y drydedd waith, nes bod y pen blaenor yn neidio ar ei draed a gweiddi, “Mi gana inne hefyd” a throi’r capel i gyd yn wenfflam o ganu.

Sonia W S Jones o Rosllannerchrugog fel y daeth Elfed â’r geiriau “Y gŵr ar ffynnon Jacob” i’r Rhos ar ddechrau 1905. Roedd yn awyddus i’r pennill hwn gael bywyd newydd yn y Diwygiad. “Fel popeth arall, roedd yr hen benillion,” meddai, “yn dod yn ôl fel colomennod Noa.” Fe ofynnodd Elfed i’r gynulleidfa ei ganu ar ‘Bryniau Casia’, ac mae acenion dwys a buddugoliaethus yr hen dôn yna o gasgliad Y Salmydd (1892) wedi canu yn ein clustiau byth oddi ar hynny. “Pwy all anghofio yr effaith nefolaidd,” meddai, “pan arweiniodd Caradog Roberts ni yr eilwaith ar yr organ, mor dyner, mor ddwys ac mor orchestol?”

Ni chafwyd tonau newydd o werth. A rhaid cyfaddef na chafwyd emynau newydd o werth arhosol ychwaith. Beth oedd yno oedd cyfuniad o’r hen benillion cyfarwydd, ar donau cyfarwydd, a chyfieithiadau Ieuan Gwyllt o Sŵn y Jiwbili.

Fe ofynnir y cwestiwn weithiau: a ddaw Diwygiad yn ôl? O feddwl mor ganolog oedd y canu, mae yna un rhwystr mawr heddiw i Ddiwygiad fel hwn ddod yn ôl: dyw’r ieuenctid ddim yn gwybod emynau am Dduw i’w heneidiau nhw dorri allan i’w canu. A dyna golli sbarc y Diwygiad dros ganrif yn ôl.

Byddai Evan Roberts ei hun weithiau’n gresynu am y canu’n ymyrryd, ac eto fe amddiffynnai gyfraniad y gân. Rhaid cyfaddef fod canu yn aml iawn yn cael ei ddefnyddio i gyffroi teimladau. Ond roedd y peth mor rhyfedd o naturiol a digymell. O edrych ar brofiadau fel hyn a ddigwyddai dros ganrif yn ôl, byddwn yn holi a fyddai’r peth yn bosib heddiw. Un ystyriaeth drist yw na fyddai’r genhedlaeth ifanc heddiw yn gwybod geiriau emynau addas i ysbrydoli cyfarfodydd emosiynol. A chwestiwn pwysicach o lawer yw: pa mor fuddiol i waith y Deyrnas fyddai diwygiad arall o’r un natur?

 

D M Phillips Evan Roberts a’i waith
Brynmor P Jones Voices from the Welsh Revival
Noel A Gibbard Caniadau’r Diwygiad
Eifion Evans The Welsh Revival of 1904
Eifion Evans Revival comes to Wales
Tudur Jones Ffydd ac Argyfwng Cenedl

Rhan 1 

Rhan 2

Rhan 3

Hanes Gobeithiol

Hanes Gobeithiol

Cefais fy nenu yn y cyfnod mynachaidd sydd ohoni gan deitl cyfrol yr Iseldirwr Rutger Bregman, Humankind: a Hopeful History (Bloomsbury Publishing 2020), a ddisgrifir fel “The Sunday Times Bestseller”. Roedd yr awdur yn gwbl ddiarth i mi er ei fod wedi cyhoeddi ‘bestseller’ gyda chyfrol flaenorol â’r teitl Utopia for Realists. Cyfieithad yw honno fel y gyfrol hon. Fel y gwelir oddi wrth y naill deitl a’r llall, optimist llawn gobaith yw’r awdur.

