Archif Awdur: Golygydd

Cylch cythreulig y gellid bod wedi’i rag-weld

Dim ond gonestrwydd a thrafodaethau heddwch fydd yn atal y trais
Cylch cythreulig y gellid bod wedi’i rag-weld

Yn ystod yr wythnos a aeth heibio gwyliodd y byd mewn braw wrth i drais dorri allan ac ymledu yn nwyrain Caersalem, rhwng Israel a Gasa, ar draws y Lan Orllewinol ac mewn trefi yn Israel ei hun. Yn ôl Gweinyddiaeth Iechyd Gasa, erbyn 16 Mai (fe fydd yn llawer mwy pan fyddwch yn darllen yr erthygl hon) yr oedd 140 o bobl a 39 o blant wedi’u lladd yn Gasa, a 900 wedi’u hanafu. Mae o leiaf wyth o farwolaethau wedi bod yn Israel, gan gynnwys dau blentyn a menyw oedrannus ar ei ffordd i gysgodfa. 

Ac eto, nid rhywbeth newydd yw’r trais yma, ond yr enghraifft ddiweddaraf o gylch treisgar cythreulig a ddechreuodd 73 mlynedd yn ôl gyda’r Nakba (trychineb) yn 1948. Bryd hynny, gyrrwyd y rhan fwyaf o bobl Palestina o’u cartrefi; dinistriwyd eu trefi a’u pentrefi, a chwalwyd eu cymdeithas. Mae Palesteiniaid ar y Lan Orllewinol wedi bod yn byw o dan orthrwm milwrol am dros 53 o flynyddoedd ac yn gwybod yn iawn beth mae hyn yn ei olygu yn nhermau trais beunyddiol a diffyg hawliau dynol. Yn aml, byddant yn gorfod aros am oesoedd wrth reolfannau milwrol, yn cael eu trin yn sarhaus, yn colli tir a’r hawl i adeiladu, ac yn cael mynediad cyfyngedig yn unig at wasanaethau addysg ac iechyd … Mae dros bum miliwn o Balesteiniaid heddiw yn dal yn ffoaduriaid ac yn dibynnu ar UNRWA (Gwasanaeth Cymorth y Cenhedloedd Unedig) i ddiwallu eu hanghenion.

Yn ôl adroddiad diweddar gan Human Rights Watch: ‘Mae cau ffiniau Gasa, sydd bellach wedi digwydd ers 12 mlynedd, … yn cyfyngu ar gyfleoedd addysgol ac economaidd, gofal meddygol, dŵr glân a thrydan ar gyfer yn agos at ddwy filiwn o Balesteiniaid sy’n byw yno. Mae 80% o bobl Gasa yn dibynnu ar gymorth dyngarol.’

Mae’r rhan fwyaf o’r troseddau hyn, sy’n groes i hawliau dynol, yn digwydd o’r golwg, ac nid ydynt yn dod i sylw pobl yn gyffredinol. Nid yw bygythiadau i symud teuluoedd Palesteinaidd o’u cartrefi yn nwyrain Caersalem a gosod ymsefydlwyr Israelaidd yn eu lle yn beth newydd chwaith. Pan oeddwn yn Hebryngwraig Eciwmenaidd ar y Lan Orllewinol yn 2012, cymerais ran mewn gwrthdystiadau yn Sheikh Jarrah ar y cyd â heddychwyr Palesteinaidd, Israelaidd a rhyngwladol. Mae’r Cenhedloedd Unedig wedi rhybuddio y gall y bygythiadau hyn i droi trigolion o’u cartrefi gael eu hystyried yn droseddau rhyfel. (Goresgynnwyd dwyrain Caersalem gan Israel yn ystod rhyfel 1967 a’i chyfeddiannu yn 1980 – gweithred a gondemniwyd gan y gymuned ryngwladol.)

Gellir dadlau, felly, y byddai wedi bod yn bosib rhag-weld y trais presennol. Dim ond gwreichionen oedd ei hangen i’w danio. Digwyddodd hyn pan ddefnyddiodd heddlu a lluoedd arfog Israel nwy dagrau a grenadau llonyddu ar safle mosg Al-Aqsa wrth i Fwslemiaid ddod at ei gilydd i addoli ar ddiwedd Ramadan. 

Ymateb Cristnogol:

Sut y dylem ni, Gristnogion, ymateb i’r sefyllfa dorcalonnus hon?   

Yn gyntaf, dylem gondemnio’r defnydd o drais ar y ddwy ochr. Dim ond gwneud pethau’n waeth fydd tanio rocedi ar hap o Gasa i mewn i Israel a chyrchoedd ‘manwl’ o’r awyr gan Israel ar ardaloedd poblog Gasa. Bydd dinasyddion diniwed yn colli’u bywydau a chan fod arfau Israel yn gymaint cryfach ac yn fwy soffistigedig, mae’n anochel taw trigolion Gasa a fydd yn cyfrif y gost i raddau helaeth. 

Yn ail, dylem fod yn barod i siarad yn ddiflewyn-ar-dafod yn erbyn yr hyn sydd wrth wraidd y trais presennol. Dylem alw ar Israel i dynnu ei lluoedd arfog o’r Lan Orllewinol, rhoi terfyn ar y gwarchae ar Gasa ac ar adeiladu treflannau anghyfreithlon ar dir Palesteinaidd. Dylem fynnu bod trafodaethau heddwch yn ailddechrau, rhai sydd o ddifrif ac yn seiliedig ar barch tuag at hawliau dynol, cydraddoldeb ac urddas i bawb. Mae’r YWCA ym Mhalesteina eisoes wedi galw ar y gymuned ryngwladol i ‘ddwyn Israel i gyfrif am ei throseddau parhaus yn erbyn hawliau dynol yn unol â deddfau rhyngwladol a’r cytundebau rhyngwladol perthnasol’.

Ar ddiwedd gosodiad cryf am y sefyllfa, fe wnaeth Paul Parker, Clerc y Crynwyr ym Mhrydain, annog arweinwyr ffydd ac arweinwyr gwleidyddol i godi eu llais: ‘Tra byddwn yn dewis aros yn fud a chamu yn ôl o eiriau a gweithredoedd anghyffyrddus,’ meddai, ‘rydym ni oll yn rhannol gyfrifol am i barhad y trais. Nid oes a wnelo hyn ddim â gwrth-Semitiaeth. Mae’n ymwneud â sefyll yn erbyn cylch cythreulig o drais a dial sydd yn niweidiol i bawb yn yr ardal – Israeliaid a Phalesteiniaid fel ei gilydd. Mae hefyd yn golygu sefyll dros heddwch parhaol, yn seiliedig ar gydraddoldeb, cyfiawnder a pharchu hawliau dynol. 

