Archifau Categori: E-Fwletin

E-fwletin Wythnosol

E-fwletin 9 Mai 2021

Curo ar y Drws

‘Wele, yr wyf yn sefyll wrth y drws ac yn curo; os clyw rhywun fy llais ac agor y drws, dof i mewn ato a bydd y ddau ohonom yn cyd-fwyta gyda’n gilydd’. (Dat. 3:20)

Drws: y bwlch yr eir i mewn drwyddo i adeilad, dôr, cyfrwng mynediad neu gyrhaeddiad, agoriad, cyfle.

Mae’r dystiolaeth archeolegol yn dangos fod drysau wedi eu gosod ar gytiau crwn ein hynafiaid dros 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Roedd eu defnydd pryd hynny, fel heddiw, i’n cadw’n ddiogel gyda’r hwyr, i gadw’r byd mawr led braich tu draw i’r rhiniog, i amddiffyn y teulu oedd yn swatio rownd y tân, cyfle i anwybyddu’r hyn oedd yn digwydd o’u cwmpas.

Mae pobl wastad wedi bod yn barod i gau’r drws ar realiti’r hyn sy’n digwydd yn eu milltir sgwâr neu ymhellach i ffwrdd. Saffach o lawer yw swatio rownd y tân gan wybod fod y drws wedi ei gloi.

Mae’n siŵr fod pawb yn wybyddus â gwaith yr arlunydd Holman Hunt, ‘The Light of the World’. Mewn perllan saif ffigwr sy’n gwisgo coron o ddrain ac yn cario lamp sy’n taflu ei goleuni ar ddrws caeedig nad oes modd ei agor o’r tu allan. Mae’n amlwg fod y drws wedi bod ynghau ers amser. Mae’r iorwg wedi prysur dyfu a gorchuddio’r drws.

Iesu wrth gwrs yw’r ffigwr sydd wrth y drws. Mae ar fin curo arno. Dyna sy’n denu sylw’r mwyafrif sy’n craffu ar y llun. Ond mae yna un manylyn arall yn y llun nad oes pawb wedi sylwi arno. Pan welwch y llun y tro nesaf, edrychwch ar draed Iesu. Maent wedi eu darlunio fel petai Iesu ar fin cerdded i ffwrdd. Yr awgrym yw ei fod wedi blino aros. Mae wedi blino ar guro’r drws a methu cael ateb.

Nod y darlun yw ein herio. Ydyn ni’n mynd i agor y drws cyn ei fod yn rhy hwyr? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd ein bod yn ofni’r dyfodol? Ydyn ni’n mynd i gadw’r drws ar gau oherwydd bod hi’n well gennym swatio rownd y tân a throi ein cefn ar realiti’r hyn sy’n digwydd o’n cwmpas?

Es i am dro’r diwrnod o’r blaen. Roedd yna fwriad penodol i’r daith. Fy mwriad oedd cyfrif faint o gapeli’r cylch, sy’n dal i gynnal gwasanaethau, oedd â hysbysfwrdd ger eu drysau – hysbysfwrdd a fyddai’n nodi rhif ffôn cyswllt, cyfeiriad e-bost, amserau’r gwasanaethau ac ati.

Ymwelwyd ag ugain capel. ‘Sbin’ bach braf! O’r ugain dim ond chwech oedd yn cynnig unrhyw fath o wybodaeth – boed hynny’n rhif cyswllt neu’r amserau pryd fyddai’r drws ar agor i groesawu’r addolwyr. Roedd un deg pedwar yn amlwg yn glybiau preifat i’r detholedig rai.

Eglurodd Holman Hunt mai’r hyn oedd yn ceisio ei gyfleu yn y llun oedd ‘the obstinately shut mind’. Onid yw hyn yn ein hatgoffa o aelodau ac arweinwyr eglwysig ar hyd a lled Cymru heddiw. Does dim gwahoddiad yn y rhelyw o’r capeli i’r dieithryn, yr ymwelydd, y cymydog, y newydd ddyfodiad – dim gwahoddiad i droi’r bwlyn a dod drwy’r drws. Mae’r ‘obstinately shut minds’ wedi penderfynu mai gwell yw swatio rownd y tân ac anwybyddu’r gymdeithas tu hwnt i’r drws. Gwell ganddynt gadw pawb lled braich mewn adeiladau ac achosion sy’n prysur ddadfeilio ac aros yn y tywyllwch.

E-fwletin 2 Mai 2021

Cydradd yng Nghrist

Ydych chi wedi sylwi cymaint mae straeon am fenywod wedi bod yn hawlio’r penawdau yn ddiweddar? Dyna chi’r digwyddiad erchyll yna am Sarah Everard yn cael ei chipio a’i llofruddio yn Llundain a’r protestiadau a ysgogodd hynny ynghylch diogelwch menywod. Yna cafwyd y stori am y modd yr honnir i’r Dywysoges Latiffa gael ei cham-drin gan ei theulu yn Dw-bai. Stori ddiddorol i mi (ac eraill ohonon ni sydd wedi bod yn gwylio’r gyfres ‘The Queen’s Gambit’ ar Netflix mae’n siŵr) oedd honno am Anna Muzychuk, y bencampwraig gwyddbwyll o Wcrain, sydd wedi gwrthod amddiffyn ei choron byd drwy chwarae gwyddbwyll yn Saudi. Sail ei gwrthwynebiad yw y byddai, o fynd i Saudi, wedi cael ei thrin yn eilradd, fel pob merch arall yn y deyrnas hynod gyfoethog honno.