Fel athronydd, mae’n dewis rhwng dau ddehongliad o’r natur ddynol: dehongliad pesimistaidd Thomas Hobbes ar y naill law, fod y natur ddynol yn hanfodol ddrwg, a dehongliad optimistaidd Rousseau ar y llaw arall, fod y natur ddynol yn hanfodol dda. Yr ail ddehongliad a gyflwynir yn y gyfrol hon. Cred fod gwareiddiad wedi ei seilio ar y dehongliad pesimistaidd sy’n cymryd yn ganiataol fod pobl yn hanfodol ddrwg, gan greu amgylchiadau croes i’r natur ddynol, sy’n hanfodol dda. Gan hynny, adweithio i safbwynt pesimistaidd y canrifoedd a wna, gan gynnwys y traddodiad Cristnogol a ddechreuwyd gydag Awstin Sant (354–430), safbwynt a gafodd ei barhau gyda diwinyddiaeth John Calvin. Dadleua hefyd fod cyfnod yr Ymoleuo wedi parhau â’r besimistiaeth hon. Un o blant yr Ymoleuo oedd Hobbes. Diflannodd y Duw dialgar a daeth y Wladwriaeth i gymryd y swyddogaeth a oedd gynt yn eiddo Duw. Yn sgil hynny, daeth yr eglwys Gristnogol yn fwy cyfeillgar, yn eglwys ‘chwyldro o dynerwch’ yn hytrach na Chrwsâd.

Barn yr awdur yw fod dynoliaeth yn y cyfnod crwydrol yn glir o’r holl besimisiaeth ddiweddarach a ddaeth gyda gwareiddiad. Gwêl hanes Tŵr Babel yn y Beibl yn ddarlun o`r newid hwn (a stori Cain ac Abel, o ran hynny).

Haera’r awdur fod ei safbwynt ef yn realistig yn ogystal â chwyldroadol. Mae ei gyfrol yn llawn o hanesion lle gwelir daioni’r ddynoliaeth ar waith mewn amgylchiadau drygionus a thrychinebus sydd yn gynnyrch gwareiddiad. Un enghraifft ymhlith eraill sydd yr un mor gyfoethog yw hanes milwyr Prydain a’r Almaen yn 1914 yn rhoi eu harfau heibio i ddathlu’r Nadolig gyda’i gilydd. A’i ddadl fawr yw mai amgylchiadau gwareiddiad ar ei gwaethaf yw rhyfel, ond ei fod yr un pryd yn datguddio daioni sylfaenol y ddynolryw. Mae ganddo un enghraifft hanesyddol ar ôl y llall mewn sefyllfaoedd gwahanol sy’n cadarnhau ei ddadl ac yn cyfoethogi ei gyfrol. Geiriau Pope sydd yn dod i’r cof: ‘Hope springs eternal in the human breast’.

Fe ymddengys hefyd ei fod yn tynnu’n helaeth ar ei gefndir eglwysig cynnar. Mae’n ymgynghori â’r Ysgrythur droeon, ac mae ei bennod olaf yn arwyddocaol: ‘Troi’r Foch Arall’. Yn yr adran hon cyffesa ei fod, yn ei ddyddiau cynnar, yn ystyried yr anogaeth hon yn un ar gyfer eneidiau dethol fel M. L. King, Gandhi a Mandela. Ond bellach mae’n credu ei fod yn anogaeth i`r ddynolryw. Mae’n derbyn yr egwyddor: os byddwn yn drugarog wrth y person arall y bydd hwnnw’n ymateb yn yr un modd. A bod hynny’n wir wrth ymateb i elyn honedig. Mae’n trafod ‘maddeuant’, ‘empathi’ a thosturi, ac yn rhoi sylw manwl i’r Rheol Euraid sy’n perthyn i bob athroniaeth, bron, mewn gwahanol ffurfiau, gan gynnwys y Testament Newydd: ‘Gwnewch i eraill yr hyn a fynnwch i eraill ei wneud i chi’, ac yn ei ffurf negyddol: ‘Peidiwch â gwneud i eraill yr hyn na fynnwch i eraill ei wneud i chi’. Eto, cred fod yr egwyddor hon yn dibynnu ar y cynnwys a roir iddi.

Mae amwysedd yn y teitl, â charedigrwydd (kind-ness) yn gynhenid i’r natur ddynol. Ac ar sail hwnnw y dylid adeiladu ein bywyd ac nid ar besimistiaeth. Dwy feirniadaeth ar ei gyfrol yw ei fod wedi cysylltu hanes â’r Gorllewin ac wedi anwybyddu’r ferch (Byddai Man-kind yn fwy cywir!). Fodd bynnag, mae ei neges sylfaenol, hyd y gwelaf, yn cael ei chadarnhau gan amgylchiadau’r flwyddyn ddiwethaf pan welson ni’r ddynolryw ar ei gorau mewn amgylchiadau anodd. Ond eto, fe welson ni’r ddynoliaeth ar ei gwaethaf hefyd!