Ym mis Ebrill 2016 fe dreuliais amser yn Gasa, lle cynhaliwyd gweithdai AVP (Alternatives to Violence Project) ar gyfer myfyrwyr ym mhrifysgol Gasa. Roeddem yn dîm o ddau Americanwr a menyw o Brydain. Cawsom groeso cynnes gan y myfyrwyr. Yn ystod y gweithdy cyflwynom ni nifer o elfennau a all fod yn ddefnyddiol ar gyfer datrys gwrthdaro mewn ffordd ddi-drais. Yna, fe wnaethon ni ofyn iddynt pa un fyddai anoddaf iddynt. ‘Gobeithio’r gorau,’ meddai’r rhan fwyaf ohonynt, gan leisio’u hargyhoeddiad y byddai rhyfel yn dychwelyd i’w hardal a’i bod hi, felly, yn anodd dychmygu dyfodol gwell. Rwy’n meddwl am y myfyrwyr nawr. Beth fedrwn ni ei wneud i sicrhau bod pobl ifanc yr ardal –Israeliaid a Phalesteiniaid fel ei gilydd – yn medru edrych ymlaen at ddyfodol heb drais? 

Jane Harries

Nodiadau:


Human Rights Watch, Adroddiad ar Israel a Phalestina, 2021: World Report 2021: Israel and Palestine | Human Rights Watch (hrw.org)

Datganiad gan y Crynwyr ym Mhrydain:
https://www.quaker.org.uk/news-and-events/news/quakers-call-for-end-to-violence   

Datganiad gan Pax Christi:
https://paxchristi.net/2021/04/27/pax-christi-international-calls-on-un-to-oppose-sheikj-jarrah-silwan-evictions/

Ymateb gan Gymorth Cristnogol i’r sefyllfa yng Nghaersalem a Gasa: Christian Aid responds on Jerusalem and Gaza – Ekklesia

Datganiad ar y cyd gan EAPPI, y Crynwyr ac 14 o elusennau eraill yn y Deyrnas Unedig:
https://www.quaker.org.uk/news-and-events/news/coalition-stands-up-for-rights-of-palestinian-people

Datganiad gan benaethiaid eglwysi yng Nghaersalem:
https://www.lpj.org/archives/latin-patriarchate-reacts-to-recent-violence-in-jerusalem.html

Datganiad gan Gyngor Eglwysi’r Byd (WCC):
https://www.oikoumene.org/news/wcc-calls-for-end-to-violence-urges-respect-of-status-quo-of-holy-sites-in-jerusalem

 

Nid ynys sy’n goroesi (Gwawr wedi Cofid)

Nid ynys sy’n goroesi (Gwawr wedi Cofid)

Â’r Cofid wedi dwyn ein haf
a’n cysylltiadau,
a rhwystro ymweld â’r mannau
sy’n ein cadw ar lôn sadrwydd
ar ein trywydd am y Trysor.

Collasom y mannau sydd fel arfer
yn dod â ni adref i gyfannedd.

Fe gafwyd sgwrsio rhwng ynysoedd
a chofleidio gyda’n llygaid
o bellter diogel ein giatiau,
a bendith ffrindiau newydd ar y we
yn gyrru fferi’r neges destun
fel dyhead oesol o’r galon.
Dangosodd y Cofid i ni ffrindiau newydd,
a chynhesrwydd galwad ffôn
gan un sy’n gwybod amdanoch
a’ch tylwyth ers cyn cof.

Er i’r haint gau’r bont i’n hynys arferol,
nid ynys yw ynys am byth.
O raid, daw trem y Tir Mawr
fel dyhead ar y gorwel.
Geiriau hen lythyr teuluol, neu atgof llun
sydd â’i rin yn dal i olygu
y peth byw hwnnw sy’n ein clymu ynghyd.

Cariad sy’n ein dysgu am byth
mai ynys ddiwerth
yw ynys yr hunan,
a bod rheidrwydd estyn allan
a gweld y breuder cyson.
Dyhëwn ar y Cei am y dyfodol
lle bydd pawb wedi eu trwsio
yn dy gariad cynnes Di.

Bydd dagrau ein hunigrwydd
yn bethau i’w gadael i ddoe,
er mwyn i ni weld y wawr glir a gyfyd
wedi i’r Cofid ddwyn yr haf.

Goroeswn yn ynysig
gan wybod na allwn fod yn ynysoedd am byth
heb ein breichiau’n rhychwantu’r gwahanu;
a’n cariad wrth gloddio’n ddwfn i chwarel atgof
a’n dwg o’r Cofid i’r cofleidio.

Aled Lewis Evans

E-fwltin 16 Mai. 2021

DOD YNGHYD

‘Cwrdd’. Testun cyfoethog ar gyfer cadair neu goron y Gendlaethol eleni, pe bai’r fath gyd-gwrdd yn bosib. Berf a ddaeth – diolch i’r chwyldro Anghydffurfiol – yn enw hefyd. Sawl enw. Lle. Digwyddiad. Gweithred. Yn gyfuniad o ddwy ddynameg wrthgyferbyniol. Mynd / Llonyddu. Symud / Oedi. Y naill mor angenrheidiol a’r llall yn nhyndra cynhaliol ein byw a’n bod. Cyd-oedi wrth gyd-symud. Cyd-lonyddu wrth gyd-aflonyddu. Ymdeithio. Myfyrio. Mentro. Ymdeimlo. Cyffroi. Ymroi. Ynghyd.

Yn y dwys distawrwydd, holltwn atom ‘cwrdd’ a chanfod mai cyd-ddawnsio y mae proton a niwtron symud a sefyll o gwmpas haul ‘cyffwrdd’ – y grym quantum-gynnil sy’n estyn. Sy’n neidio ar draws. Sy’n cydio a dal gafael. Ynghyd.

Heb ‘cyffwrdd’ y mae cwrdd namyn rhith.

Heb ‘cyffwrdd’ ofer yw estyn. Nid oes afael i gydio ynddi. Nid oes ynghyd. ’Mond rhith. Ymddangosiad. Tebygrwydd mynd-a-dod. Scene sgrîn-debyg. Sy’n bresennol-absennol. O fewn cymdeithas sy’n byw ar ei chof. Sy’n namyn byw. Sy’n llonydd. Nad yw’n aflonydd. Sy’n oedi. Ac oedi. Wedi gorfod.