Bu’n Sul y Gymanfa Bwnc yn ein capeli ni yn ddiweddar. Ond oherwydd yr haint digwyddiad rhithiol ar Zoom a gafwyd eleni. Gwahoddwyd Arfon Jones (Beibl.net) atom i drafod agweddau ar ei lyfryn dadlennol, ‘Y Beibl ar… Ferched’. Cafwyd gwledd o wybodaeth gan Arfon wrth iddo olrhain seiliau Beiblaidd cydraddoldeb y rhywiau o’r Creu drwy’r Hen Destament i’r Efengylau a llythyrau Paul. Bu hefyd yn herio rhai o’r rhagdybiaethau simsan a ddefnyddiwyd yn hanesyddol i gyfiawnhau safle eilradd menywod mewn byd a betws.

Cawsom glywed ganddo am agwedd flaengar Iesu yn ei ddydd, yn torri confensiynau diwylliannol Iddewig, Groegaidd a Rhufeinig, ac yn herio patriarchaeth yr oes. Clywsom pa mor feiddgar oedd Iesu i fentro siarad gyda’r wraig o Samaria, i addysgu Mair ‘wrth ei draed’ ym Methania ac i amddiffyn gwraig odinebus. Roedd y ffaith fod menywod yn amlwg ymhlith disgyblion Iesu hefyd yn nodwedd anarferol yn ei ddydd. O dderbyn mai dynion oedd y Deuddeg, fel arall, mae’n ymddangos bod Iesu yn trin menywod â pharch anghyffredin yn ei ddydd ac yn ystyried menywod mor gydradd a bo modd o fewn hualau diwylliannol a chymdeithasol yr oes.

Nawr, meddech chi, does dim byd newydd yn y bregeth honno. Mae menywod wedi hen ennill parch a statws o fewn ein prif enwadau anghydffurfiol. Mae hyd yn oed yr Eglwys Anglicanaidd wedi unioni’r dafol yn y degawdau diweddar. Efallai wir, ond mae’n werth i ni atgoffa ein hunain bod yr egwyddor sylfaenol o gydraddoldeb rhwng dynion a menywod yn nodwedd ganolog a chwyldroadol o’n Cristnogaeth ni.

Ac mae hynny’n ots i’r cyffredin, achos, fel mae penawdau’r newyddion yn tystio, dydy normau cymdeithasol y byd seciwlar heddiw – ddwy fil o flynyddoedd yn ddiweddarach – ddim bob amser yn cefnogi nac yn adlewyrchu hynny. Mae’r byd yn un llai diogel i fenywod, yn llai llewyrchus i fenywod, yn llai llwyddiannus i fenywod, yn llai cydradd i fenywod. Mae hanes diweddar Sarah Everard a’r Dywysoges Latiffa wedi ein hatgoffa o hynny. Mae safiad Anna Muzychuk wedi ein hatgoffa o hynny. Mae’r ‘Batriarchiaeth’ mor fyw ag erioed.

Felly, pan ddaw rhyw stori i’n sylw ar y newyddion neu’r cyfryngau cymdeithasol ynghylch safle menywod mewn cymdeithas, peidied i ni Gristnogion ddilyn ‘normau’ cymdeithasol normadol y Batriarchiaeth gyfoes. Dilynwn Iesu. Byddwn flaengar. Safwn dros gydraddoldeb pawb yn ddiwahân. Rydym oll yn un – ac  yn gydradd – yng Nghrist Iesu.

 

E-fwletin 25 Ebrill, 2021

Codi Pontydd

Mae Jo Teffnell yn enghraifft o rywun sydd wedi dangos dewrder a gras. Roedd ei thad, Syr Anthony Berry, yr Aelod Seneddol Torïaidd, yn un o bump a gafodd eu lladd gan Patrick Magee yn Brighton yn ystod cynhadledd y Torïaid ar 12 Hydref 1984. Fe benderfynodd Jo Tuffnell gysylltu gyda Patrick Magee, a gafodd 8 dedfryd am oes am y weithred, ond a ddaeth allan o’r carchar ar ôl 13 blynedd. Roedd hi’n awyddus i ddeall y person a gyflawnodd y weithred erchyll trwy godi pont. Bu’r cyfarfod cyntaf yn un hynod o bwerus a thrydanol. Ond fe roddodd Jo ei meddyliau ar ffurf cerdd. Roedd hi’n byw ym Mhorthmadog ar y pryd.

Ymdrech yw’r isod i gyfieithu cerdd Jo Tuffnell: 

   Mae’n bosibl codi pontydd

Mae tanau yn rhuo yn fy nghalon,
Mae’r gwres yn iachau’r boen,
mae’n bosibl codi pontydd.

fel bod dynol
gwrandawaf ar dy ddioddefaint.
cynigiaist i mi dy stori,
poen rhyfel,
dysgaf
mae’n bosibl codi pontydd

dywedwyd wrthyf ti yw fy ngelyn
bydd yn hogan dda,
siarada ein geiriau ni yn unig,
ac yna cyfarfûm â thi,
mae`n bosibl codi pontydd


mae’r gwirionedd yn fwy pwysig,
mi a siaradaf yn hyf dros iachâd y byd,
bydd wrol,
bydd ysbrydol,
nid i mi gêm y llwyth,
mae`n bosibl codi pontydd.