John Owen
Rhuthun

E-fwletin 2 Mai 2021

Cydradd yng Nghrist

Ydych chi wedi sylwi cymaint mae straeon am fenywod wedi bod yn hawlio’r penawdau yn ddiweddar? Dyna chi’r digwyddiad erchyll yna am Sarah Everard yn cael ei chipio a’i llofruddio yn Llundain a’r protestiadau a ysgogodd hynny ynghylch diogelwch menywod. Yna cafwyd y stori am y modd yr honnir i’r Dywysoges Latiffa gael ei cham-drin gan ei theulu yn Dw-bai. Stori ddiddorol i mi (ac eraill ohonon ni sydd wedi bod yn gwylio’r gyfres ‘The Queen’s Gambit’ ar Netflix mae’n siŵr) oedd honno am Anna Muzychuk, y bencampwraig gwyddbwyll o Wcrain, sydd wedi gwrthod amddiffyn ei choron byd drwy chwarae gwyddbwyll yn Saudi. Sail ei gwrthwynebiad yw y byddai, o fynd i Saudi, wedi cael ei thrin yn eilradd, fel pob merch arall yn y deyrnas hynod gyfoethog honno.

Bu’n Sul y Gymanfa Bwnc yn ein capeli ni yn ddiweddar. Ond oherwydd yr haint digwyddiad rhithiol ar Zoom a gafwyd eleni. Gwahoddwyd Arfon Jones (Beibl.net) atom i drafod agweddau ar ei lyfryn dadlennol, ‘Y Beibl ar… Ferched’. Cafwyd gwledd o wybodaeth gan Arfon wrth iddo olrhain seiliau Beiblaidd cydraddoldeb y rhywiau o’r Creu drwy’r Hen Destament i’r Efengylau a llythyrau Paul. Bu hefyd yn herio rhai o’r rhagdybiaethau simsan a ddefnyddiwyd yn hanesyddol i gyfiawnhau safle eilradd menywod mewn byd a betws.

Cawsom glywed ganddo am agwedd flaengar Iesu yn ei ddydd, yn torri confensiynau diwylliannol Iddewig, Groegaidd a Rhufeinig, ac yn herio patriarchaeth yr oes. Clywsom pa mor feiddgar oedd Iesu i fentro siarad gyda’r wraig o Samaria, i addysgu Mair ‘wrth ei draed’ ym Methania ac i amddiffyn gwraig odinebus. Roedd y ffaith fod menywod yn amlwg ymhlith disgyblion Iesu hefyd yn nodwedd anarferol yn ei ddydd. O dderbyn mai dynion oedd y Deuddeg, fel arall, mae’n ymddangos bod Iesu yn trin menywod â pharch anghyffredin yn ei ddydd ac yn ystyried menywod mor gydradd a bo modd o fewn hualau diwylliannol a chymdeithasol yr oes.

Nawr, meddech chi, does dim byd newydd yn y bregeth honno. Mae menywod wedi hen ennill parch a statws o fewn ein prif enwadau anghydffurfiol. Mae hyd yn oed yr Eglwys Anglicanaidd wedi unioni’r dafol yn y degawdau diweddar. Efallai wir, ond mae’n werth i ni atgoffa ein hunain bod yr egwyddor sylfaenol o gydraddoldeb rhwng dynion a menywod yn nodwedd ganolog a chwyldroadol o’n Cristnogaeth ni.

Ac mae hynny’n ots i’r cyffredin, achos, fel mae penawdau’r newyddion yn tystio, dydy normau cymdeithasol y byd seciwlar heddiw – ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach – ddim bob amser yn cefnogi nac yn adlewyrchu hynny. Mae’r byd yn un llai diogel i fenywod, yn llai llewyrchus i fenywod, yn llai llwyddiannus i fenywod, yn llai cydradd i fenywod. Mae hanes diweddar Sarah Everard a’r Dywysoges Latiffa wedi ein hatgoffa o hynny. Mae safiad Anna Muzychuk wedi ein hatgoffa o hynny. Mae’r ‘Batriarchiaeth’ mor fyw ag erioed.