Sy’n dal i oedi. A’i fwynhau. (Yn dawel bach.) Y dim rhaid. Y rhyddid. Yr Id rhydd. Y codi pwysau oddi ar ysgwyddau. Y datglymu a’r ryddhau. Yr ymryddhau. Oddi wrth bawb. Popeth. Yr ynghyd.

A nawr? A’r trydydd dydd ar wawrio?  Pan na fydd dim rhaid? Pan na fydd dim dewis? Pan fydd cyfle. I symud. I aflonyddu. I dasgu. I ddewr-gamu oddi wrth. I ofod-neidio tuag at. I ddringo’r enfys. I bontio pobloedd. I estyn. I afael. I gydio.

I gyffwrdd. I gwrdd. Ynghyd.

Be wnawn?

Cynhadledd Flynyddol Cristnogaeth 21

Cynhadledd Flynyddol Cristnogaeth 21

Dydd Sul, 27 Mehefin, am 3.00p.m.

Eleni, yn hytrach na’r gynhadledd oedd i’w chynnal dros benwythnos ym Mangor, bydd yn rhaid bodloni ar un sesiwn yn unig, awr a hanner o hyd, ar Zoom. Rydym yn falch iawn o fod wedi sicrhau arweiniad John Bell, y cerddor, y pregethwr, y darlledwr a’r awdur sy’n un o aelodau blaenllaw Cymuned Iona.

‘Haleliwia am heresi’

Dyna fydd teitl pryfoclyd y sesiwn, ac fel y gŵyr y rhai hynny ohonom sy’n gyfarwydd ag ef, bydd ei gyflwyniad yn siŵr o fod yr un mor wreiddiol a ffres â’r teitl ei hun.

Mae gan John Bell neges i bawb sydd yn ymwneud â bywyd yr eglwysi yng Nghymru, o bob enwad, ac i bawb sydd wedi hen droi cefn ar fywyd crefyddol teuluol eu gorffennol. Dyma lais proffwydol sy’n cyflwyno neges Cristnogaeth i’r rhai hynny sydd yn chwilio, neu nad ydynt yn siŵr bellach beth i’w gredu.

Fel aelod o gymuned Iona yn yr Alban, bu’n allweddol yn y gwaith o sefydlu’r Wild Goose Worship Group, ac mae’n argyhoeddedig mai bywiogi’r addoli yn yr eglwys leol yw’r man cychwyn i adnewyddu’r gymuned Gristnogol. Ers blynyddoedd, bu ef a grŵp o gerddorion yn ymweld ag eglwysi yn yr Alban a phob rhan o Brydain, yn ogystal ag America a Chanada, i gynnig hyfforddiant ac arweiniad.

Fel cerddor, mae’n credu bod yn rhaid cyfansoddi salmau a chaneuon newydd sy’n tyfu o draddodiad gwerin pob gwlad, er mwyn ‘canu’r efengyl’, yn hytrach nag ailadrodd llinellau ystrydebol. Mae John ac eraill wedi cyfansoddi mwy o emynau cyfoethog a bywiog na neb arall ers deugain mlynedd. Maent ar gael ar nifer o gryno-ddisgiau a llyfrau o emynau, e.e. ‘Love from down below’, a ‘Heaven shall not wait’.

 

John Bell hefyd oedd golygydd cerddorol ac Ysgrifennydd y Panel a luniodd lyfr emynau diwygiedig Eglwys yr Alban.

Fel awdur, bu’n gyfrifol am ysgrifennu tua 20 o lyfrau, rhai hawdd eu darllen ond grymus eu neges, ac yn ddieithriad maen nhw’n Grist ganolog, e.e. Ten things they never told me about Jesus, States of bliss and yearning, And the crowd is still hungry, All that matters.

 Mae’n un o siaradwyr blynyddol Greenbelt ac yn un o ddarlledwyr cyson Thought for the day (BBC Radio 4) – bob amser yn onest a threiddgar, ac yn aml yn ddadleuol.

Mae’r Alban, fel Cymru, yn falch o’i thraddodiad pregethu, a John Bell – sydd hefyd yn weinidog ordeiniedig – yw un o bregethwyr enwocaf yr Alban heddiw.

Bydd ymuno â’r sesiwn yn costio £8 y cyfrifiadur. Rhaid cofrestru cyn derbyn y ddolen. Medrwch wneud hynny drwy anfon e-bost at cristnogaeth21@gmail.com i fynegi eich diddordeb ac fe dderbyniwch fanylion am sut i dalu (ar-lein neu â siec drwy’r post) a dolen fydd yn eich galluogi i ymuno.

 

 

 

 

 

 

Darlith Cytûn

 

“Diwedd y Byd? Apocalyptic Cristnogol ac ymatebion i newid hinsawdd”Parch. Gethin Rhys

“The End of the World? Christian apocalyptic and responses to climate change”Rev Gethin Rhys

Please register for the event and the details for the webinar will be sent out via email.

Cofrestrwch ar gyfer y digwyddiad a mi fydd ebost yn cael ei yrru gyda manylion y webinar.

Meddai Gethin, “Mae llawer o bobl yn galw sylwadau pobl megis Greta Thunberg a rhai gwyddonwyr, llenorion ac ymgyrchwyr am newid hinsawdd yn ‘apocalyptaidd’ – ystyrier yr enw ‘Gwrthryfel Difodiant’ er enghraifft. Defnyddir yr un gair i gyfeirio at rannau o’r Beibl, megis rhannau o Lyfr Daniel, Marc pennod 13 neu Llyfr y Datguddiad. Rwy wedi bod yn ystyried beth yw’r berthynas rhwng yr hen lenyddiaeth apocalyptaidd Feiblaidd a’r apocalyptic seciwlar newydd sydd yn codi. Ai arwydd o anobaith yw arddel y syniad o apocalyps, ynteu arwydd o obaith – fel y bwriadai’r awduron Beiblaidd? Dyna fydd maes y ddarlith.”

Fe draddodir y ddarlith yn ddwyieithog, gyda chyfieithu ar y pryd o’r Gymraeg i’r Saesneg, a bydd cyfle i holi cwestiynau ar y diwedd.