â gwisgoedd rhagfarn yn awr wedi eu diosg
wrth i mi ymagor i ti,
gadael yn noeth fy enaid
a all eich caru chwi oll,
mae’n bosibl codi pontydd.

gyda llygaid gwybod
symudaf oddi wrth ni a nhw,
diflanna ein gwahaniaethau,
erys undeb dynoliaeth,
mae`n bosibl codi pontydd.

geill dy feibion fod yn eiddo i mi,
a gallwn innau fod yn frawd i ti
yn plannu’r bom a laddodd y bachgen bach,
mae’n bosibl codi pontydd.

ac yn awr safaf yn unig 
gyda thi a laddodd fy Nhad,
mae lle y tu mewn i mi sydd yn gwybod
i ti weithredu dy wirionedd di
herio anghyfiawnder a gorthrwm,
‘roedd fy Nhad yn y ffordd,
mae`n bosibl codi pontydd.

`rwy’n colli fy Nhad,
a `rwy’n wylo am y taid na all fy ngenethod ei adnabod,
dagrau galar dros bawb a ddioddefodd,
`rydym yn un yn ein colled, yn ein poen,
mae’n bosibl codi pontydd.

weithiau teimlaf fod fy nghalon yn iachau 
fel y mae Iwerddon yn iachau,
‘rwyn gofidio am y dioddefaint a achoswyd gan fy llwyth,
'rwy’n cydnabod eich ymgyrch,
mae`n bosibl codi pontydd.

llosga fy nghalon dros heddwch, cyfiawnder 
a chydraddoldeb i bawb
yr angerdd o wybod
mae`n bosibl codi pontydd.

E-fwletin 18 Ebrill, 2021

Cristnogaeth a Gwleidyddiaeth

Anaml y gwelir y ddau bennawd yma gyda’i gilydd gan y credir gan lawer, o bosib, nad oes a wnelo gwleidyddiaeth ddim â ffydd. Ac eto, mae dysgeidiaeth yr Iesu yn dangos yn glir sut y dylen fyw ein bywyd bob dydd ac mae gwleidyddiaeth yn dylanwadu ac yn effeithio ar ein bywyd dyddiol hefyd. Felly mae yn angenrheidiol i’r Cristion ddilyn athrawiaeth Iesu Grist wrth benderfynu a gweithredu ei hawliau gwleidyddol, gan geisio ufuddhau i’r Deg Gorchymyn, y Gwynfydau a Rheolau’r Bywyd Cristnogol a gyflwynir gan Paul.

Mae’r cyfnod yma yn ein hanes fel gwlad yn brawf mawr i’r Cristion; ni allwn droi cefn ac anwybyddu sefyllfa argyfyngus sydd yn bodoli yn y Deyrnas Unedig y blynyddoedd hyn. Mae gwleidyddiaeth heddiw yn llygredig iawn, yn llawn o ddiffyg parch a hunanoldeb, anonestrwydd, trachwant, celwydd, casineb, hiliaeth ac anfoesoldeb o bob math. Dichon fod hyn wedi bodoli erioed mewn gwleidyddiaeth ond yr hyn sydd yn wahanol y dyddiau hyn, mi gredwn, yw ei fod yn dderbyniol inni! Mae’r cyfryngau yn hapus i atgyfnerthu y nodweddion yma a rydyn ninnau fel etholwyr wedi pleidleisio i barhau y math yma o wleidyddiaeth.

Trwy roddi mwyafrif mor sylweddol i’r llywodraeth bresennol yn San Steffan rydym fel pobl wedi rhoi sêl ein bendith i nifer o bolisïau sydd i’w gweld yn groes iawn i ddysgeidiaeth Iesu Grist; polisïau fel cwtogi’r cyllid a roddir i’r gwledydd tlawd gan chwyddo, ar yr un pryd, y cyllid i gynhyrchu arfau niwclear 40%, gwrthod lloches i ffoaduriaid – gan gofio fod Iesu a’u deulu wedi bod yn ffoaduriaid, ymwahanu oddi wrth wledydd Ewrop gan fentro difetha heddwch a ddaeth yn dilyn cytundebau a wnaed i ddod â’r gwledydd at ei gilydd ar ôl rhyfeloedd.

Canlyniad cefnogi y math yma o bolisïau yw casineb at gyd-ddyn, diffyg parch at rai sydd yn wahanol oherwydd lliw croen, crefydd, rhywioldeb, iaith a diwylliant. Gwelwyd hyn yn eglur yn y ffordd sarhaus y cafodd pobl y Windrush eu trin; tristach fyth yw gweld fod cynifer o’r llywodraeth bresennol yn ddisgynyddion o ffoaduriaid eu hunain ac eto yn trin ffoaduriaid presennol mor haerllug. – atgoffa rhywun o’r gwas yn Mathew 18 a gafodd drugaredd ond heb roddi trugaredd i eraill!

Ydyn ni fel Cristnogion yn gallu cyfiawnhau, gyda chydwybod clir, rhoi ein cefnogaeth i’r math yma o weithredu? Neu ydyn ni yn anghofio – yn gyfleus efallai – gorchmynion a roddwyd inni gan yr Iesu, e.e. gwneud i eraill fel y dymunwn i eraill wneud i ni, caru ein cymydog fel ni ein hunain, dewis yn ddoeth rhwng Duw a Mamon, a.y.y.b.

Ym mis Mai mae gennym gyfle unwaith eto i ethol gwleidyddion i’n cynrychioli yn y Senedd yng Nghymru. Ein gobaith yw, ddyliwn, y byddwn yn gwneud hynny yng ngoleuni ein ffydd Gristnogol gan ethol cynrychiolwyr gonest, cyfrifol, cydwybodol sydd yn barod i amddiffyn y gwan, i sicrhau cyfiawnder i bawb yn ddiwahân. Fyddwn ni, sydd yn honni bod yn ddilynwyr Crist, yn gwneud ein gorau i wireddu hynny?