Felly, pan ddaw rhyw stori i’n sylw ar y newyddion neu’r cyfryngau cymdeithasol ynghylch safle menywod mewn cymdeithas, peidied i ni Gristnogion ddilyn ‘normau’ cymdeithasol normadol y Batriarchiaeth gyfoes. Dilynwn Iesu. Byddwn flaengar. Safwn dros gydraddoldeb pawb yn ddiwahân. Rydym oll yn un – ac  yn gydradd – yng Nghrist Iesu.

 

E-fwletin 25 Ebrill, 2021

Codi Pontydd

Mae Jo Teffnell yn enghraifft o rywun sydd wedi dangos dewrder a gras. Roedd ei thad, Syr Anthony Berry, yr Aelod Seneddol Torïaidd, yn un o bump a gafodd eu lladd gan Patrick Magee yn Brighton yn ystod cynhadledd y Torïaid ar 12 Hydref 1984. Fe benderfynodd Jo Tuffnell gysylltu gyda Patrick Magee, a gafodd 8 dedfryd am oes am y weithred, ond a ddaeth allan o’r carchar ar ôl 13 blynedd. Roedd hi’n awyddus i ddeall y person a gyflawnodd y weithred erchyll trwy godi pont. Bu’r cyfarfod cyntaf yn un hynod o bwerus a thrydanol. Ond fe roddodd Jo ei meddyliau ar ffurf cerdd. Roedd hi’n byw ym Mhorthmadog ar y pryd.

Ymdrech yw’r isod i gyfieithu cerdd Jo Tuffnell: 

   Mae’n bosibl codi pontydd

Mae tanau yn rhuo yn fy nghalon,
Mae’r gwres yn iachau’r boen,
mae’n bosibl codi pontydd.

fel bod dynol
gwrandawaf ar dy ddioddefaint.
cynigiaist i mi dy stori,
poen rhyfel,
dysgaf
mae’n bosibl codi pontydd

dywedwyd wrthyf ti yw fy ngelyn
bydd yn hogan dda,
siarada ein geiriau ni yn unig,
ac yna cyfarfûm â thi,
mae`n bosibl codi pontydd


mae’r gwirionedd yn fwy pwysig,
mi a siaradaf yn hyf dros iachâd y byd,
bydd wrol,
bydd ysbrydol,
nid i mi gêm y llwyth,
mae`n bosibl codi pontydd.

â gwisgoedd rhagfarn yn awr wedi eu diosg
wrth i mi ymagor i ti,
gadael yn noeth fy enaid
a all eich caru chwi oll,
mae’n bosibl codi pontydd.

gyda llygaid gwybod
symudaf oddi wrth ni a nhw,
diflanna ein gwahaniaethau,
erys undeb dynoliaeth,
mae`n bosibl codi pontydd.

geill dy feibion fod yn eiddo i mi,
a gallwn innau fod yn frawd i ti
yn plannu’r bom a laddodd y bachgen bach,
mae’n bosibl codi pontydd.

ac yn awr safaf yn unig 
gyda thi a laddodd fy Nhad,
mae lle y tu mewn i mi sydd yn gwybod
i ti weithredu dy wirionedd di
herio anghyfiawnder a gorthrwm,
‘roedd fy Nhad yn y ffordd,
mae`n bosibl codi pontydd.

`rwy’n colli fy Nhad,
a `rwy’n wylo am y taid na all fy ngenethod ei adnabod,
dagrau galar dros bawb a ddioddefodd,
`rydym yn un yn ein colled, yn ein poen,
mae’n bosibl codi pontydd.

weithiau teimlaf fod fy nghalon yn iachau 
fel y mae Iwerddon yn iachau,
‘rwyn gofidio am y dioddefaint a achoswyd gan fy llwyth,
'rwy’n cydnabod eich ymgyrch,
mae`n bosibl codi pontydd.

llosga fy nghalon dros heddwch, cyfiawnder 
a chydraddoldeb i bawb
yr angerdd o wybod
mae`n bosibl codi pontydd.