Gethin said, “Many people call the comments of people like Greta Thunberg and some scientists, writers and campaigners about climate change ‘apocalyptic’ – consider the name ‘Extinction Rebellion’ for example. The same word is used to refer to parts of the Bible, such as sections of the Book of Daniel, Mark chapter 13 or the Book of Revelation. I have been considering the relationship between the old Biblical apocalyptic literature and the emerging secular apocalyptic. Is the idea of ‘apocalypse’ a sign of despair, or a sign of hope – as the Bible writers intended? That’s what I will be exploring in this lecture.”

The lecture will be delivered bilingually, with simultaneous translation from Welsh to English, and there will be an opportunity to ask questions at the end.

E-fwletin 9 Mai 2021

Curo ar y Drws

‘Wele, yr wyf yn sefyll wrth y drws ac yn curo; os clyw rhywun fy llais ac agor y drws, dof i mewn ato a bydd y ddau ohonom yn cyd-fwyta gyda’n gilydd’. (Dat. 3:20)

Drws: y bwlch yr eir i mewn drwyddo i adeilad, dôr, cyfrwng mynediad neu gyrhaeddiad, agoriad, cyfle.

Mae’r dystiolaeth archeolegol yn dangos fod drysau wedi eu gosod ar gytiau crwn ein hynafiaid dros 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd eu defnydd pryd hynny, fel heddiw, i’n cadw’n ddiogel gyda’r hwyr, i gadw’r byd mawr led braich tu draw i’r rhiniog, i amddiffyn y teulu oedd yn swatio rownd y tân, cyfle i anwybyddu’r hyn oedd yn digwydd o’u cwmpas.

Mae pobl wastad wedi bod yn barod i gau’r drws ar realiti’r hyn sy’n digwydd yn eu milltir sgwâr neu ymhellach i ffwrdd. Saffach o lawer yw swatio rownd y tân gan wybod fod y drws wedi ei gloi.

Mae’n siŵr fod pawb yn wybyddus â gwaith yr arlunydd Holman Hunt, ‘The Light of the World’. Mewn perllan saif ffigwr sy’n gwisgo coron o ddrain ac yn cario lamp sy’n taflu ei goleuni ar ddrws caeedig nad oes modd ei agor o’r tu allan. Mae’n amlwg fod y drws wedi bod ynghau ers amser. Mae’r iorwg wedi prysur dyfu a gorchuddio’r drws.

Iesu wrth gwrs yw’r ffigwr sydd wrth y drws. Mae ar fin curo arno. Dyna sy’n denu sylw’r mwyafrif sy’n craffu ar y llun. Ond mae yna un manylyn arall yn y llun nad oes pawb wedi sylwi arno. Pan welwch y llun y tro nesaf, edrychwch ar draed Iesu. Maent wedi eu darlunio fel petai Iesu ar fin cerdded i ffwrdd. Yr awgrym yw ei fod wedi blino aros. Mae wedi blino ar guro’r drws a methu cael ateb.

Nod y darlun yw ein herio. Ydyn ni’n mynd i agor y drws cyn ei fod yn rhy hwyr? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd ein bod yn ofni’r dyfodol? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd bod hi’n well gennym swatio rownd y tân a throi ein cefn ar realiti’r hyn sy’n digwydd o’n cwmpas?

Es i am dro’r diwrnod o’r blaen. Roedd yna fwriad penodol i’r daith. Fy mwriad oedd cyfrif faint o gapeli’r cylch, sy’n dal i gynnal gwasanaethau, oedd â hysbysfwrdd ger eu drysau – hysbysfwrdd a fyddai’n nodi rhif ffôn cyswllt, cyfeiriad e-bost, amserau’r gwasanaethau ac ati.

Ymwelwyd ag ugain capel. ‘Sbin’ bach braf! O’r ugain dim ond chwech oedd yn cynnig unrhyw fath o wybodaeth – boed hynny’n rhif cyswllt neu’r amserau pryd fyddai’r drws ar agor i groesawu’r addolwyr. Roedd un deg pedwar yn amlwg yn glybiau preifat i’r detholedig rai.

Eglurodd Holman Hunt mai’r hyn oedd yn ceisio ei gyfleu yn y llun oedd ‘the obstinately shut mind’. Onid yw hyn yn ein hatgoffa o aelodau ac arweinwyr eglwysig ar hyd a lled Cymru heddiw. Does dim gwahoddiad yn y rhelyw o’r capeli i’r dieithryn, yr ymwelydd, y cymydog, y newydd ddyfodiad – dim gwahoddiad i droi’r bwlyn a dod drwy’r drws. Mae’r ‘obstinately shut minds’ wedi penderfynu mai gwell yw swatio rownd y tân ac anwybyddu’r gymdeithas tu hwnt i’r drws. Gwell ganddynt gadw pawb lled braich mewn adeiladau ac achosion sy’n prysur ddadfeilio ac aros yn y tywyllwch.

Y Pabydd Protestannaidd – cofio Hans Küng (1928–2021)

‘Y Pabydd Protestannaidd’ – cofio Hans Küng (1928–2021)
Trwy ganiatad Cenn@d

Küng3Pan glywais ar 6 Ebrill eleni am farwolaeth Hans Küng, y cawr o ddiwinydd pabyddol o’r Swistir, aeth fy meddwl yn ôl bron hanner can mlynedd. Gweinidog ifanc oeddwn i ar y pryd ym Mhenbedw, ac roeddwn newydd orffen darllen ei gampwaith, On Being a Christian. Fe’m cyfareddwyd yn llwyr gan y gyfrol, a gyfieithwyd i’r Saesneg gan Edward Quinn yn 1976, a chefais fy symbylu i anfon ysgrif ar Küng a’i waith i’r cylchgrawn Porfeydd. O bosibl mai dyna pryd y taniwyd fy niddordeb mewn diwinyddiaeth fel maes byw, cyffrous, oherwydd dilynodd nifer o erthyglau eraill o’m heiddo, ynghyd ag ambell ddarlith, a llawer ohonynt yn ymwneud yn uniongyrchol â Küng.

 

Nid On Being a Christian oedd cyfrol gyntaf Küng o bell ffordd, na hyd yn oed y gyntaf i’w ddwyn i sylw darllenwyr y tu allan i’r Eglwys Babyddol. Eisoes roedd wedi cyhoeddi cyfrolau o bwys â theitlau pryfoclyd, megis Infallible? An Enquiry (1971, cyfieithiad Saesneg), a Why Priests? yn yr un flwyddyn; ac roedd yna ddigon eto i ddod, megis Does God Exist? (1980) a Credo (1993). Dehongliad cyfoes o Gredo’r Apostolion yw Credo, a thros y blynyddoedd bu’n faes trafod buddiol iawn mewn seiadau yn fy eglwysi. Yn y gweithiau uchod ac eraill, fe heriai Küng bob sôn am ‘aberth yr Offeren’, y ddysgeidiaeth am wyryfdod parhaol Mair, a rhai agweddau ar y dehongliad traddodiadol o berson Crist. Does ryfedd i’r diweddar Athro Harri Williams gyfeirio ato fel ‘Y Pabydd Protestannaidd’!