E-fwletin 11 Ebrill, 2021

Mae’r cyfnod wedi’r Pasg, fel mae diwedd yr Efengylau yn ei brofi, yn fwrlwm o feddyliau, cwestiynau , rhybuddion a bywyd yn cyniwair. Mae awdur yr e-fwletin heddiw yn ymwybodol iawn o hynny.

Meddyliau digyswllt ynglŷn â’r Pasg

1.

Gwirionedd am Dduw yn unig yw’r atgyfodiad. Y mae’n tarddu o’i  gariad. Os nad oes Duw Cariad nid oes atgyfodiad ychwaith. Nid oes dim mewn dyn a gwraig a eill oddiweddyd marwolaeth.

2.

Y mae gwahaniaeth pendant rhwng atgyfodiad â bywyd ar ôl marwolaeth. Nid yr un peth ydynt. Gweithred ddwyfol o’n mewn yw atgyfodiad.  Dyhead fy ego – y Fi Fawr – yw’r awch am fywyd ar ôl marwolaeth. Tasga o fy ofn marw, fy ngwrthryfel yn erbyn fy meidroldeb. Nid fy ngelyn yw marwolaeth, ond rhan annatod o broses naturiol. Nid yw marwolaeth yn ‘dewis’ neb. Hap, damwain, anlwc ydyw. Y mae’r awch am fywyd ar ôl marwolaeth wedi ei drosglwyddo i’r syniad o Gynnydd yn y byd seciwlar – un o’r syniadau mwyaf peryglus, sy’n arwain ‘dyn’oliaeth i feddwl fod adnoddau’r byd yn ddihysbydd, ac y medrir perffeithio y natur ddynol maes o law mewn rhyw iwtopia cyfalafol/comiwnyddol. Pethau’r byd hwn wedi eu tragwyddoli – y ‘para am byth’ bondigrybwyll, y ‘mi gaf ei weld eto’ – yw ‘cynnwys’ ciami Bywyd ar ôl marwolaeth. Dirgelwch llwyr a hollol yw atgyfodiad. Ni ŵyr neb – neb! – beth sydd ynddo ond Duw Sofran.

3.

Nid yw ffydd yn ddibynnol ar atgyfodiad.  Os dywedaf, nid wyf yn credu  os nad oes yna atgyfodiad, yna peth salw iawn yw ‘fy’ ffydd. Yr wyf wedi gosod amodau ar Dduw. Fersiwn grefyddol o fynd â fy mhêl adref os nad ydw i yn cael sgorio’r gôls i gyd. Os nad oes atgyfodiad y mae ffydd yn dal yn hollol ddilys a phosibl. Duw yw hanfod ffydd, nid be’ gaf i allan ohono. Yr wyf fi mewn dyled i Dduw. Nid yw Duw mewn unrhyw ddyled i mi.

4.

Corff wyf fi. Heb fy nghorff nid wyf finnau. Y mae’r ysbrydol fel yr emosiynol a’r teimladwy wedi eu hymgnawdoli’n wastad. Ni ellir canfod teimlad heb fod corff i’w deimlo. Y mae’r meddwl yn fwy na’r ymennydd, wrth gwrs ei fod, ond nid oes meddwl heb yr ymennydd. Felly atgyfodiad y corff sydd yna. Y cwestiwn yw: beth yw ystyr corff yng nghyd destun dirgelwch yr atgyfodiad? Mae’r atgyfodiad wastad yn drech na’r ysbrydol a’r symbolaidd.

5.

‘Paid â glynu wrthyf..’ yw adnod/arwyddair canolog yr atgyfodiad. Peth cwbl amhosibl mae’n amlwg i bobl grefyddol ei gyflawni oherwydd iddynt ar hyd y canrifoedd lynu wrth bob dim.

E-fwletin Sul y Pasg

Yr un yw neges y Pasg ag erioed, ond gyda’n hamgylchiadau mor wahanol ar ôl blwyddyn a mwy o’r Pla byd eang, efallai y bydd mwy o ddyhead a dathliad, mwy o obaith a llawenydd, mwy o gredu na dadansoddi ar Ŵyl Atgyfodiad Iesu eleni.

PROFIAD Y PASG

Tystia’r Testament Newydd nad atodiad i’r ffydd Gristnogol yw atgyfodiad Iesu; yn hytrach, ei atgyfodiad ef o feirw yw craidd a chalon y ffydd. “Os nad yw Crist wedi ei gyfodi, gwagedd yw ein pregethu ni, a gwagedd hefyd yw eich ffydd chwithau” (1 Cor. 15: 14). “No resurrection; no Christianity” (Michael Ramsey).

Ac eto, rhaid cydnabod nad yw credu yn yr atgyfodiad yn hawdd, yn enwedig mewn oes seciwlar a sinigaidd fel sydd heddiw. Y mae’r cyfan yn ymddangos yn afreal ac yn anwyddonol, fel tase’r efengylwyr wedi cynllunio diweddglo hapus i stori bywyd Iesu.

O droi at y Testament Newydd gwelir i ganlynwyr Iesu eu hunain gael trafferth fawr i gredu iddo gyfodi o’i fedd. Fe’u gadewir mewn ”penbleth” (Luc 24: 3), a chant anhawster i’w adnabod. I Mair, y “garddwr” ydyw (Ioan 20: 15); i Cleopas a’i gymar, cyd-deithiwr dieithr ydyw (Luc 22: 15); i’r disgyblion, “ysbryd” ydyw (Luc 24: 37); i’r pysgotwyr ar lan Mor Tiberias, dieithryn ydyw (Ioan 21: 4). Pan yw Mair Magdalen a Joanna a Mair mam Iago yn tystio i’w profiad wrth y bedd gwag, tybia’r un ar ddeg mai “lol oedd yr hanesion hyn, a gwrthodasant gredu’r gwragedd” (Luc 24:11).