Pa fath ddiwygiad (3)

Pa fath ddiwygiad (3)

Ar 13 Medi 1904 yr oedd dyn ifanc o’r enw Evan Roberts wedi cyrraedd Castellnewydd Emlyn yn fyfyriwr yn Ysgol John Phillips, i’w baratoi ar gyfer y weinidogaeth. Fe gafodd letya, ynghyd â chyfaill iddo, Sydney Evans o Gorseinon, yn Tŷ Llwyd gyda dwy chwaer garedig, dwy wraig weddw, Rachel ac Ann Davies. Ond roedd rhyw brofiadau ysbrydol dirdynnol yn gafael ynddo drwy’r wythnos gyntaf fel na allai roi ei feddwl ar wersi. Y Beibl yn unig a roddai dangnefedd iddo. Fe glywodd am y cyffro yn ardal Ceinewydd, a hynny yn cymhlethu ei deimladau.

Ar Sul, 25 Medi, daeth Seth Joshua i Gastellnewydd i ymgyrch yng nghapel Bethel. Roedd Evan Roberts yn sâl a methodd fynd. Felly hefyd nos Lun, a Sydney Evans yn dod yn ôl i Tŷ-llwyd a sôn wrtho am orfoledd y cyfarfod, a’r modd y clywsai bobol ifanc Ceinewydd yn tystio a chanu. Aeth i gyfarfod nos Fawrth, ond teimlai ryw rwystredigaeth, a’r diafol yn ei boeni. Y dydd Mercher, er bod yna gyfarfod gan Seth Joshua yn Bethel Castellnewydd, roedd yna gynhadledd yn Blaenannerch a drefnwyd gan Joshua Jenkins a John Thickens. Ac i honno yr aeth Evan Roberts y dydd Mercher hwnnw, a dangos yn amlwg ryw anniddigrwydd mawr yn ei enaid, nes codi pryder ar y ddau drefnydd. Yr oedden nhw wedi gobeithio cael cynhadledd dawel i ddyfnhau profiadau. Doedd John Thickens yn arbennig ddim yn gweld pwrpas mewn cyfarfodydd afreolus, yn weddïo a chanu.

Bore drannoeth, bore dydd Iau, fe gychwynnodd Evan Roberts allan o Tŷ-llwyd am chwech y bore, a chyda Seth Joshua a rhyw ugain eraill mewn car a cheffyl yn teithio i fod yn oedfa saith o’r gloch y bore ym Mlaenannerch. Yn eu plith yr oedd y merched o Geinewydd, a phawb yn canu “O fryniau Caersalem” ac emynau eraill. Yn yr oedfa honno fe deimlai Evan Roberts yr ysbryd yn gafael, ac fe weddïodd Seth Joshua ar derfyn y cyfarfod i’r Arglwydd eu plygu nhw i gyd. Yn nhŷ M P Morgan, Blaenannerch, dros frecwast dyma Mag Phillips yn cynnig darn o fara menyn i Evan Roberts, ac yntau’n gwrthod. Ond fe gymerodd Seth Joshua ddarn. Ai dyna sy’n bod, meddai Evan Roberts, mod i’n gwrthod yr ysbryd a Seth yn ei gymryd? Ar y ffordd i gyfarfod naw roedd Evan Roberts bron â rhwygo gan brofiad.

Yna, yn yr oedfa honno fe wyddai fod yn rhaid iddo weddïo. Roedd y gwasanaeth yn rhydd ac eraill wrthi yn eu tro. Gofynnai Evan Roberts  i’r Ysbryd, “A gaf i weddïo nawr?” “Na,” meddai’r Ysbryd, “aros am ychydig.” Eraill wedyn yn gweddïo. “A gaf i weddïo nawr?” meddai Evan Roberts. “Na,” meddai’r Ysbryd eto. Roedd bron ffrwydro gan angen i weddïo. Yng ngeiriau Evan Roberts,