Yn 1960 cafodd Küng ei benodi’n Athro Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Tübingen yn yr Almaen, ac yn 1963 yn bennaeth cyntaf y Sefydliad dros Ymchwil Ecwmenaidd. Chwaraeodd ran flaenllaw yn y paratoadau ar gyfer Ail Gyngor y Fatican (1962–5), a phenododd y Pab Ioan XXIII ef yn peritus (ymgynghorydd) i’r Cyngor. Golygai hyn ei fod yng nghanol y gwrthdaro rhwng yr arweinwyr traddodiadol a’r diwygwyr o fewn yr eglwys, a thyfodd yn fwyfwy siomedig yn wyneb methiant yr eglwys i’w diwygio’i hun. O hynny ymlaen bu’n gynyddol feirniadol o’r eglwys a’i harweinwyr, a’r rhwystredigaeth honno a gafodd fynegiant yn ei lyfrau.

 Yn ystod y cyfnod hwn roedd y Babaeth yn wynebu her o gyfeiriad Diwinyddion Rhyddhad America Ladin, gyda’u syniadau cymdeithasol chwyldroadol. Ac roedd diwinydd arall, Edward Schillebeeckx o’r Iseldiroedd, wedi dechrau cynhyrfu’r dyfroedd gyda’i weithiau sylweddol yntau. Cafodd Küng ei lusgo gerbron y Cynulliad dros Athrawiaeth y Ffydd (etifedd y Chwilys) sawl gwaith, ac yn On Being a Christian mae’n cwyno bod hyn wedi peri iddo golli llawer o amser, pryd y gallasai fod yn ysgrifennu. Meddai: ‘The tiresome disputes forced on me afresh by Rome cost me at least two months of working time and working energies … The section planned [on prayer] therefore had to be dropped: a victim of the Roman Inquisition.’

Pen draw’r gwrthdaro hwn oedd i’r Cynulliad atal ei drwydded fel Diwinydd Pabyddol, y missio canonica, ym Mhrifysgol Tübingen yn 1979, er iddo barhau yn ei swydd fel Athro ‘seciwlar’ yno hyd ei ymddeoliad yn 1996.

Yn ddi-os, ei gyfrol fwyaf dylanwadol oedd On Being a Christian. Hon a enillodd glod i’w hawdur ymhell y tu hwnt i ffiniau’r Eglwys Babyddol. Mae’n cyffwrdd â phob rhan o ffydd a bywyd y Cristion, a hynny ar gefndir y byd y mae’n ceisio byw a thystio ynddo. Bu’n hynod boblogaidd. Cyhoeddwyd hi mewn clawr meddal yn fuan wedi iddi ymddangos yn Saesneg, ac fe’i gwelid ar werth mewn siopau newyddiaduron ac ar stondinau mewn gorsafoedd rheilffordd. Roedd gan Küng y ddawn i lefaru’n glir ac yn berthnasol, gan dorri drwy ganrifoedd o ddogmâu, a phwysleisio gogoniant a pherthnasedd oesol Crist ei hun.

Yn adran gyntaf y llyfr, mae ei ddiffiniad o oes dechnolegol, seciwlar yn dal yn werth ei ddarllen o hyd. Credai fod gwyddoniaeth a thechnoleg wedi rhyddhau dyn oddi wrth lawer o’i hualau, ond yr un pryd wedi creu caethiwed newydd. Dyna ben draw Marcsiaeth hefyd, meddai. Ond nid oedd yn besimistaidd ynghylch lle crefydd mewn bywyd: ‘It is the legal constraints of the technocratic society itself … which threaten to crush man’s personal dignity, freedom and responsibility … The really other dimension cannot be found on the plane of the linear, the finite, the purely human.’

Yn yr ail adran, fe’n harweiniodd i ystyried y gwahanol ddarluniau a gawn o Grist yn y Beibl, yn addoliad yr eglwys dros y canrifoedd, mewn dogma, ac mewn llenyddiaeth. Ac yn y drydedd adran, fe bwysleisiodd le’r eglwys ym mywyd y Cristion a bywyd y byd. Er mor finiog oedd sylwadau Küng ar yr eglwys y perthynai iddi, er gwaethaf y driniaeth a dderbyniodd drwy ei llaw, ac er gwaethaf ei holl ffaeleddau, roedd yn caru’r eglwys yn angerddol, ac yn caru ei Phen. Ar y diwedd, cyflwynodd y gyfrol i bob un sy’n chwilio, neu sy’n ansicr ei ffydd.

Crist ei hun oedd sail a sylfaen ffydd Küng: nid unrhyw ddogmâu amdano, ond y Crist a fyddai ei hun yn herio awdurdodau crefyddol ei ddydd. Ef yw ein patrwm: ‘Jesus himself in person is the programme of Christianity … The distinguishing feature of Christianity is Christ himself … He is himself the wholly concrete truth of Christianity … For faith, the true man Jesus of Nazareth is the true revelation of the only true God.’

Roedd yna rywbeth iach a ffres yn y modd y byddai Küng yn condemnio’r duedd sydd yn yr eglwys (pob eglwys!) i anrhydeddu’r hyn sy’n hen am ei fod yn hen: hen arweinwyr, hen draddodiadau, hen gredoau. Dim ond y Crist byw oedd yn cyfrif yn ei olwg, y Crist atgyfodedig, ac am hwnnw y siaradai ac yr ysgrifennai heb flewyn ar dafod. Roedd yn ddiwygiwr digymrodedd ac yn eciwmenydd brwd, a hynny yng ngwir ystyr y gair, sef ‘byd-eang’; dywedodd yn 2009 na fyddai heddwch rhwng cenhedloedd y byd nes y ceid heddwch rhwng crefyddau’r byd.

Ond yn bennaf oll cofiwn amdano fel cyfathrebwr dawnus, un y mae ei weithiau’n para i’n hysbrydoli.