Ar ba sail, felly, y gallwn ninnau heddiw gredu yn nirgelwch y trydydd dydd? Ofer, bellach, yw dyfalu ynghylch dull yr atgyfodiad. Cofier nad oedd neb yn bresennol pan atgyfodwyd Iesu; nid ei weld wrth iddo atgyfodi a wnaed, ond yn unig wedi iddo atgyfodi. Ac nid adfywhau ohono’i hun a wnaeth Iesu; yn hytrach “cyfododd Duw ef, gan ei ryddhau o wewyr angau” (Actau 2: 24).

Yr hyn sy’n drawiadol yw’r trawsnewidiad syfrdanol sy’n digwydd yn ymateb y disgyblion. Yn dilyn yr atgyfodiad fe’u gwelir – hwy a fu’n ymguddio’n llwfr y tu ôl i ddrysau clo “oherwydd eu bod yn ofni’r Iddewon” – yn mentro allan yn arwrol i strydoedd Jerwsalem (gan roi eu bywydau mewn perygl) i gyhoeddi bod yr Iesu a groeshoeliwyd yn fyw. Trowyd eu galar yn orfoledd, eu hofn yn hyder, eu dadrithiad yn argyhoeddiad, eu hocheneidiau yn gân. Prin bod unrhyw eglurhad credadwy arall am y newid radical hwn yn eu hymddygiad – ac am barhad a chynnydd yr eglwys ar hyd y canrifoedd – ond bod ysbryd y Crist byw, a grym ei atgyfodiad, ar waith ymhlith ei bobl.

Sonia David Jenkins (cyn-esgob Durham) am y duedd i feddwl am yr atgyfodiad yn nhermau tragwyddoldeb a’r byd a ddaw, ond, meddai, un o wirioneddau mawr y Pasg yw’r ffaith fod Crist gyda ni yn awr, ynghanol troeon a thrafferthion byd a bywyd. Tystia unigolion fel Simone Veil, C.S. Lewis a’r diwinydd Jurgen Moltmann, y trowyd eu hanffyddiaeth yn ffydd fyw wrth i Iesu ei ddatguddio ei hun iddynt mewn ffordd gwbl annisgwyl. Un o allweddeiriau’r diwinydd Emil Brunner yw “ymgyfarfod” (encounter). A yw’n bosibl i ninnau heddiw ymgyfarfod â Christ? A ddaw ef i ymgyfarfod â ni? Fel Cristnogion mynnwn ateb yn gadarnhaol. Fel y nesaodd gynt at y ddau ar y ffordd i Emaus, “a dechrau cerdded gyda hwy”, daw atom ninnau hefyd a’n gwahodd i’w ganlyn. Dyma hanfod profiad y Pasg.

 

E-fwletin 28 Mawrth, 2021

Mae’n Sul y Blodau, ac wrth ail-ddarllen hanes Iesu yn cyrraedd Jerwsalem yn efengyl Marc (pennod 11), dyma sylweddoli rhywbeth am y tro cyntaf.

Er gwaetha’r cyfeiriad at ebol ym mhroffwydoliaeth Sechareia, mae’n anodd iawn gweld yr olygfa a ddisgrifir yn unrhyw beth ond parodi o frenhiniaeth a phŵer bydol. Mae Marc yn pwysleisio na fu neb ar gefn yr ebol o’r blaen – felly y tebygrwydd yw na fyddai’n gydweithredol. Nid brenin sy’n marchogaeth ond rhyw werinwr yn ceisio rheoli anifail stwbwrn. Mae’r disgyblion yn rhwygo canghennau oddi ar y coed ac yn taflu eu dillad o flaen yr anifail. Tipyn o draed moch (traed asyn?). Mae’r dyrfa yn gweiddi “Hosanna! Clod i ti!” Onid tynnu coes maen nhw, wrth i’r saer anfrenhinol hwn gyrraedd? Rhyw fath o brotest ddychanol sydd yma, nid taith fuddugoliaethus rhywun fyddai’r dyrfa yn debyg o’i gydnabod yn Feseia.

Er mai canghennau deiliog a chwifiwyd, daethom ni’r Cymry i alw’r achlysur yn Sul y Blodau. A dyna feddwl am brotest fwy diweddar gyda blodau – y merched ymgasglodd ar Gomin Clapham yn ddiweddar i fynegi eu galar at farwolaeth erchyll Sarah Everard, ac yn eu tro cael eu hatal a hyd yn oed eu cam-drin gan yr heddlu. Mae tyrfaoedd yn cario blodau, mae’n amlwg, yn beryglus i’r awdurdodau.

Er i heddlu cyfnod Iesu adael llonydd i’r saer a’i ebol ar y Sul, y diwrnod wedyn fe ddwysaodd ei brotest trwy fynd i’r deml a dymchwel byrddau’r masnachwyr. Fel Heddlu’r Met, nid oedd heddlu’r Deml na heddlu’r Ymerodraeth yn teimlo y gallent anwybyddu hyn. Erbyn y nos Iau, arestiwyd Iesu, cafwyd rhyw lun ar brawf ac fe’i croeshoeliwyd ar brynhawn Gwener.