teimlais ynni byw yn myned i’m mynwes. Daliai hwn fy anadl, crynai fy nghoesau yn arswydus. Cynyddu wnâi yr ynni byw yma, fel y byddai pob un yn gweddïo, a bron fy rhwygo, ac fel y gorffennai pob un gofynnwn, “Gaf i yn awr?” Ond mewn rhyw ysbaid wedi rhyw weddi, fe weddïais. Mi es ar fy ngliniau a mreichiau dros y sedd o mlaen a chwys ar fy wyneb. Daeth Mrs Davies, Mona, Ceinewydd i sychu’r chwys a Mag Phillips (merch y Parchg Evan Phillips, Castlellnewydd Emlyn) ar y dde i mi a Maud Davies ar y chwith. Bu yn ofnadwy arnaf am ddeng munud annioddefol. Minnau’n gweiddi “Plyg fi! Plyg fi! Plyg ni! O! O! O! O! Wrth sychu fy chwys, meddai Mrs Davies, “O! ryfedd ras!” Ie meddwn innau, “O! ryfedd ras!” A dyna don o dangnefedd wedyn yn llanw fy mynwes. Canai y gynulleidfa gyda blas pan oeddwn dan y teimlad hwn, “Arglwydd dyma fi, Ar dy alwad di”.

Aeth y lle yn wyllt, er braw i’r gweinidogion a drefnodd y gynhadledd. Rhy wyllt iddynt hwy a oedd wedi dymuno cael cyfarfodydd i ddyfnhau profiad a gwybodaeth.

Cwrdd cymundeb oedd cyfarfod deg o’r gloch, a’r ddau weinidog yn gwahodd tystio gan y rhai ifanc. Cododd Sydney Evans i sarad dan grynu, a buasai wedi syrthio oni bai i Maud Davies ei ddal.

Am bump, caed cwrdd y bobol ifanc, a thair merch ifanc yn y fan honno yn glynu wrth orsedd gras. Yna fe gododd rhyw hen ŵr gan ailadrodd y pennill,

Dyma Geidwad i’r colledig,
Meddyg i’r gwywedig rai …

Aeth Mag Phillips dan ddylanwadau llethol, a dweud wrth Evan Roberts ei bod yn ormod o bechadures i gael maddeuant. Yntau’n ei chysuro a sôn am helaethrwydd yr Iawn. Trawodd Sydney Evans yn ddirybudd allan i ganu,

Golchwyd Magdalen yn ddisglair,
A Manase’n hyfryd wyn
Yn y dŵr a’r gwaed a lifodd
O ystlys Iesu ar y bryn.
Pwy a ŵyr na olchir finnau,
Pwy a ŵyr na byddaf fyw,
Mae rhyw drysor anchiliadwy
O ras ynghadw gyda’m Duw.

Pan orffennwyd canu, teimlodd y goleuni’n dod. Gofynnodd i Sydney Evans ar y ffordd allan, “Ai chi drawodd yr emyn?”

“Ie,” meddai.

“A wyddech chi mai Magdalen yw fy enw i?”

“Na,” meddai, “rown i’n meddwl mai Maggie oedd eich enw chi. Ond a oedd yr emyn yn dweud y gwir amdanoch chi?”

“Oedd nawr,” meddai hithau. Ac fe gerddon nhw i gyd yn ôl i Gastellnewydd Emlyn dan ganu y noson honno.

Byddai Evan Roberts a Sydney Evans am nosweithiau wedyn yn aros i lawr yn hwyr y nos i weddïo a darllen y Beibl a chanu nes i’r chwiorydd Rachel ac Ann Davies yn Tŷ Llwyd feddwl fod rhywbeth o’i le ar eu synhwyrau.

Ar ddydd Gwener, cyn diwedd Medi, y dechreuodd Evan Roberts sôn sut y byddai’n mynd drwy Gymru oll i gynnig Crist i bechaduriaid, gan ddechrau rhoi ar bapur ei gynlluniau. Mewn cyfarfodydd dilynol, fel yr un yng Nghapel Drindod, ger Castellnewydd, fe welwyd eto’r emynau yn allweddol, lle mynnai Evan Roberts gael yr emyn “Ni buasai gennyf obaith”.

Dychwelodd y cwmni i Gastellnewydd eto dan ganu, a chyrraedd rhwng un a dau y bore. Tua thri fe aethon nhw i’r gwely. Yna Evan Roberts yn gofyn i Sydney Evans, “A yw dy dad yn aelod?”