Glyn Tudwal Jones

 

 

Pa fath ddiwygiad (4)

Pa fath ddiwygiad (4)

(Rhan olaf erthygl John Gwilym Jones)

Beth oedd yr emynau a genid yn y cyfarfodydd? Mae Sydney Evans yn sôn am frawd ym Mlaenannerch yn adrodd y pennill, “Dyma Geidwad i’r colledig.” Ym  Mhentre Estyll, ger Abertawe, mae Pennar Griffiths yn sôn am rywun yn sefyll ac yn adrodd, “Wrth gofio’i riddfannau’n yr ardd”. Mae J T Job yn sôn am gynulleidfa ym Methesda yn canu ac ailganu a thrydydd ganu “Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion”. Roedd Maud Davies a Florrie Evans yno hefyd, a’r rheini’n canu “O anfeidrol rym y cariad”.

Mewn cyfarfod gyda’r Bedyddwyr yn Hermon, Sir Benfro, fe gyfeiriodd rhywun at Ganiad Solomon 2.12: “oherwydd, edrych, aeth y gaeaf heibio, ciliodd y glaw a darfu; y mae’r blodau’n ymddangos yn y meysydd, daeth yn amser i’r adar ganu, ac fe glywir cân y durtur yn ein gwlad.”

Ni ellid cael gwell disgrifiad. Roedd adar ifanc Cymru i gyd yn canu, hyd yn oed yn y Coleg Diwinyddol. Yno, ar ganol darlith ar Athroniaeth, clywyd rhyw ganu yn dod o rywle. Meddai un yn y dosbarth, “Mae’r Diwygiad wedi torri allan.” “Ymhle?” gofynnon nhw. “Yn yr ystafell smygu.” A phawb yn tyrru nes oedd y lle yn orlawn, yn canu heb neb yn arwain. Ac wedi canu un emyn, canu un arall. Roedd yna ddau yno a oedd wedi bod yn feirniadol iawn o deimladrwydd y Diwygiad, ond roedden nhw wedi eu dal. Ac fe aeth y cyfarfod hwnnw ymlaen am oriau, gan ailganu yn arbennig “Y Gŵr a fu gynt o dan hoelion”.

Roedd y gohebwyr a fynychai’r cyfarfodydd ledled y wlad yn dweud mai canu oedd tri chwarter y cyfarfodydd. Wrth gwrs, roedd ifanc a hen yn gwybod yr emynau. Mewn un cyfarfod, os teimlai’r gynulleidfa fod rhywun yn siarad am fwy na rhyw bum munud, byddent yn troi i ganu er mwyn ei foddi. Yn wir, mae un sôn am fod mewn Cymanfa Ganu ym Mlaengarw a’r Gymanfa’n troi yn oedfa ddiwygiad: “Fe gawson ni y fath ganu yn oedfa’r prynhawn nes bod yr arweinydd yn ceisio’i orau i’n ffrwyno ni, rhag i ni ladd ein hunain cyn oedfa’r nos, ond i ddim pwrpas. Roedd fel petai llen y deml wedi rhwygo.”

Un enghraifft o oedfa ddiwygiad oedd honno ym Mryn-teg, Gorseinon, nos Iau, 10 Tachwedd 1904. Yr oedd yna weddïo a gweiddi a phenlinio ac ochneidio. Un yn darllen o’r Beibl o’r galeri, merch yn torri allan i ganu ar y llawr. Gweddïau byrion, tystio, a phan fyddai un wedi codi a chyhoeddi iddo dderbyn iachawdwriaeth, torrai’r gynulleidfa i ganu, “Diolch iddo, byth am gofio llwch y llawr”. Digwyddodd hyn lawer gwaith yn ystod yr oedfa honno, a barodd am naw awr. Un wraig yn gweddïo ac yn llewygu. Rhywun yn dod a chynnig dŵr iddi. “Na,” meddai, “yr unig beth y carwn i ei gael yw maddeuant Duw.” Yna wrth gwrs, rhywun yn taro’r geiriau, “Pa Dduw sy’n maddau fel tydi / yn rhad ein holl bechodau ni”.

Yn Libanus, Clydach, y Rhondda, aeth Evan Roberts i sôn am y disgyblion yn cysgu. Ac y maent yn awr yn cysgu yng Nghymru, meddai, gannoedd a miloedd ohonyn nhw. “Amen,” gan bawb drwy’r capel. Yn sydyn, dyma wraig yn canu, “O na bawn i fel efe.” Yna, pan oedd y nodyn ola wedi distewi, merch fach yn canu, “Dyma gariad fel y moroedd, / Tosturiaethau fel y lli.” Hwnnw, meddai D M Phillips, oedd emyn mawr y Diwygiad. Fe’i canwyd yn Tonna, Castell-nedd, ac yn union ar ei ôl, y gynulleidfa yn canu’n dawel, “Gad im deimlo / awel o Galfaria fryn”, ac Evan Roberts yn dweud, “Canwch y geiriau hyn yn weddigar a thyner oherwydd gweddi ydyw. Awel o Galfaria yw’r unig beth,” meddai, “y gall meidrolion ei ddal. Allan nhw ddim dal tymestl o Galfaria.” Aeth hi’n Fabel o leisiau yno, ond Babel melodaidd gyda phobl yn torri allan yn fyrfyfyr i weddïo a chanu. Ac un llais wedyn yn canu:

Paid a’m gadael, dirion Iesu,
paid a’m gadael i,
pan ar eraill rwyt yn gwenu,
paid â’m gadael i.

Ym Maesteg, wrth ganu “Diolch iddo, / Byth am gofio llwch y llawr”, fe ddyfeisiwyd geiriau newydd gan weinidog Bethania yn y man a’r lle:  

Rho dy galon, rho dy galon
Iddo am gofio llwch y llawr.

Roedd gŵr a alwai ei hun yn “Awstin”, sef T. Awstin Davies, mab i weinidog Bedyddwyr o Bontypridd, yn ysgrifennu i’r Western Mail. Beth oedd yn llesteirio’r ysbryd, meddai hwnnw, oedd gormod o bobol, cateceiddio a defnyddio pobol penodedig i drefnu oedfa a threfnu “cynghori”. Ond roedd canu’r unawdwyr yn bwysig, a’r canu cynulleidfaol.