Nid dim ond cofio Iesu sy’n nodweddu’r wythnos hon eleni, ond hefyd dechrau dau ymgyrch etholiadol – y naill ar gyfer Senedd Cymru, a’r llall ar gyfer pedwar Comisiynydd Heddlu, Tân a Throseddu Cymru. Mae’r ail ymgyrch yn debygol o fod dan gysgod y cyntaf yn y cyfryngau, ac nid oes lwfans ymgyrchu i sicrhau fod ymgeiswyr yn gallu danfon hyd yn oed un daflen at bob cartref. Pum mlynedd yn ôl gwelwyd sbwylio papurau pleidleisio llawer yn yr etholiad am na wyddai pleidleiswyr ddigon amdano i fwrw eu pleidlais.

Ond mae’r bleidlais yn bwysig. Yng Nghymru, mae’r pedwar Comisiynydd wedi mabwysiadu dull plismona gwahanol i’r Met. Cafwyd llu o wylnosau cwbl heddychlon, wedi eu gwarchod ac nid eu herlid gan heddluoedd Cymru, ar noson gwylnos Comin Clapham. Gwelwyd ymdrechion tebyg i ganiatáu protestiadau Gwrthryfel Difodiant a Bywydau Du’n Bwysig yng Nghymru.

Mae’r Comisiynwyr wedi defnyddio peth o’u cyllideb i geisio atal troseddau trwy gyllido gwaith ieuenctid, a sefydlu cynlluniau i wrthsefyll effeithiau profiadau annymunol ym mhlentyndod rhai sy’n gallu arwain at drosedd yn nes ymlaen. Ond nid pob ymgeisydd fydd am barhau’r polisïau hyn.

Felly wrth i chi gofio plismona creulon Ymerodraeth Rhufain yr wythnos hon, ymdynghedwch i bleidleisio yn etholiadau Comisiynwyr Cymru. Mae yna wefan Gymraeg i’ch helpu – www.choosemypcc.org.uk/cy. Da chi, bwriwch eich pleidlais ar Fai 6 er cof am y cyfiawn Iesu.

E-fwletin 21 Mawrth, 2021

Amser Newid

Yn ddyn ifanc daeth fy nhad o hyd i fwyell o Oes y Cerrig mewn cae o’r enw Cae Ffynnon.

Amaethwr yng nghanol yr ugeinfed ganrif yn dal bwyell yn ei law oedd, yn ei thro, wedi bod yn llaw amaethwr arall, oedd yn trin yr un tir, yn gweld pwysigrwydd yr un ffynnon, o leiaf bum mil o flynyddoedd ynghynt. Dwy law, un garreg a miloedd ar filoedd o flynyddoedd.

Plentyn y 20au wedi byw trwy galedi’r 30au ac erchyllterau’r Rhyfel oedd fy nhad. Wn i ddim beth fyddai dirnadaeth fy nghyndeidiau neolithig o dduw, o ddyddiau’r wythnos nac o’r drefn newydd o amaethu ond wnai fy nhad ddim ond yr hyn oedd yn angenrheidiol ar y Sul a gweddïo o’r frest ar ei liniau yn y sêt fawr fyddai ei arfer.

Gallai fy nhad glymu sach am ei ganol a’i lenwi â had pan oedd angen hadu rhyw batsh o dir coch nad oedd werth deffro’r tractor ar ei gyfer. Gallwn ddychmygu llinyn di-dor rhwng fy nhad a ‘Dameg yr Heuwr’. Llinyn yr oedd datblygiadau technolegol, a brysurwyd gan ddau ryfel byd, wedi ei dorri, ac nad oedd yn perthyn i fyd y rhan fwyaf o’i gymdogion.

Collais fy nhad yn fy ugeiniau cynnar. Un o’r pethau yr hoffwn i fwyaf fyddai fod wedi cael ei adnabod pan oeddwn wedi aeddfedu digon i’w holi’n iawn a thrafod gydag o.

Tybed sut bydda fo wedi ymateb i’r datblygiadau ers y 1990au? Tybed beth fyddai ganddo i’w ddweud am fy agweddau llai uniongred i?

Fuodd o byw i brynu fy mhrosesydd geiriau cyntaf i mi. Welodd o erioed gyfrifiadur fel y cyfryw.

Am ran helaeth o’i fywyd roedd newid wedi digwydd ar y gorau ac yn llythrennol ar garlam, ond gan amlaf ar gefn ceffyl a throl. Tua’r diwedd aeth pobl ar ras i’r lleuad, a newid yn cythru mewn ceir cyflym, ac ar concord ac yn cael ei weiddi i lawr y ffôn. Ond nid ffôn symudol.

Be fydda fo’n wneud o newid sy’n digwydd wrth yr eiliad ac yn cael ei brysuro gan ddau ryfel y pandemig a’r cyfryngau cymdeithasol? Y ddau yma fel y ddau ryfel byd yn dod â dinistr, a chyfleoedd, ac yn prysuro newid oedd eisoes ar y gweill nes bod rhywun prin yn ei weld yn digwydd.

Roedd y fwyell wedi dod o’r hyn a ddisgrifir fel ffatri fwyeill ym Mhenmaenmawr. Felly roedd llwybrau masnach yn estyn i’r byd hyd yn oed i denant cyntaf Cae Ffynnon ond dim ond ambell i ddyn ifanc fyddi’n ei mentro hi maen siŵr. Er ei fod yn gwybod am eangderau’r byd, yn ddyn ifanc gallai nhad roi tro ym mhen y ceffyl a chymryd amser i bwyso a mesur lle roedd y llwybr yn mynd a fo. I mi, yn ifanc a gwyllt, roedd rhaid bod yn ofalus gyda’r llyw â’r brêc os am gadw’r car ar y draffordd. Bellach mae hi fel petai’r ffordd ei hun yn newid bob eiliad.