“Nac ydi,” meddai Sydney.

“Beth am weddïo drosto fe te?”

A dyna beth wnaeth y ddau. Tua phedwar, troi i sôn am Iesu, ac Evan Roberts yn torri lawr i wylo. Yna torrodd Sydney allan i ganu: “Gogoniant byth am drefn / y cymod a’r glanhad, / derbyniaf Iesu fel yr wyf / a chanaf am y gwa’d.” A’r noson honno, y chwiorydd druain yn codi a rhedeg o’r llofft arall at y drws ac ymbil arnyn nhw dawelu. Ond eto, wrth gwrs, yr emyn yn cael rhan allweddol yn y profiad.

Erbyn hynny roedd y dylanwadau yn dechrau ymledu. Mae Nantlais Williams, Rhydaman, yn sôn am Joseph Jenkins yn dod atynt i bregethu ar yr ail Sul yn Hydref. Adroddai’r hanes am gyfarfod a gawsent yn y Ceinewydd lle roedd y gynulleidfa wedi torri allan i ganu:

Dewch, hen ac ieuanc, dewch
at Iesu, mae’n llawn bryd.

A dyma un o’r blaenoriaid tawelaf oedd gyda Nantlais yn Rhydaman yn torri ar draws Joseph Jenkins gan droi at y gynulleidfa a dweud, “Beth am i ni ei ganu yma nawr fel y gwnaethon nhw yn y Ceinewydd?” A dyna weddnewid y cyfarfod. Roedd Nantlais wedi cyhoeddi cwrdd gweddi am bump, cyn oedfa’r hwyr, a phryderai nawr pwy allai ddod yn ôl mewn pryd i hwnnw. Ond doedd dim angen iddo bryderu – roedd y lle yn orlawn.

Yna, yn ôl yn y Ceinewydd, pan oedd Joseph Jenkins yn pregethu adre, dyma Florrie Evans yn torri ar draws ei bregeth gan ddechrau canu,

Dof fel yr wyf, does gennyf fi
Ond dadlau rhin dy aberth di
a’th fod yn galw, clyw fy nghri
Rwy’n dod, Oen Duw, rwy’n dod.

Ac erbyn y pennil ola, roedd Joseph Jenkins ei hun druan ar ei liniau’n gweiddi: “Oen Duw, rwy’n dod”.

Penderfynodd Evan Roberts yn gynnar ym mis Hydref adael yr ysgol yng Nghastellnewydd a dychwelyd adre i Gasllwchwr. Mewn cyfarfod ar y nos Lun, canwyd

Dyma gariad fel y moroedd,
Tosturiaethau fel y lli,

am y tro cyntaf yn y gyfres cyfarfodydd.

Yng nghyfarfod nos Fercher ym Mryn-teg Gorseinon, roedd y lle’n orlawn a’r canu’n wefreiddiol, a’r ddau emyn a nodwyd yn arbennig oedd: “Dyma gariad fel y moroedd,” a’r un arall, yn briodol iawn,

Mi nesaf atat eto’n nes
Pa les im ddigalonni,
Mae sôn amdanat ti ̕mhob man
Yn codi’r gwan i fyny.

Yr oedd y sôn am Dduw yn codi pobol o’u gwendid ysbrydol yn cerdded drwy dde Cymru erbyn hynny.

Ar y nos Wener, dechreuwyd y cyfarfod yn hen gapel Moriah, ond aeth yn llawer rhy fychan, a bu raid mynd i’r capel newydd. Aethpwyd dan ganu o’r naill gapel i’r llall, a buan y llanwyd hwnnw wedyn. Dydd Sadwrn, 12 Tachwedd, roedd yna gerbydau o fannau eraill yn dod i gyfarfod yng Nghasllwchwr. Yn ystod y dydd roedd dwy ferch wedi mynd i Gorseinon i gyhoeddi’r efengyl o flaen tafarndai. Ni fuont yn hir cyn i eraill ymuno â hwy. yn canu a gweddïo ac annerch. A’r noson honno fe barhaodd cyfarfodydd yr hwyr yn y capeli tan 5 o’r gloch bore Sul.

(i’w barhau)

Rhan 1 

Rhan 2

Rhan 4