Nos Sadwrn olaf 1904, yng nghapel Penuel, Rhosllannerchrugog, fe ofynnwyd i ryw hen ŵr ledio emyn. Pan gododd a ledio’r geiriau,

Gwasgara’r tew gymylau
oddi yma i dŷ fy Nhad,
datguddia imi beunydd
yr iachawdwriaeth rad,
a dywed air dy hunan
wrth f’enaid clwyfus, trist
dy fod yn maddau ’meiau
yn haeddiant Iesu Grist,

fe welodd pawb pwy oedd e, a sylweddoli nad oedd yn aelod eglwysig. Fe’i heriwyd e gan rywun a gofyn iddo a oedd, ac yntau’n ateb nad oedd. Gofynnwyd iddo a oedd am ildio’r noson honno. “Na,” meddai, yn wylaidd a hollol onest, “’dwy i ddim yn barod.” Fe aeth y lle yn ddistaw fel y bedd, nes i’r gynulleidfa hanner adrodd a hanner canu’r geiriau:

A dywed air dy hunan
wrth f’enaid clwyfus, trist,
dy fod yn maddau ’meiau
yn haeddiant Iesu Grist,”

a hynny yn llawn cydymdeimlad ato, am na allai ef ildio. Cyhoeddwyd oedfa am 11 y nos, ac yn honno gofynnwyd a oedd yno ddychweledigion. Dyma nhw’n dechrau codi ar y galeri. Am ysbaid, neb ar y llawr wedi codi ond wedyn dyma un llaw yn codi, llaw rhywun adnabyddus yn y fro, a’r si yn mynd drwy’r capel fod hwnnw wedi dod at Grist, er syndod i bawb. Yna fe welwyd llaw arall ganol y capel. Yr hen frawd o’r oedfa cynt wedi penderfynu ildio. Sgubwyd y gynulleidfa gan deimlad. Dyma fab a merch yn neidio ar eu traed, a’r ferch yn gweiddi, “Nhad ydi o!” gan ffrwydro wedyn allan i weddïo.

Yn ystod cyfarfodydd Gorseinion roedd pump o ferched wedi dod ymlaen i gynnig eu gwasanaeth i’r Arglwydd, ac fe ddilynodd y rhain Evan Roberts i ymgyrchoedd Morgannwg. Wedi Nadolig 1904 dychwelodd rhai adre. Fe fu dynion hefyd yn cynorthwyo, fel Tom Roberts o Dowyn ac Emlyn Davies o’r Cefn,ger Rhiwabon.

Ond o’r unawdwyr i gyd, Annie Davies a’i chwaer Maggie o deulu cerddorol ym Maesteg oedd yr amlycaf. Roedd Annie Davies wedi ei hyfforddi gan Madame Clara Novello Davies a Harry Evans, Dowlais. Defnyddiai dechnegau megis sibrwd canu. Roedd ei hunawdau yn toddi i mewn yn weddi gan y gynulleidfa, yn union fel petai hi’n cyfeilio iddyn nhw, Wethiau byddai’n cyfeilio i Evan Roberts tra oedd yn pregethu. Gwnaeth hynny unwaith yn y Rhondda ac fe oedodd Evan Roberts. Wedi iddi orffen y gân, ailddechreuodd ef. Yn fuan roedd hi eto’n canu, ond dan deimlad dwfn, “Dim ond Iesu”. Ond yna, fe dorrodd i lawr i wylo, a llefain nes peri i’r gynulleidfa oll fynd yn foddfa o ddagrau.

Dylwn gyfeirio hefyd at Sam Jenkins o Lanelli, dyn 25 oed. Fe’i galwyd e’n Sankey Cymru, a byddai’n canu gyda Sydney Evans mewn trefi yng Ngwent ganeuon megis “Y Ddafad Golledig” neu “A glywaist ti sôn am Iachawdwr y byd”. Tra oedd yn Beaufort fe arhosodd yng nghartre’r Parchg Llynfi Davies. Dangosodd ryw gân Saesneg iddo, cân a soniai am “a sinner like me”. Bu Llynfi Davies wrthi drwy’r nos yn ei chyfieithu iddo, a chafwyd y llinell “i achub pechadur fel fi”. Ond gofynnodd Sam Jenkins i Llynfi Davies newid y gair “pechadur” yn rebel: “I achub hen rebel fel fi”. Ac yna, meddai Sam Jenkins, “Rwy’n cofio yng Nghalfaria, Porth, y Rhondda, fel y tynnwn at derfyn y gân, a’r geiriau, “Mi ganaf ei glod yn oes oesoedd”, yn gafael ynof pan oeddwn yn eu canu am y drydedd waith, nes bod y pen blaenor yn neidio ar ei draed a gweiddi, “Mi gana inne hefyd” a throi’r capel i gyd yn wenfflam o ganu.

Sonia W S Jones o Rosllannerchrugog fel y daeth Elfed â’r geiriau “Y gŵr ar ffynnon Jacob” i’r Rhos ar ddechrau 1905. Roedd yn awyddus i’r pennill hwn gael bywyd newydd yn y Diwygiad. “Fel popeth arall, roedd yr hen benillion,” meddai, “yn dod yn ôl fel colomennod Noa.” Fe ofynnodd Elfed i’r gynulleidfa ei ganu ar ‘Bryniau Casia’, ac mae acenion dwys a buddugoliaethus yr hen dôn yna o gasgliad Y Salmydd (1892) wedi canu yn ein clustiau byth oddi ar hynny. “Pwy all anghofio yr effaith nefolaidd,” meddai, “pan arweiniodd Caradog Roberts ni yr eilwaith ar yr organ, mor dyner, mor ddwys ac mor orchestol?”

Ni chafwyd tonau newydd o werth. A rhaid cyfaddef na chafwyd emynau newydd o werth arhosol ychwaith. Beth oedd yno oedd cyfuniad o’r hen benillion cyfarwydd, ar donau cyfarwydd, a chyfieithiadau Ieuan Gwyllt o Sŵn y Jiwbili.

Fe ofynnir y cwestiwn weithiau: a ddaw Diwygiad yn ôl? O feddwl mor ganolog oedd y canu, mae yna un rhwystr mawr heddiw i Ddiwygiad fel hwn ddod yn ôl: dyw’r ieuenctid ddim yn gwybod emynau am Dduw i’w heneidiau nhw dorri allan i’w canu. A dyna golli sbarc y Diwygiad dros ganrif yn ôl.