Yr eironi yw fod newid yn barhaus, byth yn peidio, byth yn newid. Ond anaml allwn ni ei weld o’n digwydd.

Efallai mai dyna sy’n gwneud ein cyfnod ni yn un anghyffredin. Gallwn deimlo a gweld y newid. Mae’n ddaeargryn.

Am ryw reswm gadawodd y ffermwr cyntaf hwnnw y fwyell ar ôl. Roedd o ar frys neu roedd hi wedi mynd yn hen ffasiwn. Yr her i ni yn y daeargryn yw troi pen y ceffyl yn ddigon sydyn a phenderfynu be i roi yn y drol a be i adael ar ôl.

E-fwletin 14 Mawrth, 2021

                                                Diwedd neu ddechrau ?

Yn ddiweddar mae llawer o drafod wedi bod ar yr angen i’r Cymry wybod eu hanes eu hunain. Ond fe ddylem fel Cymry Cristnogol edrych hefyd ar ein hanes i roi hyder ac ysbrydoliaeth i ni wrth fentro i’r dyfodol.

Mae rhan o’n hanes sydd yn cael ei anwybyddu bron yn llwyr, sef hanes Cristnogaeth yn y cyfnod ar ôl i’r Rhufeiniaid adael Prydain. Ym mhob man arall,  diflannodd y ffydd Gristnogol gyda’r Rhufeiniaid, ond yn ne-ddwyrain Cymru datblygodd ffurf newydd o Gristnogaeth, a fu, yn ôl John Davies, yn “feithrinfa yr eglwys Geltaidd a chroth gweithgarwch a adfywiodd Ewrop.”

Prin yw’r Cymry sydd yn ymwybodol o’n cyfraniad i ddatblygiad yr eglwysi Celtaidd ac adfywiad ffydd y bumed ganrif. Tybiaf mai’r rheswm pennaf ein bod yn anwybyddu’r hanes yw bod mwyafrif yr arweinyddion cynnar yn fenywod. Pwy oedd Arianwen, Belyau, Ceinwen, Cain(drych), Clydai, Cynheiddon, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwawr, Gwen, Gwladys, Gwrgon, Illud, Lluan, Marchell, Meleri, Nefydd, Nefyn, Rhiangar, Tangwystl, Tudful, Tutglud, Tybie?  (Rhain oedd merched Brychan Brycheiniog o’r Cognatio de Brychan, C10. Gweler hanes y Santesau Celtaidd 388-680 yn y Wicipedia Cymraeg.)

Cydweithiodd y rhain gydag Elen, gweddw Macsen Wledig a’i theulu, oedd â chysylltiad â Martin o Tours. Fe wyddai hi felly  am y datblygiadau yn ne-ddwyrain Ewrop, lle symudodd y Cristnogion o argyhoeddiad  o’r trefi Rhufeinig, a lle y gwanychodd sylfeini’r ffydd  pan ddaeth Cristnogaeth yn ‘grefydd swyddogol’.

Ni threuliodd y menywod hyn amser yn hiraethu am yr hyn a fu neu yn poeni am gadw adeiladau eglwysig trefol ar agor. Sefydlwyd cymunedau Cristnogol newydd dan yr enw ‘llannau’ ar gyfer Cristnogion o’r ddau ryw, a chafwyd cefnogaeth ambell frawd neu fab i wneud hynny. Gwyddom amdanynt oherwydd eu bod yn perthyn i lwyth lle’r oedd menywod yn etifeddu tir ac felly yn rhoi eu henwau i’r llannau. Llwyddasant i ddod â Christnogion at ei gilydd. Buont yn addysgu a chryfhau ffydd Cristnogion eraill gan ddangos eu argyhoeddiad drwy eu gweithredoedd, drwy garedigrwydd a thrwy  gymwynasgarwch a haelioni.

Digwyddodd rhywbeth “unigryw” yn ne-ddwyrain Cymru ar ddiwedd y bedwaredd a dechrau’r bumed ganrif a welodd Gristnogaeth yn dod yn brif ffydd Cymru am y tro cyntaf. Datblygodd “gwraidd pwysigrwydd allweddol y fro honno fel meithrinfa’r Eglwys Geltaidd.”  Pan sonnir am saint enwocaf y chweched ganrif dywedir eu bod yn dod o deuluoedd Cristnogol a’u bod bron i gyd yn wyrion neu orwyrion i’r menywod hyn!

Hen hanes! Ond heddiw mae sefyllfa debyg yng Nghymru. Mae’r ffydd Gristnogol yn diflannu’n  gyflym. Trown yn ôl at ein hanes, nid er mwyn ail-fyw’r gorffennol ond i fagu hyder. Trwy weld beth yr ydym wedi ei gyflawni, gallem adeiladu  yn gadarnhaol gan oresgyn yr heriau wrth weithio tuag at ddyfodol gwell. Ni ddylem geisio cadw ein haddoliad a’n cymunedau Cristnogol fel y buont, ond addasu ar gyfer y dyfodol. Ond mae’n hanfodol ein bod yn dod at ein gilydd. Dylid pwysleisio addysg, caredigrwydd a haelioni ac, yn bwysicaf, datblygu trefn ac arferion Cristnogol priodol i’r sefyllfa wrth wynebu heddiw ac yfory. Os gwnawn hynny, fyddwn ni ddim yn wynebu’r diwedd –  ond yn hytrach fe welwn ddechreuad newydd.