Byddai Evan Roberts ei hun weithiau’n gresynu am y canu’n ymyrryd, ac eto fe amddiffynnai gyfraniad y gân. Rhaid cyfaddef fod canu yn aml iawn yn cael ei ddefnyddio i gyffroi teimladau. Ond roedd y peth mor rhyfedd o naturiol a digymell. O edrych ar brofiadau fel hyn a ddigwyddai dros ganrif yn ôl, byddwn yn holi a fyddai’r peth yn bosib heddiw. Un ystyriaeth drist yw na fyddai’r genhedlaeth ifanc heddiw yn gwybod geiriau emynau addas i ysbrydoli cyfarfodydd emosiynol. A chwestiwn pwysicach o lawer yw: pa mor fuddiol i waith y Deyrnas fyddai diwygiad arall o’r un natur?

 

D M Phillips Evan Roberts a’i waith
Brynmor P Jones Voices from the Welsh Revival
Noel A Gibbard Caniadau’r Diwygiad
Eifion Evans The Welsh Revival of 1904
Eifion Evans Revival comes to Wales
Tudur Jones Ffydd ac Argyfwng Cenedl

Rhan 1 

Rhan 2

Rhan 3

Hanes Gobeithiol

Hanes Gobeithiol

Cefais fy nenu yn y cyfnod mynachaidd sydd ohoni gan deitl cyfrol yr Iseldirwr Rutger Bregman, Humankind: a Hopeful History (Bloomsbury Publishing 2020), a ddisgrifir fel “The Sunday Times Bestseller”. Roedd yr awdur yn gwbl ddiarth i mi er ei fod wedi cyhoeddi ‘bestseller’ gyda chyfrol flaenorol â’r teitl Utopia for Realists. Cyfieithad yw honno fel y gyfrol hon. Fel y gwelir oddi wrth y naill deitl a’r llall, optimist llawn gobaith yw’r awdur.

Fel athronydd, mae’n dewis rhwng dau ddehongliad o’r natur ddynol: dehongliad pesimistaidd Thomas Hobbes ar y naill law, fod y natur ddynol yn hanfodol ddrwg, a dehongliad optimistaidd Rousseau ar y llaw arall, fod y natur ddynol yn hanfodol dda. Yr ail ddehongliad a gyflwynir yn y gyfrol hon. Cred fod gwareiddiad wedi ei seilio ar y dehongliad pesimistaidd sy’n cymryd yn ganiataol fod pobl yn hanfodol ddrwg, gan greu amgylchiadau croes i’r natur ddynol, sy’n hanfodol dda. Gan hynny, adweithio i safbwynt pesimistaidd y canrifoedd a wna, gan gynnwys y traddodiad Cristnogol a ddechreuwyd gydag Awstin Sant (354–430), safbwynt a gafodd ei barhau gyda diwinyddiaeth John Calvin. Dadleua hefyd fod cyfnod yr Ymoleuo wedi parhau â’r besimistiaeth hon. Un o blant yr Ymoleuo oedd Hobbes. Diflannodd y Duw dialgar a daeth y Wladwriaeth i gymryd y swyddogaeth a oedd gynt yn eiddo Duw. Yn sgil hynny, daeth yr eglwys Gristnogol yn fwy cyfeillgar, yn eglwys ‘chwyldro o dynerwch’ yn hytrach na Chrwsâd.

Barn yr awdur yw fod dynoliaeth yn y cyfnod crwydrol yn glir o’r holl besimisiaeth ddiweddarach a ddaeth gyda gwareiddiad. Gwêl hanes Tŵr Babel yn y Beibl yn ddarlun o`r newid hwn (a stori Cain ac Abel, o ran hynny).

Haera’r awdur fod ei safbwynt ef yn realistig yn ogystal â chwyldroadol. Mae ei gyfrol yn llawn o hanesion lle gwelir daioni’r ddynoliaeth ar waith mewn amgylchiadau drygionus a thrychinebus sydd yn gynnyrch gwareiddiad. Un enghraifft ymhlith eraill sydd yr un mor gyfoethog yw hanes milwyr Prydain a’r Almaen yn 1914 yn rhoi eu harfau heibio i ddathlu’r Nadolig gyda’i gilydd. A’i ddadl fawr yw mai amgylchiadau gwareiddiad ar ei gwaethaf yw rhyfel, ond ei fod yr un pryd yn datguddio daioni sylfaenol y ddynolryw. Mae ganddo un enghraifft hanesyddol ar ôl y llall mewn sefyllfaoedd gwahanol sy’n cadarnhau ei ddadl ac yn cyfoethogi ei gyfrol. Geiriau Pope sydd yn dod i’r cof: ‘Hope springs eternal in the human breast’.

Fe ymddengys hefyd ei fod yn tynnu’n helaeth ar ei gefndir eglwysig cynnar. Mae’n ymgynghori â’r Ysgrythur droeon, ac mae ei bennod olaf yn arwyddocaol: ‘Troi’r Foch Arall’. Yn yr adran hon cyffesa ei fod, yn ei ddyddiau cynnar, yn ystyried yr anogaeth hon yn un ar gyfer eneidiau dethol fel M. L. King, Gandhi a Mandela. Ond bellach mae’n credu ei fod yn anogaeth i`r ddynolryw. Mae’n derbyn yr egwyddor: os byddwn yn drugarog wrth y person arall y bydd hwnnw’n ymateb yn yr un modd. A bod hynny’n wir wrth ymateb i elyn honedig. Mae’n trafod ‘maddeuant’, ‘empathi’ a thosturi, ac yn rhoi sylw manwl i’r Rheol Euraid sy’n perthyn i bob athroniaeth, bron, mewn gwahanol ffurfiau, gan gynnwys y Testament Newydd: ‘Gwnewch i eraill yr hyn a fynnwch i eraill ei wneud i chi’, ac yn ei ffurf negyddol: ‘Peidiwch â gwneud i eraill yr hyn na fynnwch i eraill ei wneud i chi’. Eto, cred fod yr egwyddor hon yn dibynnu ar y cynnwys a roir iddi.

Mae amwysedd yn y teitl, â charedigrwydd (kind-ness) yn gynhenid i’r natur ddynol. Ac ar sail hwnnw y dylid adeiladu ein bywyd ac nid ar besimistiaeth. Dwy feirniadaeth ar ei gyfrol yw ei fod wedi cysylltu hanes â’r Gorllewin ac wedi anwybyddu’r ferch (Byddai Man-kind yn fwy cywir!). Fodd bynnag, mae ei neges sylfaenol, hyd y gwelaf, yn cael ei chadarnhau gan amgylchiadau’r flwyddyn ddiwethaf pan welson ni’r ddynolryw ar ei gorau mewn amgylchiadau anodd. Ond eto, fe welson ni’r ddynoliaeth ar ei gwaethaf hefyd!

John Owen
Rhuthun