E-fwletin 7 Mawrth, 2021

Dwi wedi bod yn meddwl yn ddiweddar am yr ymateb gwahanol i gau ysgol a chau capel. Pan fydd sôn am gau ysgol, mae’r ymateb yn chwyrn – a chwbl ddealladwy – a’r rhesymeg fel arfer yw fod yr ysgol yn “galon y gymuned”. Nawr gellir dadlau i ba raddau y mae ysgol gynradd yn galon i’r gymuned, ond yn sicr i rieni’r plant, dros y cyfnod y mae eu plant yn mynychu’r ysgol, y mae’r ysgol yn ganolbwynt pwysig, ac yn lle sy’n tynnu teuluoedd y plant at ei gilydd. Ar y llaw arall, gwelwn gapeli yn cau un ar ôl y llall heb i fawr neb godi llais mewn protest o fath yn y byd, ar waethaf y ffaith ein bod i gyd (wel y rheini ohonom sydd dros hanner cant oed) yn cofio amser lle mai’r capel mewn gwirionedd oedd “calon y gymuned”. Y capel oedd canolbwynt ein gweithgaredd cymdeithasol – yno y clywsom straeon mawr y Beibl, yno y cawsom flas ar ganu a chyd-adrodd, ar ddarllen a pherfformio yn Gymraeg, a’r capel oedd yn trefnu ein trip blynyddol i lan y môr a chanolbwynt ein Nadolig, a llawer mwy.

Pam, felly, y difaterwch pan fydd capel yn cau? Beth ddigwyddodd i’n diwylliant i achosi’r fath ddifrawder? Neu efallai mai’r cwestiwn ddylen ni ofyn yw, beth ddigwyddodd i’n crefydd ni? Tybed oedd ein Cristnogaeth wedi tyfu’n ddiwylliant seciwlar heb i ni sylweddoli, ac fel y daeth ffurfiau newydd ar ddiwylliant ac adloniant a chreadigrwydd i ddisodli rôl y capeli, fe sylweddolwyd, yn rhy hwyr, mai cragen wag oedd ein crefydd mewn gwirionedd? Ac wrth i’r cynulleidfaoedd gilio, ac wrth i’r gweddill ffyddlon prin heneiddio, mae peryg fod y strwythur enwadol – y strwythur hwnnw na fynnwn ymryddhau o’i grafangau – yn ymdebygu fwyfwy i law farw.

Ond rhy hawdd yw taflu bai ar yr enwadau a’r awdurdodau enwadol. Un peth sylfaenol sy’n wir amdanom ni’r Cymry yw mai ymlyniad at y lleol a’r cyfarwydd sy’n ein cynnal drwy bob tro ar fyd. Roedd Gwynfor Evans yn hoff o ddweud mai “Cymuned o gymunedau” yw Cymru, ac rwy’n eitha siŵr erbyn hyn ei fod yn ymwybodol iawn mai gwirionedd deufin oedd hwnnw, yn yr un modd ag y gall brogarwch droi’n blwyfoldeb. Nid gormodiaith yw honni mai un o lwyddiannau mawr y diwylliant Cymraeg dros yr hanner can mlynedd diwethaf yw’r rhwydwaith rhyfeddol o Bapurau Bro sy’n dal i ffynnu ar draws y wlad, a hanfod y llwyddiant hwnnw yw ymlyniad ein pobl at eu bro eu hunain, – ymlyniad at y lleol, y plwyfol, a’r cyfarwydd.

A dyna’r union ymlyniad sy’n cadw ein rhwydwaith bregus o gapeli i fynd, ac y mae’n rhaid inni ddeall hynny wrth gynnig y ffordd ymlaen. Ond ar yr un pryd, rhaid canfod y rhywbeth newydd hwnnw a all gydlynu’r capeli sydd ar ôl – y rhai fydd yn goroesi’r cyfnod clo – i greu deinameg Cristnogol newydd yn ein gwlad. A dyna lle dwi’n gweld gwaith Cristnogaeth 21yn gorwedd. Canfod y llinyn cyswllt hwnnw sydd wedi ei chwalu gan gulni enwadol a phlwyfoldeb gweledigaeth, ond sy’n bodoli yn arweiniad Crist ei hun.

Be garwn i weld yw creu maniffesto y gall unrhyw gapel neu eglwys – o ba enwad bynnag – ymrwymo iddo, maniffesto o Gristnogaeth ymarferol sy’n ysgafn ar ddogma a diwinyddiaeth, ond yn drwm ar weithredu cariad yn ein cymdeithas. Rhaid dangos fod eglwys Crist yn rym yn ein cymunedau, dros barch a chyfartaledd, dros ryddid eangfrydig, ac o blaid y tlawd, y gwan, y diymgeledd a’r di-gartref. Anghofiwn y pethau sy’n ein gwahanu, a chanolbwyntiwn ar yr hyn, yng Nghrist, sy’n ein clymu gyda’n gilydd. Dyma hyd y gwelaf fi yw’r ffordd i roi bywyd newydd i’n capeli, rhoi dimensiwn cenedlaethol (a chydwladol) i’n bywydau fel Cristnogion, a denu’r ifanc yn ôl at y ffydd.

Gall y pandemig dieflig hwn sydd wedi achosi cymaint o boen a diflastod, fod yn achubiaeth i Gristnogaeth yng Nghymru, dim ond inni gydio yn y cyfle.